Category: Ուսումնական նյութեր

Вопрос 2: Что позволяет человеку прожить жизнь достойно и получить радость?

В тексте говорится, что человеку помогает прожить жизнь достойно и получить радость доброта. Когда человек помогает другим людям, делает добрые дела и заботится о других, он приносит пользу окружающим и сам становится счастливее. Поэтому доброта делает жизнь человека лучше и радостнее.

_____________________________________________

3.

Дружба и вражда антиподы. Доброта делает мир лучше. Даже маленький добрый поступок может помочь человеку и поднять ему настроение. Например, можно поддержать друга в трудную минуту или уступить место. Дружба строится на доверии, уважении и взаимопомощи. Вражда является её противоположностью, потому что приносит обиды и конфликты. Поэтому доброта и дружба очень важны в жизни каждого человека.

Էսսե

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾ

Հաջորդ տարի մի երկու հարյուր նուռ բերք հավաքեցինք։ Սիրուն արկղերի մեջ շարեցինք ու առաքեցինք Չիկագո՝ մի մեծածախ ընկերության։ Տասնմեկ արկղ եղավ։ Մի ամիս մեծածախ ընկերությունից ոչ մի լուր չունեինք, ու հորեղբայրս միջքաղաքայինով զանգ տվեց։ Ընկերության տերը՝ Դ’Ագոստինո անունով մի մարդ, հորեղբորս ասաց, որ նուռը չի ծախվում։

Եղավ, կամաց ասաց հորեղբայրս։ — Հետ ուղարկիր։ Արագ առաքումո՛վ։

Տասնմեկ արկղերը ստացանք։ Ամբողջ ձմեռ ես ու հորեղբայրս ազատ ժամանակ նուռ էինք ուտում։ Հաջորդ տարի հորեղբայրս հողի վարկը չկարողացավ վճարել։ Փաստաթղթերը նախկին տիրոջը վերադարձրեց։ Իմ ներկայությամբ։

-Պարո՛ն Գրիֆիթ, — ասաց, — ստիպված եմ ձեր ունեցվածքը ձեզ վերադարձնել, բայց մի փոքրիկ խնդրանք ունեմ։ Քսան ակր նռնենի եմ տնկել ու շատ երախտապարտ կլինեի, եթե թույլ տայիք ծառերը խնամել։

— Խնամե՞լ, — զարմացավ Գրիֆիթը, — ինչի՞ համար։

Հորեղբայրս փորձեց բացատրել, բայց չկարողացավ։ Ո՞նց բացատրես մեկին, որ կարեկից չի։ Մի խոսքով, հորեղբայրս հողը կորցրեց, ծառերն էլ հետը։ Մի քանի տարի անց միասին էդ հողամասը գնացինք ու քայլեցինք նռնենիների այգու կողմը։ Ծառերը մեկի պես չորացել էին։ Հողը էլի կակտուսներով ու տափաստանային մացառներով էր ծածկվել։ Չորացած նռնենիները չհաշված՝ տեղանքը աշխարհի արարումից ի վեր ունեցած՝ առաջվա տեսքն էր ստացել։ Մեռած այգու մեջ մի քիչ պտտվեցինք ու մեքենան վերադարձանք։ Նստեցինք ու քաղաք քշեցինք։ Ոչինչ չասացինք, որովհետև էնքա՜ն ասելիք կար, որ ոչ մի լեզվով չէիր ասի։

Աղբյուր՝ Վիլյամ Սարոյանի  «Նռնենիները»  պատմվածքը

Պատմական հատված

Հայության դրությունը օտար երկրներում Սփյուռքի ձևավորման ընթացքում

Օսմանյան կայսրության իշխանությունները 1915թ. երկրի ողջ տարածքով իրականացրին հայերի ցեղասպանություն և բռնագաղթ, որոնց հետևանքով հայությունը կորցրեց շուրջ 1,5 մլն մարդ, իսկ մնացած մասը բռնագաղթեց հայրենիքից և ստիպված էր հաստատվել տարբեր երկրներում։

Գիտակցելով կատարվածի ճակատագրական նշանակությունը՝ հայերը աշխարհով մեկ սփռված այդ որակապես նոր գաղթականությանը անվանեցին «Սփյուռք»։ 

Սիրիա և Միջագետք բռնագաղթած հայերի հիմնական զանգվածը Առաջին աշխարհամարտից հետո հաստատվեց նույն այդ երկրներում, ինչպես նաև Լիբանանում, Պաղեստինում, Եգիպտոսում, իսկ քիչ ավելի ուշ՝ Ֆրանսիայում, ԱՄՆ-ում և այլն։ Նշված արաբական երկրներում հայերը շարունակեցին զբաղվել արհեստներով և առևտրով, մասամբ նաև գյուղատնտեսությամբ։ Նրանց քրտնաջան աշխատանքը և տեղացիների ընդհանուր առմամբ բարյացակամ վերաբերմունքը նպաստեցին, որ վտարանդի հայերը համեմատաբար շուտ հարմարվեն նոր պայմաններին։ Սկզբնական շրջանում հայ գաղթականների վիճակը ծանր էր նաև Արևմուտքի արագ զարգացող երկրներում՝ ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Կանադայում։ Չունենալով անհրաժեշտ մասնագիտական հմտություններ՝ նրանք ստիպված էին հիմնականում կատարել որակավորում չպահանջող, ծանր և ցածր վարձատրվող աշխատանքներ։ Փախստականները չունեին իրական պատկերացում տեղի ժողովուրդների ապրելակերպի մասին, որը հաճախ խորթ և անընդունելի էր իրենց համար։ Արևմուտքի երկրների ժողովուրդները, իրենց հերթին, անծանոթ լինելով հայերին, նրանց վրա էին տարածում «ասիացիների» մասին ունեցած իրենց բացասական պատկերացումները։ Այդ առումով շատ ավելի ծանր էր հայերի վիճակը եվրոպական երկրներում, ուր նրանք դասվեցին այսպես կոչված «անհայրենիք» ՝ քաղաքացիություն չունեցողների շարքը։

Ցեղասպանությունից հետո շատ հայեր ստիպված էին ապրել օտար երկրներում և ստեղծվեց Սփյուռքը։

էսսե

Վիլյամ Սարոյանի «Նռնենիներ» պատմվածքում ցույց է տրվում, թե որքան դժվար էր հայերի կյանքը օտար երկրում։ Նրանք աշխատում էին ծանր պայմաններում և փորձում էին նոր կյանք սկսել։

Պատմական տվյալներով՝ հայերը բնակություն հաստատեցին տարբեր երկրներում՝ Սիրիայում, Լիբանանում, Ֆրանսիայում, ԱՄՆ-ում և այլ վայրերում։ Սկզբնական շրջանում նրանք բախվում էին բազմաթիվ դժվարությունների՝ աշխատանք, լեզու և նոր մշակույթ։

Իմ կարծիքով Սփյուռքը մեծ դեր ունի մեր ինքնության պահպանման գործում, որովհետև աշխարհով մեկ ապրող հայերը պահպանում են լեզուն, մշակույթը և հիշողությունը հայրենիքի մասին։

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾ

Մովսես Խորենացի «Տիգրան և Աժդահակ»

Աժդահակը Մարաստանի թագավորն էր և Տիգրանի դաշնակիցը։ Բայց Տիգրանը միաժամանակ դաշնակիցն էր Մարաստանի թշնամի պարսից Կյուրոս թագավորի։ Այս դաշնակցությունը շատ էր մտահոգում և անհանգստացնում Աժդահակին։ Նա ամեն անգամ հիշելով Կյուրոսի և Տիգրանի դաշնակցությունը, անհանգստանում էր, և մտածում, թե ի՞նչ հնարներ ու միջոցներ կարելի է գտնել՝ քանդել տալու սիրո կապը պարսիկի և բազմաբյուր զորք ունեցող հայ Տիգրանի միջև։

Այս տևական մտատանջություններից ու կասկածներից ալեկոծված, մի գիշեր Աժդահակը այնպիսի երազ է տեսնում․․․․Աժդահակը այդ երազից սարսափահար, քնից վեր է թռչում և կեսգիշերին, չսպասելով լուսանալուն, շտապ կանչում է իր խորհրդակիցներին․․․․

— Իմ սիրելիներ,— ասում է նա,— երազումս ես մի անծանոթ երկրում էի, մի բարձրաբերձ լեռան մոտ, որի գագաթը թվում էր պատած սարսափելի սառնամանիքով։ Կարծես մեկը ասելիս լիներ, թե դա Հայկազանց երկիրն է։
 Երբ ես երկար նայում էի այդ լեռանը, հանկարծ մի ծիրանազգեստ կին երևաց․․․․Ծննդաբերության ցավերով էր բռնված։

․․․․Հանկարծ կինը ազատվեց և բերեց երեք զավակ, երեքն էլ հասակով ու տեսքով՝ կատարյալ դյուցազաններ։ Առաջինը առյուծի վրա նստած սլացավ դեպի արևմուտք, երկրորդը՝ ընձի վրա հեծած, դիմեց հյուսիս, իսկ երրորդը վիթխարի վիշապ սանձած՝ բուռն թափով հարձակվեց մեր տերության վրա։․․․․Ուզում էր կործանել մեր աստվածներին։ Այդ պահին ես կռվի մեջ մտա և այդ սքանչելի դյուցազնի հարձակումն ինձ վրա ընդունեցի։ Նախ նիզակների տեգերով սկսեցինք միմյանց մարմինները խոցել ․․․․ Հետո երկար ժամանակ կռվեցինք այլ զենքերով։․․․․Կռիվը վերջացավ իմ կործանումով։ Տագնապալի հուզմունքից սաստիկ քրտնել էի, քունս փախավ, և թվում էր, թե այլևս կենդանի չեմ։ Կարծում եմ, որ այս երազս ուրիշ բան չի նշանակում, քան այն, որ Հայկազյան Տիգրանի կողմից մեզ վրա անակնկալ հարձակում է սպասվում։ Ուստի խնդրում եմ ձեզ, աստվածների օգնությամբ, խոսքով ու գործով, բարի խորհրդով մեզ աջակից ու օգնական լինել։

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾ

Երվանդ Սակավակյացին հաջորդեց որդին՝ Տիգրան I Երվանդյանը (Ք. ա. մոտ 570-525 թթ.)։ Մովսես Խորենացին նրան համարում է Հայկից և Արամից հետո ամենաքաջ Հայկազունին: Հույն պատմիչ Քսենոփոնը տեղեկացնում է, որ Տիգրանն աշակերտել էր մի փիլիսոփայի, և աչքի էր ընկնում իր իմաստնությամբ ու տաղանդով:

Պարսից արքա Կյուրոս Մեծը ձգտում էր խորտակելու Մարական թագավորությունը: Մարաստանի դեմ ապստամբությունը գլխավորում էր Կյուրոս Մեծը: Հայոց արքան դաշնակցում է Կյուրոսի հետ: Տիգրան Երվանդյանն աջակցեց Կյուրոս Մեծին, և նրանք տապալեցին Մարաստանի տերությունը: Ըստ հայկական ավանդության՝ հենց Հայոց արքա Տիգրանն էլ վճռական պայքարում սպանեց Աժդահակին:

Ք. ա. 550 թ. Կյուրոս Մեծի ստեղծած Աքեմենյան աշխարհակալության սահմանները Միջերկրական ծովից և Եգիպտոսից ձգվում էին մինչև Հնդկաստան։

Տիգրան Երվանդյանի իշխանությունը բուն Հայաստանից բացի տարածվում էր նաև Կապադովկիայի, Վրաստանի և Աղվանքի վրա։ Հայաստանն արտոնյալ դիրք ուներ Կյուրոս Մեծի տերության մեջ, որը պահպանվեց մինչև Ք. ա. 522 թվականը:

Պատմահայր Մովես Խորենացին այսպես է ընդհանրացնում Տիգրան I Երվանդյանի գահակալությունը. «Սա մեր թագավորներից ամենահզորը և ամենախոհեմն էր և նրանց բոլորից քաջ։ Նա Կյուրոսին աջակից եղավ Մարաց իշխանությանը տապալելու… Եվ մեր բնակության սահմաններն ընդարձակելով՝ հասցրեց մինչև հին բնակության սահմանների ծայրերը. բոլոր իր ժամանակակիցներին նախանձելի եղավ, իսկ հետո եկողներիս ցանկալի՝ թե՛ ինքը և թե՛ իր ժամանակը»։

Հայոց թագավորությունը, լինելով Կյուրոս Մեծի դաշնակիցը, գործնականում շարունակում էր մնալ անկախ պետություն և իր արտոնյալ տեղն ուներ Աքեմենյան տերության մեջ:

Առաջադրանք․ Համադրելով պատմական փաստերն ու գեղարվեստական հատվածները՝ ներկայացրո՛ւ Տիգրան Երվանդյանին՝ որպես պետական և քաղաքական գործչի՝ համապատասխան հատվածներով հիմնավորելով պատասխանդ։

էսսե

Մովսես Խորենացու «Տիգրան և Աժդահակ» ստեղծագործությունը պատմում է քաջ և ուժեղ քաղաքական ու պետական գործիչ Տիգրան Երվանդյանի մասին, ինչպես նաև նրա դաշնակիցների՝ Կյուրոսի և թագավոր Աժդահակի մասին։ Տիգրանն այնքան ուժեղ և հզոր գործիչ էր, որ Աժդահակը վախենում և սարսափում էր այն փաստից, որ իր թշնամի Կյուրոսը Տիգրանի դաշնակիցն էր։ Նա անգամ երազ է տեսնում, որ Տիգրանը հարձակվում է իր վրա և հաղթում նրան։

Պատմական տվյալներով Տիգրանը դաշնակցել է Կյուրոս Մեծի հետ և միասին տապալել են Մարաստանի թագավորությունը։ Սա ցույց է տալիս, որ նա ոչ միայն ուժեղ, այլև խելացի քաղաքական գործիչ էր։

Այսպիսով, Տիգրան Երվանդյանը հանդես է գալիս որպես հզոր, խելացի և հեռատես պետական գործիչ, որը կարողացավ ճիշտ քաղաքականությամբ և ուժեղ առաջնորդությամբ հաղթել իր թշնամիներին։

Հատված Սիլվա Կապուտիկյանի <<Քելե՛, լաո>> բանաստեղծությունից. Էջ 100

Իր ի՞նչ գործն է, թե կա սահման ու կա վեճ,

Իր ի՞նչ գործն է, թե կան ռումբեր ու հրթիռ,

Հողի, հոգու միամիտ կանչն է իր մեջ.

«Իմա՞լ կեղնի, իմա՞լ չէրթանք մըր էրգիր»:

Իմա՞լ կեղնի, ինքը` այստեղ, հողն` այնտեղ,

Արտը կծղել, սպասում է իր ձեռքին:

Ինչպե՞ս թողնենք տունն ու ջաղացը անտեր.

«Իմա՞լ կեղնի, իմա՞լ չէրթանք մըր էրգիր»:

Ինչպե՞ս խեղդենք խև խռովքը Սասնա տան,

Ինչպե՞ս մարենք այսքան կարոտ, վառք ու կիրք,

Այսքան երազ ինչպե՞ս թաղենք գետնի տակ.

«Իմա՞լ կեղնի, իմա՞լ չէրթանք մըր էրգիր»:

Թե աշխարհում արդարություն կա վերուստ,

Ու թե դաշն են Աստված, երկիր ու երկինք,

Պիտի փլվի՛ ամեն պատնեշ, ամեն սուտ.

Պիտի երթա՛նք, պիտի երթա՜նք մեր երկիր:

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾ

Աղբյուր՝ Հայոց պատմություն, 9-րդ դասարան /Վ․Բարխուդարյան, Ա․ Հակոբյան, Հ․ Հարությունյան/

Վերնագիր՝ Հասարակական-քաղաքական կյանքը

Հատված՝ Ազգային զարթոնքը, էջ 115-116

1960-ական թվականների սկզբներին, խրուսչովյան ազատությունների շնորհիվ սկսեց աշխուժանալ ազգային կյանքը։

Համեմատաբար ազատության պայմաններում զարգացում ապրեցին հայ գրականությունը, արվեստը, հասարակական գիտությունները։ Մինչ այդ փաստորեն արգելված ազգային-հայրենասիրական թեմաներով բազմաթիվ արժեքավոր գրական-գեղարվեստական, պատմագիտական, մշակույթի գործեր ստեղծվեցին։

1965 թվականին լրացավ Հայոց Մեծ եղեռնի 50 տարին։ Հայաստանում առաջին անգամ նշվեց հայ ժողովրդի այդ մեծ ողբերգությունը։ Ժողովուրդն ինքնաբուխ, տասնյակ հազարներով դուրս եկավ փողոց։ Նրանք Խորհրդային Հայաստանի իշխանություններից պահանջում էին պաշտպանել հայ ժողովրդի իրավունքները, դատապարտել թուրքերի կազմակերպած Հայոց ցեղասպանությունը և հասնել նրա միջազգային ճանաչմանը։

Իշխանությունները և, առաջին հերթին, ՀԿԿ կենտկոմի առաջին քարտուղար Յակով Զարոբյանը հասկանում էին, որ արդարացի են ժողովրդի ազգային պահանջները։ Նա նախաձեռնեց, և 1967 թվականին տեղի ունեցավ եղեռնի զոհերին նվիրված հուշակոթողի բացումը։ Ի հիշատակ եղեռնի զոհերի և ի նշան պատմական հիշողության պահպանման՝ ամեն տարվա ապրիլի 24-ին հայ ժողովուրդը զանգվածաբար, հարյուր հազարներով այցելում է հուշակոթող։

Մեկ տարի անց Սարդարապատի հերոսամարտի 50-ամյակի առթիվ բացվեց հրաշալի մի հուշահամալիր։

Էսսե

Սիլվա Կապուտիկյանի «Քելե՛, լաո» բանաստեղծությունը ավելի մանրամասն պատմում է, թե ինչ է տեղի ունեցել 1915 թվականի եղեռնից հետո։ 1960-ական թվականների սկզբներին, խրուշչովյան ազատությունների շնորհիվ, սկսեց աշխուժանալ ազգային կյանքը։ Զարգանում էր հայ գրականությունը, արվեստը, հասարակական գիտությունները, բայց արգելված էին ազգային-հայրենասիրական թեմաները, պատմագիտությունը և մշակույթը։

Սակայն 1965 թվականին՝ Հայոց ցեղասպանության 50-ամյակին, հայ ժողովուրդը դուրս եկավ փողոցներ և պահանջում էր արդարություն, դատապարտում էր Թուրքիային և ցանկանում էր, որ Հայոց ցեղասպանությունը հասնի միջազգային ճանաչման։

Առաջին հերթին ՀԿԿ (Հայաստանի կոմունիստական կուսակցություն) քարտուղար Յակով Զարոբյանը հասկացավ, որ ժողովրդի ազգային պահանջները արդարացի էին։ Նա նախաձեռնեց, և 1967 թվականին տեղի ունեցավ եղեռնի զոհերին նվիրված հուշակոթողի բացումը՝ ի հիշատակ զոհերի և հայ ժողովրդի պատմական հիշողության պահպանման։ մեկ տարի անց՝ Սարդարապատի հերոսամարտի 50-ամյակի առթիվ, բացվեց հուշահամալիրը

Ամեն տարվա ապրիլի 24-ին հայ ժողովուրդը զանգվածաբար, հարյուր հազարներով, այցելում է հուշակոթող (Երևան, Ծիծեռնակաբերդ)
իսկ Սարդարապատի հուշահամալիրը (Արմավիրի մարզ)։

Այս շաբաթվա ներկայացնելու եք․

14.Միահիբրիդ խաչասերում

Ժառանգականության օրենքները բացահայտել է Գրեգոր Մենդելը։ Նա խաչասերում էր հակադիր հատկանիշներով ոլոռի բույսեր և հետևում սերունդներին։

Միահիբրիդ խաչասերումն այն է, երբ ուսումնասիրվում է մեկ զույգ հակադիր հատկանիշ (օրինակ՝ սերմի դեղին և կանաչ գույն)։

Առաջին սերունդում բոլոր բույսերը լինում են միակերպ և դրսևորում են դոմինանտ հատկանիշը։ Սա միակերպության օրենքն է։

Երկրորդ սերունդում հատկանիշները բաժանվում են մոտ երեքը մեկի հարաբերությամբ՝ երեք մաս դոմինանտ, մեկ մաս ռեցեսիվ։ Սա ճեղքավորման օրենքն է։

Մաքուր գծերը մի քանի սերունդ պահպանում են նույն հատկանիշը։
Պենետի աղյուսակը օգնում է կանխատեսել սերնդի հատկանիշները։

_____________________________________________

15.Թերի դոմինանտություն, վերլուծող խաչասերում

Թերի դոմինանտության դեպքում դոմինանտ հատկանիշը լիովին չի ճնշում ռեցեսիվին։ Արդյունքում առաջանում է միջանկյալ հատկանիշ։ Օրինակ՝ կարմիր և սպիտակ ծաղիկների խաչասերման դեպքում ստացվում է վարդագույն ծաղիկ։

Երկրորդ սերունդում հատկանիշները բաժանվում են մեկ կարմիր, երկու վարդագույն, մեկ սպիտակ հարաբերությամբ։

Վերլուծող խաչասերումն օգտագործվում է պարզելու համար՝ օրգանիզմը հոմոզիգոտ է, թե հետերոզիգոտ։ Դրա համար այն խաչասերում են ռեցեսիվ հատկանիշ ունեցող ձևի հետ և հետևում սերնդին։

1.Միահիբրիդային խաչասերումը ուսումնասիրում է՝
ա) երկու հատկանիշի ժառանգում
բ) մեկ հատկանիշի ժառանգում
գ) երեք հատկանիշի ժառանգում
դ) միջավայրի ազդեցությունը

2.Դոմինանտ է կոչվում այն ալելը, որը՝
ա) չի արտահայտվում
բ) արտահայտվում է միայն հոմոզիգոտ վիճակում
գ) արտահայտվում է նաև հետերոզիգոտ վիճակում
դ) միշտ թույլ է

3.Հետերոզիգոտ օրգանիզմը ունի՝
ա) երկու միանման ալել
բ) մեկ ալել
գ) տարբեր ալելներ
դ) երեք ալել

4.Գենոտիպը նշանակում է՝
ա) օրգանիզմի արտաքին տեսքը
բ) գեների ամբողջությունը
գ) օրգանիզմի չափերը
դ) միջավայրի ազդեցությունը

5.Միահիբրիդային խաչասերման երկրորդ սերնդում ֆենոտիպային հարաբերակցությունը սովորաբար լինում է՝
ա) 1:1
բ) 3:1
գ) 1:2:1
դ) 9:3:3:1

6.Ոչ լրիվ դոմինանտության դեպքում հետերոզիգոտի ֆենոտիպը՝
ա) դոմինանտ է
բ) ռեցեսիվ է
գ) միջանկյալ է
դ) չի արտահայտվում

7.Ոչ լրիվ դոմինանտության դեպքում երկրորդ սերնդում ֆենոտիպային հարաբերակցությունը լինում է՝
ա) 3:1
բ) 1:1
գ) 1:2:1
դ) 9:3:3:1

8.Հոմոզիգոտ է կոչվում այն օրգանիզմը, որը ունի՝
ա) տարբեր ալելներ
բ) մեկ գեն
գ) երկու միանման ալել
դ) երեք ալել

9.Ռեցեսիվ հատկանիշը արտահայտվում է՝
ա) միայն հոմոզիգոտ վիճակում
բ) միշտ
գ) միայն հետերոզիգոտ վիճակում
դ) երբեք

10.Երկու հետերոզիգոտ օրգանիզմների խաչասերման դեպքում գենոտիպային հարաբերակցությունը կլինի՝
ա) 3:1
բ) 1:2:1
գ) 1:1
դ) 9:3:3:1

Գոյություն ունեն թվային վիճակագրական տվյալները նկարագրելու մի քանի պարամետր.

ա) Տվյալներից ամենամեծի և ամենափոքրի տարբերությունն անվանում են
լայնք:

բ)Ամենաշատ հանդիպող տվյալն անվանում են մոդ:

գ) Բոլոր տվյալների գումարի և քանակի հարաբերությունն անվանում են միջին թվաբանական:

Այժմ ծանոթանանք ևս մեկ վիճակագրական պարամետրի: Տվյալները դասավորենք աճման կարգով և դիտարկենք մեջտեղում գրված թիվը: Հնարավոր է երկու դեպք.
ԴԵՊՔ 1. Տվյալների քանակը կենտ է: Այդ դեպքում մեջտեղի դիրք կա: Մեջտեղում գրված թիվը կոչվում է այդ տվյալների մեդիան (միջնարժեք): 1, 1, 2, 5, 9, 9, 12 տվյալների մեդիանը 5-ն է:
ԴԵՊՔ 2. Տվյալների քանակը զույգ է։ Այդ դեպքում մեջտեղի դիրք չկա: Դիտարկենք մեջտեղին ամենամոտ երկու թվերը: Այդ թվերի միջին թվաբանականն այդ տվյալների մեդիանն է (միջնարժեքը)։ -4, 8, 14, 15, 15, 19 տվյալների մեդիանը (14 + 15)/2 = 14.5 :

Առաջադրանքներ․

1)Գտե՛ք թվային տվյալների լայնքը, մոդն (եթե ունի) ու մեդիանը.
ա) 2, 2, 2, 5, 5, 8, 10

լայնք-8

մոդ-2

մեդիան-5
բ) -5, 4, 2, 6, 6, 8, 8, 8

լայնք 13

մոդ-8

մեդիան-6
գ)-105, 12, 12, 12, 205, 233, 250

լայնք-355

մոդ-12

մեդիան-250

դ) -120, -20, 0, 7, 7, 15, 120, 500

լայնք-620

մոդ-7

մեդիան-500

2)Հաշվե՛ք թվային տվյալների միջին թվաբանականն ու մեդիանը.
ա) 1, 3, 3, 5, 7
բ) 5, 2, 1, -2, 7, -4
գ) 4,5,7,5,-8, 45
դ) 2, 2, 8, 8, 8, 250, -120
ե) 1, 1, 1, 1, 5, 5, -6, -10

3)Գտե՛ք թվային տվյալների միջինը, մոդը, մեդիանը և լայնքը.
ա) 0, 0, 5, 5, 10, 10, 10, 10, 10
բ) 1, 1, 2, 2, 2, 19, 20, 21
գ)-6, 6, 0, -3, 3
դ) –10, 0, 0, 12, 13, 12, 12

4)Գտե՛ք a-ի թվային արժեքը, եթե հայտնի է, որ a, 1, 1, 2, 2, 4 բնական թվերի՝
ա) մոդը 2 է
բ) մեդիանը 1.5 է
գ) լայնքը 4 է
դ) միջինը 3 է
ե) մեդիանը մեծ է մոդից

GRAMMAR

1.Put the verbs into the correct tense (simple present or present progressive)

1.Look! Sara is going to the movies.

2.On her right hand, Sara is carrying her handbag.

4.The handbag is very beautiful.

5.Sara usually puts on black shoes, but now she is wearing white trainers.

6.And look, she is taking an umbrella because it is raining.

2.Put the verbs into the correct tense (simple past or past perfect)

1.When he woke up, his mother had already prepared breakfast.

2.We went to London because our friends had invited us.

3.He heard the news, went to the telephone and called a friend.

4.When she started learning English, she had already learned French.

5.Jane had already typed three pages when her computer crashed.

6.By the time the doctor arrived at the house, the patient had died.

7.Before that day we had never thought of traveling to Japan.

8.I had known him a long time before I met his family.

9.They did not know where to meet because nobody had told them.

10.It had been cloudy for days before it began to rain.

3.Put the verbs into the correct tense (simple past or present perfect).

1.I have just finished my homework.

2.Mary has already written five letters.

3.Tom moved to his home town in 1994.

4.My friend was in Canada two years ago.

5.I have not been to Canada so far.

6.But I have already traveled to London a couple of times.

7.Last week, Mary and Paul went to the cinema.

8.I can’t take any pictures because I have not bought a new film yet.

9.Did they spend their holidays in Paris last summer?

10.Have you ever seen a whale?

4.Put the verbs into the correct tense(Simple Past or Past Progressive)

1.The receptionist welcomed the guests and asked them to fill in the form.

2.The car broke down and we had to walk home.

3.The boys were swimming while the girls were sunbathing.

4.My father came in, looked and told me to tidy up my room.

5.While one group was preparing dinner, the others were collecting wood for the campfire.

6.While the parents were having breakfast, the children were running about.

7.Martha turned off the light and went to bed.

1․ Ո՞ր հայտարիշի համաձայն են նման ΔBEC∼ΔBDA եռանկյունները:

• երկու անկյունները հավասար են
• երկու կողմերը համեմատական են, և նրանցով կազմված անկյունները հավասար են
• երեք կողմերը համեմատական են

2. Հաշվել CE հատվածի ե րկարությունը, եթե AD=12 սմ, AB=16 սմ, BC=3.2 սմ:

3․ Ո՞ր եռանկյուններն են նման:

4․ Նմա՞ն են ABC և A₁B₁C₁ եռանկյունները, եթե AB = 3մ, BC = 4մ, AC = 6մ, A₁B₁ = 9մ, B₁C₁ = 12մ , A₁C₁ = 18մ:

5․ Տրված է, որ BE-ն ABC անկյան կիսորդն է, և DA⊥BA և CE⊥BC։ Գտնել EB-ն,  եթե  DA=15  սմ,  BA=20 սմ, CE=7.5 սմ: Սկզբում ապացուցել եռանկյունների նմանությունը:

6․ Տրված է ABC ուղղանկյուն եռանկյունը: ∠A=90°, VN⊥BC, NV=7 մ, NC=8 մ, AC=16 մ: Հաշվել  AB-ն։ Սկզբում ապացուցել եռանկյունների նմանությունը:

7․ Ըստ նկարների տվյալների՝ գտնել x–ը և y–ը։

Թեմա՝ Բազմանդամի կատարյալ տեսքը։

Մենք կարողանում ենք հաշվել երկու բազմանդամների գումարը, տարբերությունն ու արտադրյալը։
Օրինակ 1 Հաշվենք x ³ + 6x − 7 և x ³ − x² + 7 բազմանդամների ա) գումարը, բ) տարբերությունը, գ) արտադրյալը։
Լուծում:
ա) x ³ + 6x − 7 + (x ³ − x² + 7) = x ³ + 6x − 7 + x³ − x² + 7 = 2x³ − x² + 6x:
բ) x ³ + 6x − 7 − (x ³ − x² + 7) = x ³ + 6x − 7 − x³ + x ² − 7 = x² + 6x − 14:
գ) (x ³ + 6x − 7) ⋅ (x ³ − x² + 7) = x ⁶ − x⁵ + 7x³ + 6 x ⁴ − 6x³ + 42x − 7x³ + 7x² − 49 =
x ⁶ − x⁵ + 6 x ⁴ − 6x³ + 7x² + 42x − 49:
Հիմա կուսումնասիրենք մեկ փոփոխականով բազմանդամների բաժանումը։ Սովորաբար այդ փոփոխականը կլինի x-ը։ Բազմանդամի գումարելի հանդիսացող միանդամներն անվանենք բազմանդամի անդամներ։ Օրինակ՝ 2x⁵ − 4x² + 7 բազմանդամն ունի երեք անդամ ՝ 2x⁵, −4x² և 7։ Նկատենք, որ երկրորդ անդամը ոչ թե 4x² է, այլ −4x², քանի որ 2x ⁵ − 4x² +7 = 2x⁵+(−4x²) + 7:
Օգտագործման համար նպատակահարմար է օգտվել բազմանդամի կատարյալ տեսքից։ Դրա համար պետք է հաջորդաբար կատարենք հետևյալ գործողությունները.
• բազմանդամի բոլոր անդամները (միանդամները) գրենք կատարյալ տեսքով,
• նման միանդամները միավորենք (խմբավորենք),
• միանդամները վերադասավորենք ըստ կարգի նվազման։
Օրինակ 2
Գրենք ա) 4x² − 3x⁷ + 5, բ) x ³ − 2x ⋅ x ⁴ + 6 x ⁵ + 5 + x ⋅ x ² բազմանդամի կատարյալ տեսքը։
Լուծում ա) 4x² − 3x⁷ + 5 բազմանդամի բոլոր անդամները գրված են կատարյալ տեսքով, և
իրար նման միանդամներ չկան։ Մնում է անդամները դասավորել ըստ կարգի նվազման.
4x² − 3x⁷ + 5 = −3x⁷ + 4x² + 5 :
բ) x ³ − 2x ⋅ x ⁴ + 6 x ⁵ + 5 + x ⋅ x ² =x ³ − 2x⁵ + 6 x ⁵ + 5 + x ³ =2 x ³ + 4x⁵ + 5 =4x⁵ + 2 x ³ + 5:
Մեկ փոփոխականով կատարյալ տեսքով բազմանդամի ընդհանուր տեսքն է՝a _n  x ⁿ + a _n−1 x ⁿ⁻¹ + …+ a ₀, (1) որտեղ a n ≠ 0: n-ը անվանում ենք բազմանդամի կարգ (աստիճան): a _n x ⁿ միանդամն անվանում ենք բազմանդամի ավագ անդամ, a _n-ը՝ ավագ անդամի գործակից, իսկ a₀-ն՝ ազատ անդամ։ Նկատենք, որ a _n−1, …., a₁, a₀ գործակիցներից որոշները կարող են 0 լինել։
Օրինակ 3 ա) −2x⁴ − 5x³ − 1 բազմանդամի ավագ անդամն է −2x⁴, ավագ անդամի գործակիցը՝ −2, իսկ ազատ անդամը՝ −1:
բ) x ⁷ + 2x բազմանդամի ավագ անդամն է  x ⁷,ավագ անդամի գործակիցը՝ 1,իսկ ազատ անդամը՝ 0:

Առաջադրանքներ։

1․ Գրել բազմանդամի կատարյալ տեսքը․

ա) 3 x⁷ − xx + x ⋅ 6, բ) 4a ⋅ 4a² + 5aa, գ) 3 x² + 5 xx²-2×3+7, դ) 5 x³ x − x³ + 9x − 7x ⋅ 2x² ե) y − 2y² + 3y ⋅ 

ա) 3x⁷−x²+6x
բ) 16a³+5a²
գ) 3x³+3x²+7
դ) 5x⁴−15x³+9x
ե) −2y²+4y

2. Բազմանդամը բերեl կատարյալ տեսքի և որոշե՛ք կարգը, ավագ անդամն ու ազատ անդամը․
ա) 3x⁵ − 5x³ − 2x⁵ + 3 x² − x⁵ + 2, բ) x⁸ − 15x⁶ + 2 x³ + 3 x³ ⋅ 5 x³ + 2,
գ) 9x⁵ + 5x − 3  x² + 12x, դ) 8x⁶ — 8x+ 5x² − 3  x² + 9x:

3․ Գրել P(x) − Q(x) բազմանդամի կատարյալ տեսքն ու որոշել վերջինիս կարգը.
ա) P(x) = x ³ − 3, Q(x) = 3 x ² + 8x − 11, բ) P(x) = 2x ⁵ − 14x² + 1, Q(x) = 2 x ⁵ + 10x + 6,
գ) P(x) = 15x, Q(x) = 13x³, դ) P(x) =2 x ⁶ − x⁴ + 6x, Q(x) = x ⁶ − x⁴ + 6x,
ե) P(x) = x ¹⁴ + x ⁷ − 19, Q(x) = x ¹⁴ + x + 4,

4․ Գրել այն
ա) 1-ին կարգի բազմանդամը, որի ավագ անդամի գործակիցը 1 է, իսկ ազատ անդամը՝ −6,
բ) 1-ին կարգի բազմանդամը, որի ավագ անդամի գործակիցը −1 է, իսկ ազատ անդամը՝ 13,
գ) բազմանդամը, որի անդամներն են 40, x¹⁷ և −6x⁵ միանդամները,
դ) բազմանդամը, որի անդամներն են 4x^2, 3 , −15x և x ⁴ միանդամները,
ե) 4-րդ կարգի բազմանդամը, որը կազմված է երկու անդամից, ավագ անդամի գործակիցը 3 է,
իսկ ազատ անդամը՝ 18,
զ) 7-րդ կարգի բազմանդամը, որը կազմված է երկու անդամից, որոնցից մեկը 3x-ն է, իսկ ավագ
անդամի գործակիցը −2 է,
է) 2-րդ կարգի բազմանդամը, որի անդամներից են 12x²և −4 միանդամները, իսկ գործակիցների
գումարը 5 է,
ը) 3-րդ կարգի բազմանդամը, որի անդամներից են −11x, 19×3 և 7 միանդամները, իսկ գործակիցների գումարը 12

5․ Հաշվել միանդամի ու բազմանդամի արտադրյալը.
ա) x²(2x − 1), բ) x²(x³ + x² + 6), գ) 6x(10x⁵ + x + 1), դ) 2 x³( x² + 3x − 5),ե) −10x(3 x⁶ + x), զ) 5x(x⁸ − 25 )։

1․ CD-ն ABC եռանկյան կիսորդն է: Գտնել այդ եռանկյան BC կողմը, եթե BD = 20 սմ, AD = 15 սմ, AC = 21 սմ:

BC=28սմ

2․ AD հատվածը ABC եռանկյան կիսորդն է։Գտնել BD-ն և DC-ն, եթե AB=14 սմ, BC=20 սմ, AC=21 սմ։

BD = 8 սմ DC = 12 սմ

3․ BD հատվածը ABC եռանկյան կիսորդն է։ Գտնել ABC եռանկյան պարագիծը, եթե BC=9 սմ, AD=7,5 սմ, DC=4,5 սմ։

ABC=36սմ

4. ABC եռանկյան AD կիսորդը BC կողմը տրոհում է CD և BD հատվածների, որոնք համապատասխանաբար հավասար են 4,5 սմ ր13,5 սմ։ Գտնել AB-ն և AC-ն, եթե ABC եռանկյան պարագիծը 42 սմ է։

AB = 18 սմ AC = 6 սմ

5․ D կետը գտնվում է ABC եռանկյան BC կողմի վրա ։ Պարզել, թե AD հատվածը կիսու՞մ է, արդյոք, A անկյունը, եթե ա)AB=12սմ, AC=15 սմ, BD= 8 սմ, DC=10 սմ, բ) AB=12մ, AC= 56 մ, BD:DC=14։3:

ա) Այո
բ) Ոչ

1․ ABC և MNK եռանկյունները նման են, ընդ որում՝ k = 3,5 : Գտեք MNK եռանկյան կողմերը, եթե ABC եռանկյան կողմերը 14 դմ, 8 դմ և 17 դմ են:

MN=49դմ NK=28 դմ MK=59.5

2․ Նմա՞ն են, արդյոք, ABC և DEF եռանկյունները, եթե ∠A = 108^օ, ∠B = 32^օ, ∠E = 108^օ, ∠F = 40^օ, AC = 4,4սմ, AB = 5,2սմ, BC = 7,6սմ, DE = 15,6սմ, DF = 22,8սմ, EF = 13,2սմ:

Այո նման են որովհետև բոլորը հավասար են k=3

3․ ABC և KMN նման եռանկյունների մեջ AB և KM, BC և MN կողմերը նմանակ են։ Գտնել KMN եռանկյան կողմերը, եթե AB = 6 սմ, BC = 5 սմ, CA = 9 սմ , KM/AB = 2,4։

KMN եռանկյան կողմերն= 14,4 սմ, 12 սմ և 21,6 սմ։

4․ KPF և EMT եռանկյունները նման են, ընդ որում՝ KP/ME = PF/MT = KF/ET, ∠F = 30^օ, ∠E = 50^օ: Գտնել այդ եռանկյունների մյուս անկյունները։

∠K = 50°, ∠P = 100°, ∠F = 30°, և ∠E = 50°, ∠M = 100°, ∠T = 30°

5․ Նման եռանկյունների երկու նմանակ կողմերն են 2 սմ և 5 սմ։ Առաջին եռանկյան մյուս երկու կողմերն են 3 սմ և 4 սմ։ Գտնել երկրորդ եռանկյան պարագիծը:

22,5 սմ

6․ Նման ուղղանկյուն եռանկյունների երկու նմանակ կողմերը հարաբերում են, ինչպես 2 : 3: Նրանցից առաջինի էջերն են 6 սմ և 8 սմ։ Գտնել յուրաքանչյուր եռանկյան մակերեսը։

առաջին եռանկյան մակերեսը 24 սմ², երկրորդինը 54 սմ²

Էներգետիկ փոխանակություն։

Գլիկոլիզ,Ավտոտրոֆ, հետերետրֆ օրգանիզմներ։

Գլիկոլիզ – դա գործընթաց է, որի ժամանակ գլյուկոզը (շաքար) բաժանվում է էներգիա արտադրելու համար, առանց թթվածնի անհրաժեշտության:

Ավտոտրոֆ օրգանիզմներ – դա այն օրգանիզմներն են, որոնք կարող են ինքնուրույն արտադրել իրենց սնունդը (օրինակ՝ լուսասինթեզ կամ քեմոսինթեզ օգտագործելով)։
Հետերոտրոֆ օրգանիզմներ – դա այն օրգանիզմներն են, որոնք ստանում են սնունդը այլ օրգանիզմներից (օրինակ՝ մարդիկ, կենդանիներ, փտող միկրոբներ)։

1.Որտե՞ղ է տեղի ունենում գլիկոլիզը․
ա) միտոքոնդրիում
բ) բջջանյութում
գ) ցիտոպլազմայում 
դ) քլորոպլաստում

2.Գլիկոլիզի ընթացքում գլյուկոզան բաժանվում է՝
ա) երկու պիրուվաթթվի մոլեկուլի 
բ) մեկ ածխաթթու գազի մոլեկուլի
գ) չորս ջրածնի մոլեկուլի
դ) մեկ ջրի մոլեկուլի

3.Գլիկոլիզի ընթացքում առաջանում է էներգիա՝
ա) 38 ԱԹՓ
բ) 4 ԱԹՓ, մաքուր՝ 2 ԱԹՓ 
գ) 10 ԱԹՓ
դ) ԱԹՓ չի առաջանում

4.Գլիկոլիզը պահանջու՞մ է թթվածնի մասնակցություն․
ա) այո
բ) ոչ 

5.Գլիկոլիզը էներգետիկ փոխանակության ո՞ր փուլին է պատկանում․
ա) առաջին փուլ 
բ) երկրորդ փուլ
գ) երրորդ փուլ
դ) չի պատկանում

6.Ավտոտրոֆ օրգանիզմները՝
ա) սննդանյութերը ստանում են պատրաստի ձևով
բ) սինթեզում են օրգանական նյութեր անօրգանականներից 
գ) սնվում են ուրիշ օրգանիզմներով
դ) չեն կարող էներգիա ստանալ

7.Ավտոտրոֆների օրինակ է՝
ա) բույսեր 
բ) կենդանիներ
գ) մարդը
դ) սնկեր

8.Հետերոտրոֆ օրգանիզմները՝
ա) օրգանական նյութերը ստանում են ինքնուրույն
բ) պատրաստի օրգանական նյութեր են օգտագործում 
գ) չեն օգտագործում էներգիա
դ) ապրում են միայն ջրում

9.Քեմոավտոտրոֆ օրգանիզմները էներգիա ստանում են՝
ա) արևի ճառագայթներից
բ) օրգանական նյութերի քայքայումից
գ) անօրգանական նյութերի օքսիդացումից 
դ) ֆոտոսինթեզից

10.Բոլոր կենդանիները համարվում են՝
ա) ֆոտոավտոտրոֆներ
բ) քեմոավտոտրոֆներ
գ) հետերոտրոֆներ 
դ) աբիոտիկ օրգանիզմներ