Զանգեզուրը և Գարեգին Նժդեհը
20-րդ դարի սկզբին, Առաջին Համաշխարհային պատերազմից հետո և Օսմանյան կայսրության փլուզումից հետո, Հայաստանի տարածքը ծանրագույն իրավիճակում էր։ Հայերը զրկված էին պետական պաշտպանակար ուժերից, իսկ հարավային շրջանները՝ հատկապես Զանգեզուրը, հարձակման ենթարկվում էին ադրբեջանական և թուրքամետ ուժերի կողմից։ Զանգեզուրը ռազմավարական նշանակություն ուներ, քանի որ այն պաշտպանության առաջնագիծ էր Հայաստանի հարավային սահմանների համար և միացնող օղակ՝ Մեղրիից մինչև Սյունիքի խորքը։
Գարեգին Նժդեհը 1919–1920 թվականներին գլխավորեց Զանգեզուրի պաշտպանական ուժերը։ Նա առաջին հերթին կենտրոնացավ երկու հիմնական խնդիրների վրա՝ գյուղական բնակչության և հայկական տարածքի պաշտպանությունը։ Նժդեհը համախմբեց տեղական երիտասարդներին, ձևավորեց զինված ջոկատներ, ստեղծեց ռազմական օղակներ, գյուղերի և բնակավայրերի պաշտպանության համար:
Նժդեհի ռազմավարությունը ուներ մի քանի առանձնահատուկ տարրեր.
Ազգային ինքնապաշտպանություն Նժդեհը համոզված էր, որ հայերը միայն կազմակերպված և համախմբված կարող են դիմակայել հարձակվողներին, ուստի ինքնապաշտպանության մեխանիզմներ կառուցեց, որտեղ յուրաքանչյուր համայնք ու գյուղ ունենում էր պաշտպանական համակարգ: Գյուղերի ու բնակչության պաշտպանություն Նժդեհը անձամբ վերահսկում էր ճակատամարտերը, խրախուսում էր բնակչությանը դիմադրելու և անպաշտպան մնալու մտադրություն չունենալու: Կարգ ու կանոն և բարոյական առաջնորդություն Նժդեհը ոչ միայն ռազմական, այլև բարոյական առաջնորդ էր, մարդկանց ոգեշնչում էր, կազմակերպում կրթական և սոցիալական հարցեր, որպեսզի համայնքները չընկնեն խուճապի մեջ:
Նրա վճռական գործողությունների շնորհիվ Զանգեզուրը մնաց հայկական, չնայած տարբեր զորախմբերի միաժամանակյա հարձակումներին: Նժդեհի ջանքերով գյուղերը ու բնակչությունը ոչ միայն պաշտպանվեցին, այլև պատրաստվեցին ապագա պետականաշինության համար:
Ազգային խորհրդանշան
Գարեգին Նժդեհը դարձավ հայ ժողովրդի համար հերոս և խորհրդանիշ. նա ներկայացնում էր այն ոգին ու վճռականությունը, որը անհրաժեշտ էր Հայաստանի գոյության և անկախության համար։ Նրա գործերը Զանգեզուրում ոչ միայն ռազմավարական, այլև քաղաքական նշանակություն ունեին. նա ցույց տվեց, որ հայ ժողովուրդը կարող է պաշտպանել իր տարածքը, նույնիսկ առանց ուժեղ պետական աջակցության:
Ալեքս Մելիքյանի բլոգ 