XVIII դ. վերջին և XIX դ. սկզբին Ռուսական կայսրությունը ձեռնամուխ եղավ Հարավային Կովկասի
նվաճմանը։ Այս նպատակով Ռուսաստանը 1801 թ. բռնակցեց Արևելան Վրաստանը, որը մինչ
այդ ձևականորեն գտնվում էր Պարսկաստանի իշխանության տակ։ Միաժամանակ Ռուսաստանի տիրապետության տակ անցան նաև Լոռի-Փամբակի, Շամշադինի և Ղազախի գավառները։
Դեպի հարավ ընդլայնման ճանապարհին Ռուսաստանի հաջորդ քայլերից էր միջամտությունը հայկական եկեղեցու գործերին։ Եթե Պյոտր I-ի ժամանակ ցարական արքունիքի հարաբերությունները
հիմնականում Գանձասարի կաթողիկոսության հետ էին, ապա շուրջ կես դար հետո՝ Եկատերինա
II-ի օրոք, ավելի կարևորվեցին Էջմիածնի կաթողիկոսության հետ հարաբերությունները։ Հովսեփ
արքեպիսկոպոս Արղության-Երկայնաբազուկի մահից (1801 թ.) հետո ռուսական միջամտությունների
հետևանքով Էջմիածնի միաբանության մեջ ի հայտ եկան երկու խմբավորումներ։ Կաթողիկոսական աթոռի համար պայքար ծավալվեց Դավիթ և Դանիել եպիսկոպոսների միջև։ Նրանց մրցակցությունը պատմության մեջ հայտնի է «Դավիթ-Դանիելան վեճ»
անունով։ Ցարական իշխանությունը սկզբնապես սատարում էր Դավիթի թեկնածությանը, քանի դեռ համոզված էր նրա ռուսական կողմնորոշման հարցում։
Պարսկաստանը և Օսմանյան կայսրությունը քայլեր
ձեռնարկեցին՝ խափանելու Ռուսաստանի միջամտությունները։ Այդ հանգամանքն էլ ավելի սրեց իրավիճակը։ Ի վերջո կաթողիկոս օծվեց Դանիել Ա Սուրմառեցին
(1807 թ.)։ Եկեղեցու գործունեությանը պարսկական
պաշտոնյաների միջամտությունը կանխելու նպատակով նա հիմնեց Հայ Եկեղեցու բարձրագույն խորհրդարանը։ Այն հայտնի է Սինոդ կամ «Կառավարիչ Ս. Ժողով»
անունով։ Այդուհետ կաթողիկոսը ոչ մի կարգադրություն
չէր կարող անել՝ առանց Սինոդի համաձայնության։
1804-1813 թթ. ռուս-պարսկական պատերազմը։
1804 թ. Ռուսաստանը ներխուժեց Գան —
ձակ։ Բռնկվեց ռուս-պարսկական պատերազմը: Ռազ
մական գործողություններում առավելությունը հիմնա —
կանում Ռուսաստանինն էր։ Պատերազմի ողջ ընթաց —
քում բազմաթիվ հայեր աջակցություն էին ցուցաբերում
ռուսներին՝ որպես հետախույզներ և կապավորներ
օգնելով նրանց։ Դրությունը հօգուտ Պարսկաստանի
չփոխվեց, անգամ երբ Ֆրանսիայի դրդմամբ Օսման —
յան կայսրությունը պատերազմ սկսեց Ռուսաստանի դեմ (1806 թ.)։ Մի շարք ճակատամարտերում կրած
պարտություններից հետո պարսկական կողմը հար —
կադրված էր հաշտության գնալ։ 1813 թ. հոկտեմբերին Ղարաբաղի Գյուլիստան գյուղում կնքվեց ռուս-պարսկական հաշտության
պայմանագիրը։ Համաձայն պայմանագրի՝ Պարսկաստանը հրաժարվում էր Արևելան Վրաստանից,
Դաղստանից և Հարավային Կովկասի մի շարք խանություններից։ Ռուսաստանին է անցնում Արևելան
Հայաստանի զգալի մասը՝ Շիրակը, Լոռի-Փամբակը, Շամշադինը, Գանձակը, Արցախը և Զանգեզուրը։ Երևանի և Նախիջևանի խանությունները դեռ մնում էին Պարսկաստանի տիրապետության տակ։
Ալեքս Մելիքյանի բլոգ 