Պարապմունք 14

Գիտելիքների ստուգում։

1․ Պարզել արտահայտության նշանը․  

ա) 45⋅ (−17) ⋅ (−2) դրական

բ) (−6) ⋅ (4) ⋅ (−9) ⋅ 5  դրական

գ) (−1) ⋅ 21 բացասական

2. Պարզել արտահայտության նշանը փոփոխականի տվյալ արժեքի դեպքում ․                          

ա) (x − 6)(x − 42), x = 32  

բ) (x +5)(x – 1․5), x = 1

ա) (x−6)(x−42),  x=32 32−6=26>0,  32−42= −10<0, դրական x բացասական = բացասական.

բ) (x+5)(x−1.5),  x=1 1+5=6>0, 1−1.5=−0.5<01+5=6>0,   բացասական.

3․  Գտնել նշանապահպանման միջակայքերը.
ա) (x − 20)(x + 18)    

բ) (x -3)(x +9)                  

ա) (x−20)(x+18)=0⇒x=−18,20
Դրական՝ x <−18 կամ x> 20


բ) (x−3)(x+9)=0⇒x=−9,3
Դրական՝ x <−9 կամ x> 3

4. Որոշել քառակուսային եռանդամի նշանը տրված կետում․   

x2 + 7x − 18,  x = 1,    

x=1, 12+7⋅1−18= −10, −

5․  x2 + 10x + c քառակուսային եռանդամի տարբերիչը −28 է։․ Գտնել c-ն։                  

D=102−4⋅1⋅c=−28, 100−4c=−28, c=32

ВЫСТРЕЛ

Стрелялись мы.

Баратынский.Я поклялся застрелить его по праву дуэли (за ним остался еще мой выстрел).

Вечер на бивуаке.

I

Мы стояли в местечке ***. Жизнь армейского офицера известна. Утром ученье, манеж; обед у полкового командира или в жидовском трактире; вечером пунш и карты. В *** не было ни одного открытого дома, ни одной невесты; мы собирались друг у друга, где, кроме своих мундиров, не видали ничего.

Один только человек принадлежал нашему обществу, не будучи военным. Ему было около тридцати пяти лет, и мы за то почитали его стариком. Опытность давала ему перед нами многие преимущества; к тому же его обыкновенная угрюмость, крутой нрав и злой язык имели сильное влияние на молодые наши умы. Какая-то таинственность окружала его судьбу; он казался русским, а носил иностранное имя. Некогда он служил в гусарах, и даже счастливо; никто не знал причины, побудившей его выйти в отставку и поселиться в бедном местечке, где жил он вместе и бедно

50

и расточительно: ходил вечно пешком, в изношенном черном сертуке, а держал открытый стол для всех офицеров нашего полка. Правда, обед его состоял из двух или трех блюд, изготовленных отставным солдатом, но шампанское лилось притом рекою. Никто не знал ни его состояния, ни его доходов, и никто не осмеливался о том его спрашивать. У него водились книги, большею частию военные, да романы. Он охотно давал их читать, никогда не требуя их назад; зато никогда не возвращал хозяину книги, им занятой. Главное упражнение его состояло в стрельбе из пистолета. Стены его комнаты были все источены пулями, все в скважинах, как соты пчелиные. Богатое собрание пистолетов было единственной роскошью бедной мазанки, где он жил. Искусство, до коего достиг он, было неимоверно, и если б он вызвался пулей сбить грушу с фуражки кого б то ни было, никто б в нашем полку не усумнился подставить ему своей головы. Разговор между нами касался часто поединков; Сильвио (так назову его) никогда в него не вмешивался. На вопрос, случалось ли ему драться, отвечал он сухо, что случалось, но в подробности не входил, и видно было, что таковые вопросы были ему неприятны. Мы полагали, что на совести его лежала какая-нибудь несчастная жертва его ужасного искусства. Впрочем, нам и в голову не приходило подозревать в нем что-нибудь похожее на робость. Есть люди, коих одна наружность удаляет таковые подозрения. Нечаянный случай всех нас изумил.

Однажды человек десять наших офицеров обедали у Сильвио. Пили по-обыкновенному, то есть очень много; после обеда стали мы уговаривать хозяина прометать нам банк. Долго он отказывался, ибо никогда почти не играл; наконец велел подать карты, высыпал на стол полсотни червонцев и сел метать. Мы окружили его, и игра завязалась. Сильвио имел обыкновение за игрою хранить совершенное молчание, никогда не спорил и не объяснялся. Если понтёру случалось обсчитаться, то он тотчас или доплачивал достальное, или записывал лишнее. Мы уж это знали и не мешали ему хозяйничать по-своему; но между нами находился офицер, недавно к нам переведенный. Он, играя тут же,

51

в рассеянности загнул лишний угол. Сильвио взял мел и уравнял счет по своему обыкновению. Офицер, думая, что он ошибся, пустился в объяснения. Сильвио молча продолжал метать. Офицер, потеряв терпение, взял щетку и стер то, что казалось ему напрасно записанным. Сильвио взял мел и записал снова. Офицер, разгоряченный вином, игрою и смехом товарищей, почел себя жестоко обиженным и, в бешенстве схватив со стола медный шандал, пустил его в Сильвио, который едва успел отклониться от удара. Мы смутились. Сильвио встал, побледнев от злости, и с сверкающими глазами сказал: «Милостивый государь, извольте выйти, и благодарите бога, что это случилось у меня в доме».

Мы не сомневались в последствиях и полагали нового товарища уже убитым. Офицер вышел вон, сказав, что за обиду готов отвечать, как будет угодно господину банкомету. Игра продолжалась еще несколько минут; но, чувствуя, что хозяину было не до игры, мы отстали один за другим и разбрелись по квартирам, толкуя о скорой ваканции.

На другой день в манеже мы спрашивали уже, жив ли еще бедный поручик, как сам он явился между нами; мы сделали ему тот же вопрос. Он отвечал, что об Сильвио не имел он еще никакого известия. Это нас удивило. Мы пошли к Сильвио и нашли его на дворе, сажающего пулю на пулю в туза, приклеенного к воротам. Он принял нас по-обыкновенному, ни слова не говоря о вчерашнем происшествии. Прошло три дня, поручик был еще жив. Мы с удивлением спрашивали: неужели Сильвио не будет драться? Сильвио не дрался. Он довольствовался очень легким объяснением и помирился.

Это было чрезвычайно повредило ему во мнении молодежи. Недостаток смелости менее всего извиняется молодыми людьми, которые в храбрости обыкновенно видят верх человеческих достоинств и извинение всевозможных пороков. Однако ж мало-помалу все было забыто, и Сильвио снова приобрел прежнее свое влияние.

Один я не мог уже к нему приблизиться. Имея от природы романическое воображение, я всех сильнее

52

прежде сего был привязан к человеку, коего жизнь была загадкою и который казался мне героем таинственной какой-то повести. Он любил меня; по крайней мере со мной одним оставлял обыкновенное свое резкое злоречие и говорил о разных предметах с простодушием и необыкновенною приятностию. Но после несчастного вечера мысль, что честь его была замарана и не омыта по его собственной вине, эта мысль меня не покидала и мешала мне обходиться с ним по-прежнему; мне было совестно на него глядеть. Сильвио был слишком умен и опытен, чтобы этого не заметить и не угадывать тому причины. Казалось, это огорчало его; по крайней мере я заметил раза два в нем желание со мною объясниться; но я избегал таких случаев, и Сильвио от меня отступился. С тех пор видался я с ним только при товарищах, и прежние откровенные разговоры наши прекратились.

Рассеянные жители столицы не имеют понятия о многих впечатлениях, столь известных жителям деревень или городков, например об ожидании почтового дня: во вторник и пятницу полковая наша канцелярия бывала полна офицерами: кто ждал денег, кто письма, кто газет. Пакеты обыкновенно тут же распечатывались, новости сообщались, и канцелярия представляла картину самую оживленную. Сильвио получал письма, адресованные в наш полк, и обыкновенно тут же находился. Однажды подали ему пакет, с которого он сорвал печать с видом величайшего нетерпения. Пробегая письмо, глаза его сверкали. Офицеры, каждый занятый своими письмами, ничего не заметили. «Господа, — сказал им Сильвио, — обстоятельства требуют немедленного моего отсутствия; еду сегодня в ночь; надеюсь, что вы не откажетесь отобедать у меня в последний раз. Я жду и вас, — продолжал он, обратившись ко мне, — жду непременно». С сим словом он поспешно вышел; а мы, согласясь соединиться у Сильвио, разошлись каждый в свою сторону.

Я пришел к Сильвио в назначенное время и нашел у него почти весь полк. Все его добро было уже уложено; оставались одни голые, простреленные стены. Мы сели за стол; хозяин был чрезвычайно в духе, и

53

скоро веселость его соделалась общею; пробки хлопали поминутно, стаканы пенились и шипели беспрестанно, и мы со всевозможным усердием желали отъезжающему доброго пути и всякого блага. Встали из-за стола уже поздно вечером. При разборе фуражек Сильвио, со всеми прощаясь, взял меня за руку и остановил в ту самую минуту, как собирался я выйти. «Мне нужно с вами поговорить», — сказал он тихо. Я остался.

Гости ушли; мы остались вдвоем, сели друг противу друга и молча закурили трубки. Сильвио был озабочен; не было уже и следов его судорожной веселости. Мрачная бледность, сверкающие глаза и густой дым, выходящий изо рту, придавали ему вид настоящего дьявола. Прошло несколько минут, и Сильвио прервал молчание.

— Может быть, мы никогда больше не увидимся, — сказал он мне, — перед разлукой я хотел с вами объясниться. Вы могли заметить, что я мало уважаю постороннее мнение; но я вас люблю, и чувствую: мне было бы тягостно оставить в вашем уме несправедливое впечатление.

Он остановился и стал набивать выгоревшую свою трубку; я молчал, потупя глаза.

— Вам было странно, — продолжал он, — что я не требовал удовлетворения от этого пьяного сумасброда Р***. Вы согласитесь, что, имея право выбрать оружие, жизнь его была в моих руках, а моя почти безопасна: я мог бы приписать умеренность мою одному великодушию, но не хочу лгать. Если б я мог наказать Р***, не подвергая вовсе моей жизни, то я б ни за что не простил его.

Я смотрел на Сильвио с изумлением. Таковое признание совершенно смутило меня. Сильвио продолжал.

— Так точно: я не имею права подвергать себя смерти. Шесть лет тому назад я получил пощечину, и враг мой еще жив.

Любопытство мое сильно было возбуждено.

— Вы с ним не дрались? — спросил я. — Обстоятельства, верно, вас разлучили?

— Я с ним дрался, — отвечал Сильвио, — и вот памятник нашего поединка.

54

Сильвио встал и вынул из картона красную шапку с золотою кистью, с галуном (то, что французы называют bonnet de police);1) он ее надел; она была прострелена на вершок ото лба.

— Вы знаете, — продолжал Сильвио, — что я служил в *** гусарском полку. Характер мой вам известен: я привык первенствовать, но смолоду это было во мне страстию. В наше время буйство было в моде: я был первым буяном по армии. Мы хвастались пьянством: я перепил славного Бурцова, воспетого Денисом Давыдовым. Дуэли в нашем полку случались поминутно: я на всех бывал или свидетелем, или действующим лицом. Товарищи меня обожали, а полковые командиры, поминутно сменяемые, смотрели на меня, как на необходимое зло.

Я спокойно (или беспокойно) наслаждался моею славою, как определился к нам молодой человек богатой и знатной фамилии (не хочу назвать его). Отроду не встречал счастливца столь блистательного! Вообразите себе молодость, ум, красоту, веселость самую бешеную, храбрость самую беспечную, громкое имя, деньги, которым не знал он счета и которые никогда у него не переводились, и представьте себе, какое действие должен был он произвести между нами. Первенство мое поколебалось. Обольщенный моею славою, он стал было искать моего дружества; но я принял его холодно, и он безо всякого сожаления от меня удалился. Я его возненавидел. Успехи его в полку и в обществе женщин приводили меня в совершенное отчаяние. Я стал искать с ним ссоры; на эпиграммы мои отвечал он эпиграммами, которые всегда казались мне неожиданнее и острее моих и которые, конечно, не в пример были веселее: он шутил, а я злобствовал. Наконец однажды на бале у польского помещика, видя его предметом внимания всех дам, и особенно самой хозяйки, бывшей со мною в связи, я сказал ему на ухо какую-то плоскую грубость. Он вспыхнул и дал мне пощечину. Мы бросились к саблям; дамы попадали в обморок; нас растащили, и в ту же ночь поехали мы драться.


1) полицейская шапка (франц.).

Это было на рассвете. Я стоял на назначенном месте с моими тремя секундантами. С неизъяснимым нетерпением ожидал я моего противника. Весеннее солнце взошло, и жар уже наспевал. Я увидел его издали. Он шел пешком, с мундиром на сабле, сопровождаемый одним секундантом. Мы пошли к нему навстречу. Он приближился, держа фуражку, наполненную черешнями. Секунданты отмерили нам двенадцать шагов. Мне должно было стрелять первому: но волнение злобы во мне было столь сильно, что я не понадеялся на верность руки и, чтобы дать себе время остыть, уступал ему первый выстрел; противник мой не соглашался. Положили бросить жребий: первый нумер достался ему, вечному любимцу счастия. Он прицелился и прострелил мне фуражку. Очередь была за мною. Жизнь его наконец была в моих руках; я глядел на него жадно, стараясь уловить хотя одну тень беспокойства… Он стоял под пистолетом, выбирая из фуражки спелые черешни и выплевывая косточки, которые долетали до меня. Его равнодушие взбесило меня. Что пользы мне, подумал я, лишить его жизни, когда он ею вовсе не дорожит? Злобная мысль мелькнула в уме моем. Я опустил пистолет. «Вам, кажется, теперь не до смерти, — сказал я ему, — вы изволите завтракать; мне не хочется вам помешать». — «Вы ничуть не мешаете мне, — возразил он, — извольте себе стрелять, а впрочем, как вам угодно: выстрел ваш остается за вами; я всегда готов к вашим услугам». Я обратился к секундантам, объявив, что нынче стрелять не намерен, и поединок тем и кончился.

Я вышел в отставку и удалился в это местечко. С тех пор не прошло ни одного дня, чтоб я не думал о мщении. Ныне час мой настал…

Сильвио вынул из кармана утром полученное письмо и дал мне его читать. Кто-то (казалось, его поверенный по делам) писал ему из Москвы, что известная особа скоро должна вступить в законный брак с молодой и прекрасной девушкой.

— Вы догадываетесь, — сказал Сильвио, — кто эта известная особа. Еду в Москву. Посмотрим, так ли

56

равнодушно примет он смерть перед своей свадьбой, как некогда ждал ее за черешнями!

При сих словах Сильвио встал, бросил об пол свою фуражку и стал ходить взад и вперед по комнате, как тигр по своей клетке. Я слушал его неподвижно; странные, противуположные чувства волновали меня.

Слуга вошел и объявил, что лошади готовы. Сильвио крепко сжал мне руку; мы поцеловались. Он сел в тележку, где лежали два чемодана, один с пистолетами, другой с его пожитками. Мы простились еще раз, и лошади поскакали.

II

Прошло несколько лет, и домашние обстоятельства принудили меня поселиться в бедной деревеньке Н** уезда. Занимаясь хозяйством, я не переставал тихонько воздыхать о прежней моей шумной и беззаботной жизни. Всего труднее было мне привыкнуть проводить осенние и зимние вечера в совершенном уединении. До обеда кое-как еще дотягивал я время, толкуя со старостой, разъезжая по работам или обходя новые заведения; но коль скоро начинало смеркаться, я совершенно не знал куда деваться. Малое число книг, найденных мною под шкафами и в кладовой, были вытвержены мною наизусть. Все сказки, которые только могла запомнить ключница Кириловна, были мне пересказаны; песни баб наводили на меня тоску. Принялся я было за неподслащенную наливку, но от нее болела у меня голова; да признаюсь, побоялся я сделаться пьяницею с горя, то есть самым горьким пьяницею, чему примеров множество видел я в нашем уезде. Близких соседей около меня не было, кроме двух или трех горьких, коих беседа состояла большею частию в икоте и воздыханиях. Уединение было сноснее.

В четырех верстах от меня находилось богатое поместье, принадлежащее графине Б***; но в нем жил только управитель, а графиня посетила свое поместье только однажды, в первый год своего замужества, и то прожила там не более месяца. Однако ж во вторую весну моего затворничества разнесся слух, что графиня

57

с мужем приедет на лето в свою деревню. В самом деле, они прибыли в начале июня месяца.

Приезд богатого соседа есть важная эпоха для деревенских жителей. Помещики и их дворовые люди толкуют о том месяца два прежде и года три спустя. Что касается до меня, то, признаюсь, известие о прибытии молодой и прекрасной соседки сильно на меня подействовало; я горел нетерпением ее увидеть, и потому в первое воскресение по ее приезде отправился после обеда в село *** рекомендоваться их сиятельствам, как ближайший сосед и всепокорнейший слуга.

Лакей ввел меня в графский кабинет, а сам пошел обо мне доложить. Обширный кабинет был убран со всевозможною роскошью; около стен стояли шкафы с книгами, и над каждым бронзовый бюст; над мраморным камином было широкое зеркало; пол обит был зеленым сукном и устлан коврами. Отвыкнув от роскоши в бедном углу моем и уже давно не видав чужого богатства, я оробел и ждал графа с каким-то трепетом, как проситель из провинции ждет выхода министра. Двери отворились, и вошел мужчина лет тридцати двух, прекрасный собою. Граф приблизился ко мне с видом открытым и дружелюбным; я старался ободриться и начал было себя рекомендовать, но он предупредил меня. Мы сели. Разговор его, свободный и любезный, вскоре рассеял мою одичалую застенчивость; я уже начинал входить в обыкновенное мое положение, как вдруг вошла графиня, и смущение овладело мною пуще прежнего. В самом деле, она была красавица. Граф представил меня; я хотел казаться развязным, но чем больше старался взять на себя вид непринужденности, тем более чувствовал себя неловким. Они, чтоб дать мне время оправиться и привыкнуть к новому знакомству, стали говорить между собою, обходясь со мною как с добрым соседом и без церемонии. Между тем я стал ходить взад и вперед, осматривая книги и картины. В картинах я не знаток, но одна привлекла мое внимание. Она изображала какой-то вид из Швейцарии; но поразила меня в ней не живопись, а то, что картина была прострелена двумя пулями, всаженными одна на другую.

58

— Вот хороший выстрел, — сказал я, обращаясь к графу.

— Да, — отвечал он, — выстрел очень замечательный. А хорошо вы стреляете? — продолжал он.

— Изрядно, — отвечал я, обрадовавшись, что разговор коснулся наконец предмета, мне близкого. — В тридцати шагах промаху в карту не дам, разумеется из знакомых пистолетов.

— Право? — сказала графиня, с видом большой внимательности, — а ты, мой друг, попадешь ли в карту на тридцати шагах?

— Когда-нибудь, — отвечал граф, — мы попробуем. В свое время я стрелял не худо; но вот уже четыре года, как я не брал в руки пистолета.

— О, — заметил я, — в таком случае бьюсь об заклад, что ваше сиятельство не попадете в карту и в двадцати шагах: пистолет требует ежедневного упражнения. Это я знаю на опыте. У нас в полку я считался одним из лучших стрелков. Однажды случилось мне целый месяц не брать пистолета: мои были в починке; что же бы вы думали, ваше сиятельство? В первый раз, как стал потом стрелять, я дал сряду четыре промаха по бутылке в двадцати пяти шагах. У нас был ротмистр, остряк, забавник; он тут случился и сказал мне: знать у тебя, брат, рука не подымается на бутылку. Нет, ваше сиятельство, не должно пренебрегать этим упражнением, не то отвыкнешь как раз. Лучший стрелок, которого удалось мне встречать, стрелял каждый день, по крайней мере три раза перед обедом. Это у него было заведено, как рюмка водки.

Граф и графиня рады были, что я разговорился.

— А каково стрелял он? — спросил меня граф.

— Да вот как, ваше сиятельство: бывало, увидит он, села на стену муха: вы смеетесь, графиня? Ей-богу, правда. Бывало, увидит муху и кричит: «Кузька, пистолет!» Кузька и несет ему заряженный пистолет. Он хлоп, и вдавит муху в стену!

— Это удивительно! — сказал граф, — а как его звали?

— Сильвио, ваше сиятельство.

59

— Сильвио! — вскричал граф, вскочив со своего места; — вы знали Сильвио?

— Как не знать, ваше сиятельство; мы были с ним приятели; он в нашем полку принят был, как свой брат товарищ; да вот уж лет пять, как об нем не имею никакого известия. Так и ваше сиятельство, стало быть, знали его?

— Знал, очень знал. Не рассказывал ли он вам… но нет; не думаю; не рассказывал ли он вам одного очень странного происшествия?

— Не пощечина ли, ваше сиятельство, полученная им на бале от какого-то повесы?

— А сказывал он вам имя этого повесы?

— Нет, ваше сиятельство, не сказывал… Ах! ваше сиятельство, — продолжал я, догадываясь об истине, — извините… я не знал… уж не вы ли?..

— Я сам, — отвечал граф с видом чрезвычайно расстроенным, — а простреленная картина есть памятник последней нашей встречи…

— Ах, милый мой, — сказала графиня, — ради бога не рассказывай; мне страшно будет слушать.

— Нет, — возразил граф, — я все расскажу; он знает, как я обидел его друга: пусть же узнает, как Сильвио мне отомстил.

Граф подвинул мне кресла, и я с живейшим любопытством услышал следующий рассказ.

«Пять лет тому назад я женился. — Первый месяц, the honey-moon1), провел я здесь, в этой деревне. Этому дому обязан я лучшими минутами жизни и одним из самых тяжелых воспоминаний.

Однажды вечером ездили мы вместе верхом; лошадь у жены что-то заупрямилась; она испугалась, отдала мне поводья и пошла пешком домой; я поехал вперед. На дворе увидел я дорожную телегу; мне сказали, что у меня в кабинете сидит человек, не хотевший объявить своего имени, но сказавший просто, что ему до меня есть дело. Я вошел в эту комнату и увидел в темноте человека, запыленного и обросшего бородой; он стоял здесь у камина. Я подошел к нему, стараясь


1) медовый месяц (англ.).

60

припомнить его черты. «Ты не узнал меня, граф?» — сказал он дрожащим голосом. «Сильвио!» — закричал я, и, признаюсь, я почувствовал, как волоса стали вдруг на мне дыбом. «Так точно, — продолжал он, — выстрел за мною; я приехал разрядить мой пистолет; готов ли ты?» Пистолет у него торчал из бокового кармана. Я отмерил двенадцать шагов и стал там в углу, прося его выстрелить скорее, пока жена не воротилась. Он медлил — он спросил огня. Подали свечи. Я запер двери, не велел никому входить и снова просил его выстрелить. Он вынул пистолет и прицелился… Я считал секунды… я думал о ней… Ужасная прошла минута! Сильвио опустил руку. «Жалею, — сказал он, — что пистолет заряжен не черешневыми косточками… пуля тяжела. Мне все кажется, что у нас не дуэль, а убийство: я не привык целить в безоружного. Начнем сызнова; кинем жребий, кому стрелять первому». Голова моя шла кругом… Кажется, я не соглашался… Наконец мы зарядили еще пистолет; свернули два билета; он положил их в фуражку, некогда мною простреленную; я вынул опять первый нумер. «Ты, граф, дьявольски счастлив», — сказал он с усмешкою, которой никогда не забуду. Не понимаю, что со мною было и каким образом мог он меня к тому принудить… но — я выстрелил, и попал вот в эту картину. (Граф указывал пальцем на простреленную картину; лицо его горело как огонь; графиня была бледнее своего платка: я не мог воздержаться от восклицания.)

— Я выстрелил, — продолжал граф, — и, слава богу, дал промах; тогда Сильвио… (в эту минуту он был, право, ужасен) Сильвио стал в меня прицеливаться. Вдруг двери отворились, Маша вбегает и с визгом кидается мне на шею. Ее присутствие возвратило мне всю бодрость. «Милая, — сказал я ей, — разве ты не видишь, что мы шутим? Как же ты перепугалась! поди, выпей стакан воды и приди к нам; я представлю тебе старинного друга и товарища». Маше все еще не верилось. «Скажите, правду ли муж говорит? — сказала она, обращаясь к грозному Сильвио, — правда ли, что вы оба шутите?» — «Он всегда шутит, графиня, — отвечал ей Сильвио, — однажды дал он мне шутя пощечину,

61

шутя прострелил мне вот эту фуражку, шутя дал сейчас по мне промах; теперь и мне пришла охота пошутить…» С этим словом он хотел в меня прицелиться… при ней! Маша бросилась к его ногам. «Встань, Маша, стыдно! — закричал я в бешенстве; — а вы, сударь, перестанете ли издеваться над бедной женщиной? Будете ли вы стрелять или нет?» — «Не буду, — отвечал Сильвио, — я доволен: я видел твое смятение, твою робость; я заставил тебя выстрелить по мне, с меня довольно. Будешь меня помнить. Предаю тебя твоей совести». Тут он было вышел, но остановился в дверях, оглянулся на простреленную мною картину, выстрелил в нее, почти не целясь, и скрылся. Жена лежала в обмороке; люди не смели его остановить и с ужасом на него глядели; он вышел на крыльцо, кликнул ямщика и уехал, прежде чем успел я опомниться».

Граф замолчал. Таким образом узнал я конец повести, коей начало некогда так поразило меня. С героем оной уже я не встречался. Сказывают, что Сильвио, во время возмущения Александра Ипсиланти, предводительствовал отрядом этеристов и был убит в сражении под Скулянами.

Հոկտեմբեր 6-10

Դասագրքի հղումն Է

Հոկտեմբեր 6-10

Սիրելի՛ ընկերներ, այս շաբաթ ներկայացնելու եք հետևյալ թեման․

Նուկլեյնաթթուներ, դրանց ֆունկցիաները

 գենետիկական կոդ ։Էջ 25-26

Դասարանում դասը պատմելուց հետո պատասխանել հարցերին․

1.Ի՞նչ է գենը։
a) Բջջի էներգետիկ օրգանոիդը
b) Թաղանթային սպիտակուցի տեսակ
c) Ժառանգական տեղեկատվություն կրող ԴՆԹ-ի հատված
d) ՌՆԹ-ի քայքայման արդյունք

2.Որո՞նք են ԴՆԹ-ի հիմնական ֆունկցիաները բջջում։
a) Էներգիայի առաջացում և պահպանում
b) Սպիտակուցների և էնզիմների սինթեզի կառավարում
c) Բջջի կառուցվածքի ձևավորում
d) Ջրի փոխանակության կարգավորում

3.Նուկլեինաթթուները քանի՞ տեսակ են լինում։
a) Մեկ
b) Երկու՝ ԴՆԹ և ՌՆԹ
c) Երեք
d) Չոր

4.Ի՞նչ ֆունկցիա ունի ՌՆԹ-ն։
a) Պահպանում է ժառանգական ինֆորմացիան
b) Կատարում է սպիտակուցային սինթեզը՝ փոխանցելով ինֆորմացիան ԴՆԹ-ից
c) Սպիտակուց է
d) Քայքայում է ԴՆԹ-ն

5.Որոնք են նուկլեինաթթուների մոնոմերները։
a) Ամինաթթուներ
b) Շաքարներ
c) Նուկլեոտիդներ
d) Ֆոսֆոլիպիդներ

6.Նշիր տարբերությունը ԴՆԹ-ի և ՌՆԹ-ի միջև։
a) ԴՆԹ-ն միաշղթա է, ՌՆԹ-ն՝ երկշղթա
b) ԴՆԹ-ն պարունակում է դեզօքսիռիբոզա, իսկ ՌՆԹ-ն՝ ռիբոզա
c) ԴՆԹ-ն պարունակում է ուրացիլ, ՌՆԹ-ն՝ թիմին
d) Երկուսն էլ նույնն են կառուցվածքով

Հոկտեմբերի 1-8-ը, առաջադրանք, 9-րդ դաս.

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
(XIX ԴԱՐ – XX ԴԱՐԻ ՍԿԻԶԲ)

ԵԶՐՈՒՅԹՆԵՐ
Նոր ժամանակներ
Արդարացի պատերազմ — Պատերազմ, որի նպատակն է ազգն ազատագրել
մեկ այլ ազգի տիրապետությունից, պատմական սահմաններում ստեղծել
ազգային պետություն։
Անարդարացի պատերազմ — Պատերազմ, որի նպատակն է բռնությամբ յուրացնել այլ ազգերի տարածքները և շահագործել նվաճված ժողովուրդներին։
Աշխարհակարգ — Միջազգային հարաբերությունների համակարգ, որը բնութագրվում է տվյալ ժամանակաշրջանում միջազգային նորմերի առկայությամբ, աշխարհաքաղաքական ուժերի հաշվեկշռով և պետությունների միջև
հաստատված հարաբերություններով:
Գաղութ — Երկիր կամ տարածաշրջան, որը որևէ տերության գերիշխանության
ներքո է, զրկված է ինքնուրույն զարգացման հնարավորությունից և ենթարկվում է տնտեսական շահագործման:
Իմպերիալիզմ (կայսերապաշտություն) — XIX դ. վերջ – XX դ. սկիզբը տերություններին բնորոշ քաղաքականություն, որի հիմնական նպատակներն էին՝
հումքի աղբյուրների, էժան աշխատուժի, նոր շուկաների նվաճում, ազդեցության գոտիների ընդլայնում
Եռյակ դաշինք — Ռազմաքաղաքական դաշինք՝ կնքված Գերմանիայի, Ավստրո–Հունգարիայի և Իտալիայի միջև 1879–1882 թթ.։
Անտանտ (Եռյակ միություն) — Ռազմաքաղաքական դաշինք՝ կնքված Անգլիայի և Ֆրանսիայի միջև (1904 թ.), որին միացավ նաև Ռուսաստանը (1907 թ.):

ԲԱՌԱՊԱՇԱՐ
Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտե — Մարդասիրական կազմակերպություն:
Նպատակն է օգնել ռազմական հակամարտություններից և բնական աղետներից տուժածներին։ Հիմնադրվել է 1863 թ. Շվեյցարիայում՝ Անրի Դյունանի
ջանքերով։
Խաղաղապաշտ — Խաղաղության համոզված կողմնակից

Նոր ժամանակների պատերազմների
բնույթը
Պատերազմները միշտ ուղեկցել են մարդկությանը և եղել
համաշխարհային պատմական գործընթացի անբաժանմասը։
Արդյունաբերական հասարակության ժամանակներում
պատերազմներն իրենց բնույթով եղել են արդարացի կամ
անարդարացի։
Արդարացի պատերազմների գլխավոր գաղափարը ազգերի բնական՝ ինքնորոշման իրավունքն էր։ Այդպիսի ազատագրական պատերազմների արդյունքում են առաջացել
Բալկանյան թերակղզու և Լատինական Ամերիկայի պետությունները։ Արդարացի պատերազմների օրինակ են նաև ազգային հեղափոխությունները, երբ ազգն ազատագրվում է օտար
տիրապետությունից։ Այդպիսի պետության օրինակ է Իտալիան։
Անարդարացի՝ զավթողական պատերազմների մեծ մասը տեղի էր ունենում տարածքային նվաճման և գաղութացման նպատակով։ Նման պատերազմներ մղվում էին ոչ միայն
բնիկ ժողովուրդների դեմ, այլև գաղութատեր երկրների միջև։

Վիեննայի համակարգը
Դու գիտես, որ Վիեննայի համաժողովը ծնունդ տվեց միջազգային հարաբերությունների նոր աշխարհակարգի։ Այն անվանում էին Վիեննայի կամ «Հնգյակի» համակարգ, քանի որ
դրանում ծանրակշիռ դեր էին խաղում հինգ պետություններ՝ Մեծ
Բրիտանիան, Ռուսաստանը, Ֆրանսիան, Պրուսիան և Ավստրիան։ Հետագայում «մեծերի ակումբի» անդամ դարձան Ավստրո–
Հունգարիան (Ավստրիայի փոխարեն), Գերմանիան (Պրուսիայի
փոխարեն), Իտալիան, իսկ ավելի ուշ` Ճապոնիան և ԱՄՆ–ն։
Տերությունների միջև հավասարակշռության պահպանումը համարվեց կարևորագույն նպատակ։ «Հավասարակշռության դատավորի» դերում էր Մեծ Բրիտանիան։
Այդ համակարգը գոյատևեց մոտ 100 տարի և վերացավ
Առաջին համաշխարհային պատերազմի արդյունքում։

Միջազգային հարաբերությունների
զարգացումը
XIX դ. երկրորդ կեսին և XX դ. սկզբին միջազգային հարաբերություններում ի հայտ եկան նոր իրողություններ։
Գիտատեխնիկական մեծ նվաճումները նոր դարաշրջանում
հնարավորություն տվեցին կատարելագործելու զենքի տեսակները, ստեղծելու նորերը։ Պատերազմներն առավել քան երբևէ
դարձան ավերիչ և հաճախակի։
Մարդկության համար մտահոգիչ դարձավ պատերազմի հիմնախնդիրը։ Տարբեր երկրների առաջադեմ մարդիկ
պայքար սկսեցին բոլոր տեսակի պատերազմների դեմ։ Այսպես առաջացավ խաղաղության կողմնակիցների՝ խաղաղապաշտների (պացիֆիստ) միջազգային շարժումը։ Նրանց
կարծիքով խաղաղությունն այլընտրանք չունի, բոլոր հակամարտությունները կարելի է լուծել խաղաղ բանակցությունների
ճանապարհով։ Առաջին աշխարհամարտի նախօրեին աշխարհի 19 երկրներում գործում էին 136 խաղաղապաշտական կազմակերպություններ:

Խաղաղապաշտների և միջազգային համագործակցության կողմնակիցների գործունեության արդյունքներից մեկը Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի ստեղծումն էր։ Չեզոքություն պահպանելով՝ այն
նպատակ ուներ անխտիր օգնելու պատերազմներից
բոլոր տուժածներին։ Հետագայում կազմակերպությունն
իր գործունեությունն ընդլայնեց, դարձավ ազդեցիկ միջազգային ուժ և գործում է մինչ օրս։
Ոչ կառավարական կազմակերպությունների գործունեությունը ստիպեց պետություններին ընդլայնել միջազգային իրավունքը, համագործակցության ձևերը,
ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել պատերազմի և խաղաղության հիմնախնդիրներին։
Ռուսաստանի նախաձեռնությամբ 1899 թ. Հաագայում հրավիրվեց 26 պետությունների միջազգային համաժողով։ Ընդունված համաձայնագրով երաշխավորվում էր միջազգային վեճերի խաղաղ կարգավորումը։
Կարգավորվեցին պատերազմ վարելու առանձին ձևերը,
արգելվեց թունավոր նյութերի օգտագործումը և այլն։
ԱՄՆ–ի նախաձեռնությամբ 1907 թ. Հաագայում
երկրորդ անգամ հրավիրվեց պետությունների համաժողով, մասնակցում էր 44 պետություն։ Այստեղ կարգավորվեցին միջազգային հակամարտությունների լուծման սկզբունքները։ Սահմանափակվեց ուժի օրինական
օգտագործման շրջանակը, հստակեցվեցին ցամաքում
և ծովում պատերազմներ վարելու չափանիշները։ Սահմանվեցին նաև չեզոք երկրների իրավունքները և պարտականությունները։
Այս համաժողովներում հաստատված պատերազմի
մասին միջազգային իրավունքի շատ չափանիշներ այսօր ևս չեն կորցրել իրենց արդիականությունը

Ռազմաքաղաքական դաշինքների
ձևավորումը Եվրոպայում
Արդյունաբերական հեղաշրջման ավարտին ձևավորվեց հակասական աշխարհաքաղաքական իրողություն։ Արդյունաբերական հասարակության արժեքներն
ամրապնդվեցին և անշեղորեն տարածվում էին աշխարհում։ Սակայն մյուս ազգերի նկատմամբ սեփական
գերազանցության համոզմունքը եվրոպական ազգերի
մոտ դարձավ նոր գաղափարախոսության՝ իմպերիալիզմի հիմնարար դրույթ։
Ազգային նոր պետությունների առաջացումը Եվրոպայում ստեղծեց նոր իրավիճակ։ Պետությունները
ձգտում էին ամրապնդելու իրենց դիրքերը, նվաճելու
նոր կենսական տարածքներ։ Ակնհայտ էր, որ եվրոպական տերությունները ոչ միայն նպատակ ունեին գրավելու
հետամնաց երկրներ, այլև գերիշխելու միմյանց։
Աստիճանաբար խորանում էին հակասությունները
մի կողմից՝ նորաստեղծ Գերմանական կայսրության,
Իտալիայի և Ավստրո–Հունգարիայի, մյուս կողմից՝ Մեծ
Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի միջև։
Օ. Բիսմարկը ձգտում էր մեկ անգամ ևս ջախջախելու Ֆրանսիան։ Այդ հարցում Ռուսաստանի հետ համաձայնության ձախողումից հետո նա ստեղծեց հզոր
ռազմաքաղաքական Եռյակ դաշինք՝ Գերմանիայի,
Ավստրո–Հունգարիայի և Իտալիայի մասնակցությամբ։
Գերմանական խմբավորման ստեղծումից հետո
Ռուսաստանի և Ֆրանսիայի համար պարզ դարձավ, որ
Եվրոպայում իրենց գլխավոր հակառակորդը Գերմանական կայսրությունն է։ Ուստի նրանց միջև ավելի վաղ
սկսված մերձեցումը 1891–1893 թթ. ավարտվեց ռազմաքաղաքական դաշինքի կնքմամբ։
Մեծ Բրիտանիան, երկյուղ կրելով Գերմանիայի
հզորացումից և իր գաղութները կորցնելու վտանգից,
մերձեցավ իր դարավոր հակառակորդ Ֆրանսիայի հետ։
Արդյունքում հարթվեցին բոլոր տարաձայնությունները, և աշխարհում ազդեցության ոլորտների բաժանման
հարցում եկան «սրտագին համաձայնության» (ֆրանս.՝ Entente cordiale, կրճատ՝ Անտանտ)։ 1907 թ. Անտանտին
միացավ նաև Ռուսաստանը, որով այդ խմբավորումը
նույնպես ունեցավ երեք անդամ։

Բոլոր Հարցերը

1.Ինչո՞ւ է կարևոր պատերազմները դասակարգել արդարացի և անարդարացի տեսակների: Քո կարծիքով այսօր ինչպիսի՞ պատերազմներ են ընթանում աշխարհում:

Կարևոր է, որովհետև օգնում է տարբերակել օրինավոր ինքնորոշումը և զավթիչ պատերազմները․ այսօր կան և ազատագրական, և ագրեսիվ պատերազմներ։

2. Ո՞ր դեպքում կարող է պատերազմը համարվել արդարացի: Հնարավո՞ր է արդյոք, որ
պատերազմող երկու կողմերի համար էլ այն լինի միատեսակ:

Արդարացի է, երբ նպատակն է ինքնորոշում եւ պաշտպանություն; ոչ՝ երբ քաղաքացիական յաղթանակ կամ նվաճում է նպատակ։ Չի ստացվի երկու կողմի համար միշտ նույնը լինել։

3. Փորձի՛ր մեկնաբանել, թե ինչո՞ւ էին արդյունաբերական հեղափոխության ժամանակաշրջանում հումքի և սպառման շուկաները դարձել պատերազմների գլխավոր պատճառ:

Արդյունաբերությունը պահանջեց հումք ու շուկաներ, դա նոր միջավայր ստեղծեց մրցակցության ու հետապնդման համար՝ պատերազմների պատճառ դարձավ։

4. Վերհիշի՛ր Վիեննայի համաժողովի որոշումները Եվրոպայի պետությունների և ժողովուրդների վերաբերյալ։

Վիեննան սահմանեց եվրոպական պետությունների հավասարակշռություն, մեծ տերությունների համագործակցություն եւ կարգ ու օրինաչափություն՝ «հնգյակը» որպես կենտրոն։

5. Փորձի՛ր պարզաբանել՝ Հաագայում կայացած երկու միջազգային համաժողովներում ընդունած որոշումները ինչպե՞ս կարող էին նպաստել միջազգային հակամարտությունների խաղաղ կարգավորմանը

Հաագայում ընդունվեցին օրենքներ խաղաղակարգման համար (վեճերի հանգուցալուծում, պատերազմի օրենքներ, նյարդային գազի արգելք, չեզոքների իրավունքներ) — այսպես մեղմվեցին հարձակման անակնկալները։

6.Ինչո՞ւ խախտվեց Վիեննայի համակարգի «ուժերի հավասարակշռությունը»։
Նշե՛ք առնվազն երկու պատճառ։

Խաթարված է՝ որովհետև գերտերությունների նոր պայծառացում (Գերմանիա, Իտալիա), ազգայնականություն ու իմպերիալիստական մրցակցություն; նաեւ ռազմական դաշինքները խորացրեցին հակասությունները։

7. Ինչո՞ւ է կարևոր պատերազմները դասակարգել արդարացի և անարդարացի տեսակների: Քո կարծիքով այսօր ինչպիսի՞ պատերազմներ են ընթանում աշխարհում:

Կարևոր է՝ տարբերել ազատագրիչը եւ զավթիչը; այսօր կա մեկնարկային ազատագրություն եւ կա ագրեսիվ նվաճում։


8. Ո՞ր դեպքում կարող է պատերազմը համարվել արդարացի: Հնարավո՞ր է արդյոք, որ
պատերազմող երկու կողմերի համար էլ այն լինի միատեսակ:

Փորձի՛ր մեկնաբանել, թե ինչո՞ւ էին արդյունաբերական հեղափոխության ժամանակաշրջանում հումքի և սպառման շուկաները դարձել պատերազմների գլխավոր պատճառ:

Արդարացի՝ ինքնորոշման ու պաշտպանության դեպքում; երկու կողմի համար նույնը լինելը դժվարանալի է, հնարավոր է միայն ընդհանուր միջազգային դատավորի միջոցով։

9. Վերհիշի՛ր Վիեննայի համաժողովի որոշումները Եվրոպայի պետությունների և ժողովուրդների վերաբերյալ։

Գործնական արդյունք՝ վերջնագրեր ու հաշվեկշիռ Եվրոպայում, կարգավորումներ գծել ժողովուրդների իրավունքի ու սահմանների վերաբերյալ։

10. Փորձի՛ր պարզաբանել՝ Հաագայում կայացած երկու միջազգային համաժողովներում ընդունած որոշումները ինչպե՞ս կարող էին նպաստել միջազգային հակամարտությունների խաղաղ կարգավորմանը։

Հաագայի փաստաթղթերը սահմանեցին միջազգային կանոններ, պարտքերի ու իրավունքների առկայություն՝ խաղաղ լուծումների աջակցություն ցույց տալով։

11. Ինչո՞ւ խախտվեց Վիեննայի համակարգի «ուժերի հավասարակշռությունը»։
Նշե՛ք առնվազն երկու պատճառ։

Վերա՝ նոր պետությունների ուժի աճը, ամենազորացուցիչ դաշինքները եւ իմպերիալիստական մրցակցությունը խախտեցին հավասարակշիռը։


ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԵՎ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ
12. Ներկայացրե՛ք Եռյակ դաշինքի և Անտանտի ձևավորման պատճառները։ Ի՞նչ կոնկրետ քաղաքական և ռազմավարական շահերի վրա էին հիմնված այդ դաշինքները։

Եռյակն ու Անտանտը ստեղծվեցին կայսրությունների իշխանությունն ու անվտանգության համար՝ պաշտպանել շահերը, կանխել հակառակորդի գերազանցումը եւ ապահովել քաղաքական հավասարակշիռ:


13. Ինչո՞ւ փոխվեց Վիեննայի համաժողովի արդյունքում ձևավորված ուժերի հավասարակշռությունը Առաջին համաշխարհային պատերազմի շեմին։ Քո կարծիքով ո՞րն էր
գլխավոր պատճառը

Վիեննայի համակարգը փոխվեց՝ ազգային միությունների աճով, ուժերի վերաձևավորմամբ եւ իմպերիալիզմի սրմամբ; գլխավոր պատճառը՝ նոր գերտերության (Գերմանիա) ի հայտ գալն ու մրցակցությունը։


14. Ինչպե՞ս էր իմպերիալիզմի գաղափարախոսությունը ազդել տերությունների արտաքին քաղաքականության վրա։

Իմպերիալիզմը թելադրեց գաղութներ, հումքի որոնում եւ վերցված երկրների շահագործում՝ արտաքին քաղաքականության հիմնական պարտականություն դարձավ։

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
15.Վիեննայի համակարգի փլուզման
պատճառները և հետևանքները:

Վիեննայի համակարգի փլուզումը՝ պատճառներ՝ ազգային շարժումներ, նոր գերտերությունների առաջացում, դաշինքների սրում; հետևանք՝ կայունության բացակայություն եւ պատերազմներ (Ա. համ.)։


ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑԱՅԻՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ
16. Դասընկերոջդ հետ քննարկե՛ք և պարզե՛ք, թե ինչու Եվրոպայում ձևավորվեց հակադիր ռազմաքաղաքական խմբավորումների այդպիսի կազմ։ Ի՞նչ հնարավոր տարբերակներ կարող էին առաջանալ. ներկայացրե՛ք և փորձե՛ք մեկնաբանել դրանք։

Եվրոպայում կազմվեց այսպիսի հակադրություն՝ ըստ շահերի, անվտանգության եւ գաղութային հավակնությունների; հնարավոր տարբերակներ՝ դիվանագիտական համաձայնություններ կամ ուժային բաշխում։


17. Զույգով բերե՛ք երեք փաստարկ արդարացի պատերազմի օգտին և երեք փաստարկ ցանկացած պատերազմի դեմ: Համեմատե՛ք այդ փաստարկները, և արե՛ք
եզրակացություններ և դրանք ներկայացրե՛ք դասարանին:

Արդարացի պատերազմի փաստարկներ՝ (1) ինքնորոշում, (2) պաշտպանության իրավունք, (3) ռեպրեսիաների դիմացում. ընդդեմ պատերազմի՝ (1) մարդկային կորուստ, (2) տնտեսական ավերածություն, (3) երկարատեւ ատելություն։


18. Օգվելով համացանցից՝ պարզե՛ք, թե ինչ գործունեություն է ծավալել Կարմիր խաչի
միջազգային կոմիտեն Հայաստանի Հանրապետությունում, և սահիկաշարի տեսքով
3–4 րոպեի ընթացքում ներկայացրե՛ք ձեր ուսումնասիրության արդյունքները (աշխատանքը կարող եք կատարել զույգերով կամ խմբերով)։

Կարմիր խաչն Հայաստանին օգնություն է ցուցաբերել պատերազմի եւ աղետների ժամանակ՝ բժշկական աջակցություն, գերիների հարցերով միջնորդություն եւ մարդասիրական աջակցության գործողություններ։

ՔՆՆԱՐԿՈՒՄ
19. «Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի ստեղծումը՝ որպես քաղաքակրթական արժեհամակարգի զարգացման կարևորագույն քայլ»:

Կամպոզիցիա՝ այո, Կարմիր խաչը քաղաքակրթական մեծ քայլ էր, որովհետև սահմանեց ոչ ռազմական, մարդասիրական կառուցվածք
20. Հիմնվելով Հաագայի համաժողովների որոշումների վրա՝ քննարկե՛ք՝
ա. Արդյո՞ք հնարավոր էր կանխել առաջին համաշխարհային պատերազմը։
բ. Ի՞նչ այլընտրանքային լուծումներ կարող էին լինել։
գ. Եթե դու մասնակցեիր Հաագայի համաժողովներին, ի՞նչ կառաջարկեիր։

ա) դժվար, բայց համաձայնություններ ու ավելի ուժեղ միջազգային մեխանիզմներ կարող էին օգնել.

բ) զսպող դիվանագիտություն, բազմակողմանի կապեր:

գ) առաջարկեի խիստ հակամարտությունների միջնորդային մեխանիզմ և արագ վեճերի խաղաղ լուծում։


ԱՐԺԵՔ ԵՎ ՎԵՐԱԲԵՐՄՈՒՆՔ
21. Ինչպե՞ս ես գնահատում խաղաղապաշտների դիրքորոշումն այն մասին, որ բոլոր
պատերազմները պետք է դադարեցվեն։

Խաղաղապաշտների դիրքը արժանի է՝ խաղաղությունը կարևոր է, բայց պատմությունն ցույց է տալիս, որ բոլոր կոնֆլիկտները չեն լուծվում միայն խաղաղապաշտությամբ։


22. Ո՞րն է խաղաղության պահպանման ամենաարդյունավետ միջոցը։

Ամենաարդյունավետ միջոցը՝ համընդհանուր միջազգային օրենքների ու ուժեղ հավասարակշռված դիվանագիտության համադրումն է (նորմատիվ օրինաչափություններ և միջազգային միջնորդություն)։


23. Արտահայտի՛ր քո վերաբերմունքը խաղաղության և պատերազմի հիմնախնդիրների
վերաբերյալ։

խաղաղությունը գերակա է, պատերազմն ընդունելի միայն ինքնապաշտպանության կամ ազատագրության դեպքում; պետք է ձգտել խաղաղ լուծումների։

Առաջադրանք 2

ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ ԲԱԶՄԱԶԳ  ՏԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ, էջ 14-19-ը,պատմել, եզրույթները սովորել , դասի ընթացքում հանդիպող բոլոր հարցերին գրավոր պատասխանել

ԵԶՐՈՒՅԹՆԵՐ
Բազմազգ տերություն — Պետություն, ուր տիրապետող ազգի գերիշխանության
ներքո ապրում են բազմաթիվ ազգեր՝ ենթարկվելով տնտեսական, քաղաքական, ազգային, կրոնական և մշակութային խտրականության ու բռնաճնշումների։
Երկկենտրոն (երկմիասնական) տերություն — Տերություն, որտեղ ապրող
բազմաթիվ ազգերից տիրապետող են երկուսը, և նրանց միջև կնքված համաձայնագրով սահմանվում է պետական հստակ կառուցվածք։
ԲԱՌԱՊԱՇԱՐ
«Ժողովուրդների բանտ» — Այդպիսի պատկերավոր անվանում էին ստացել
բազմազգ տերություններ Ավստրո–Հունգարիան, Ռուսաստանը և Օսմանյան
կայսրությունը։
Հաբսբուրգների հարստություն — Արքայատոհմ, որը կառավարել է Ավստրիայում 1282–1867 թթ., իսկ 1867–1918 թթ.՝ Ավստրո–Հունգարիայում։
Կովկասի փոխարքայություն — Վարչաքաղաքական միավոր Ռուսաստանի
կազմում. ստեղծվել է 1844 թ.։ Հետագայում ենթարկվել է որոշ վարչական փոփոխությունների, վերացվել է 1917 թ. մարտին։

Բազմազգ տերություն
Եվրոպայում առաջին ազգային պետությունները`
Անգլիան, Ֆրանսիան, Նիդերլանդները, ստեղծվել էին
դեռ միջնադարում։ Նոր ժամանակներում Եվրոպայում
և Ամերիկայում առաջացան բազմաթիվ նոր ազգային
պետություններ։ Ազգերի գիտակցության մեջ ամրակայվում էր հայրենիքի գաղափարը։ Հայրենիքը ոչ միայն
հոգևոր իմաստ ուներ, այլև ներկայանում էր որպես
որոշակի պատմաաշխարհագրական տարածք։
Ազգերը այն ժամանակներում, ինչպես և մեր օրերում, ձգտում էին իրենց հայրենիքում ապրելու անկախ և ազատ օտարի տիրապետությունից ու ճնշումներից։
Նրանք ուզում էին ինքնուրույն տնօրինել իրենց կյանքը, իրենց հայրենիքում ստեղծել սեփական պետություն
ու զարգանալ։ Ազատության և անկախության ազգերը
հասնում էին համառ պայքարի, համախմբման և հավաքական կամքի դրսևորման ու հաճախ մեծ զոհողությունների գնով։
Նոր ժամանակներում գոյություն ունեին նաև բազմազգ պետություններ։ Տիրապետող ազգի գերիշխանության ներքո գտնվող տասնյակ նվաճված ազգեր և
ժողովուրդներ ենթարկվում էին ազգային ու կրոնական խտրականության։ Բնականաբար, ճնշված ազգերը պայքարում էին իրենց իրավունքների համար և
գլխավոր նպատակ դնում անկախության հասնելը։
Բազմազգ պետությունները սովորաբար կոչվել են
կայսրություններ կամ տերություններ։ Նոր դարերում
այդպիսի տերություններ էին Ռուսաստանը, Ավստրո–
Հունգարիան և Օսմանյան կայսրությունը։

Երկմիասնական պետության
ստեղծումը
Ավստրիան բազմազգ մի
ապետություն էր։ Նրա
կազմի մեջ մտնում էին Չեխիան, Հունգարիան, Բելգիան, Իտալիայի, Սերբիայի, Բոսնիայի, Վալախիայի մի
մասը և այլ հողեր։
Ավստրոգերմանացիները և կայսրության մյուս ազգերն ու ժողովուրդները հասարակական զարգացմամբ
հետ էին մնում Եվրոպայի առաջավոր երկրներից։ Արդյունաբերական հեղաշրջումը բազմազգ տերությունում
սկսվեց XIX դ. 30–40–ականներին և ընդգրկեց միայն
բուն Ավստրիայի մի մասը և Չեխիան։
Կայսրությունում 1848–1849 թթ. տեղի ունեցավ հեղափոխություն։ Միապետական վարչակարգը կարողացավ ճնշել հեղափոխության կենտրոնի՝ Վիեննայի
բնակչության դիմադրությունը։
Հեղափոխությունն արյունալի ընթացք ստացավ
տերության ազգային շրջաններում։ Իսկ Հունգարիայում հեղափոխությունը վերածվեց Ավստրիայի լծի
դեմ ազգային–ազատագրական հզոր պատերազմի։
Հունգարները կարողացան ստեղծել սեփական սահմանադրություն և անկախ պետություն։

Անկախության համար պատերազմը շարունակվեց
մինչև 1849 թ. ամառը։ Միայն Ռուսաստանի օգնությամբ
Ավստրիան կարողացավ ճնշել հունգարական հեղափոխությունը։
Հեղափոխության ճնշումից հետո, սակայն, բազմազգ
տերության ժողովուրդների պայքարը չդադարեց։ Երկրի
դրությունը ծանրացավ, երբ Ավստրիան կորցրեց իր տիրույթները Իտալիայում և պարտություն կրեց Պրուսիայից
(1866 թ.)։ Առաջացավ կայսրության փլուզման վտանգ։
Իշխող Հաբսբուրգ արքայատոհմը ստիպված եղավ
լուրջ զիջումներ կատարելու հունգարներին։ 1867 թ.
Ավստրիայի և Հունգարիայի միջև կնքվեց համաձայնագիր և ընդունվեց սահմանադրություն։ Ավստրիական կայսրությունը վերակազմավորվեց յուրահատուկ
երկկենտրոն տերության՝ Ավստրո–Հունգարիայի։

Տերության ղեկավար էր համարվում Հաբսբուրգ արքայատոհմի կայսրը, որն ուներ մեծ իրավունքներ։ Օրենքով նա Ավստրիայի կայսրն էր, Հունգարիայի՝ թագավորը։

Հունգարիան և Ավստրիան իրավահավասար միավորներ էին, իսկ իրենց ներքին կյանքում՝ լրիվ անկախ։ Նրանցից յուրաքանչյուրն ուներ իր պետական
կառուցվածքը՝ օժտված օրենսդիր և գործադիր լայն
իրավունքներով։ Հունգարիան ուներ իր սահմանադրությունը, որը կարգավորում էր երկրի պետական կյանքի
բոլոր բնագավառները։
Այսպիսով՝ Ավստրո–Հունգարիան նախադեպը չունեցող, առանձնահատուկ սահմանադրական միապետություն էր։ Դա հիմք է տվել նրան անվանելու երկկենտրոն կամ երկմիասնական կայսրություն։

Ազգային հիմնախնդիրը Ավստրո–
Հունգարիայում

Սահմանադրության շնորհիվ որոշ չափով ազատականացավ երկրի ներքին կյանքը, սակայն ժողովրդավարությունն ավելի ցածր մակարդակում էր, քան Եվրոպայի առաջավոր երկրներում։ Նոր իրադրությունում
կայսրությունում գերիշխող դարձան երկու ազգեր՝
ավստրիացիները և հունգարները։
Սահմանադրությունը հռչակում էր Ավստրիայի տարածքում ապրող ազգերի իրավահավասարություն,
նրանց մշակույթի և լեզվի զարգացում։ Սակայն իրականում դա չէր կիրառվում։ Գլխավոր ազգային հակասությունն ավստրիացիների և չեխերի միջև էր։ Չեխիան պահանջում էր նույնպիսի իրավունքներ, ինչպիսիք
ստացել էր Հունգարիան, սակայն չեխերի պահանջներն
անտեսվեցին։ Առաջացավ նոր չեխերի շարժումը, որի
գլխավոր նպատակն էր անկախության հասնելը։
1868 թ. Հունգարիայի խորհրդարանն օրենք ընդունեց «ազգերի իրավահավասարության» մասին, ըստ
որի՝ Հունգարիայի բոլոր քաղաքացիները, անկախ լեզվից և կրոնից, իրավահավասար էին և կազմում էին
միասնական հունգարական ազգ։ Գործնականում դա
նշանակում էր բոլոր ազգերի վերածում հունգարների։

Բացառություն էր կազմում Խորվաթիան, որը ստացավ որոշ ինքնավարություն։
XIX դ. վերջերին երկմիասնական կայսրությունը մեծ
առաջընթաց ունեցավ տնտեսական և սոցի
ալական
ոլորտներում։ Ձևավորվում էր արդյունաբերական հասարակություն, բարելավվում էին մարդկանց կյանքի
պայմանները, փոխվում էր նրանց ապրելակերպը։
Այնուհանդերձ՝ ազգային հիմնախնդիրը այդպես էլ
չլուծվեց, և շարունակվեց ճնշված ազգերի պայքարը
անկախության համար։

Ազգային հիմնախնդիրը Ռուսաստանյան կայսրությունում
Նախորդ տարվա դասընթացից դու արդեն գիտես, որ արդյունաբերական հասարակության առաջին
փուլում Ռուսաստանն իր զարգացման մակարդակով
բավականին հետ էր մնում Եվրոպայի առաջատար
երկրներից։ XIX դարի վերջին նրա սահմաններն էլ
ավելի ընդարձակվեցին՝ Արևելյան Եվրոպայից հասնելով մինչև Խաղաղ օվկիանոս, Սառուցյալ օվկիանոսից
մինչև Իրան և Հնդկաստան (տե՛ս էջ 19–ի քարտեզը և
կատարի՛ր առաջադրանքը)։
Ռուսաստանում ապրում էին հասարակական զարգացման տարբեր մակարդակ ունեցող բազմաթիվ ազգեր ու ժողովուրդներ։
1897 թ. մարդահամարի տվյալներով տերությունում կար 126 մլն բնակչություն։ Ռուսները կազմում էին
բնակչության մոտ 43 տոկոսը։ Սլավոնական մյուս ժողովուրդները` ուկրաինացիները և բելառուսները, չունեին ինքնավարություն, բայց ռուսների հետ միասին
կազմում էին բնակչության գերակշիռ մասը։
Կայսրության միասնականությունը պահպանվում էր ահռելի չափերի հասած պետական ապարատի և ռազմական ուժի շնորհիվ։ Մշտական էին դարձել ազգային ու կրոնական ճնշումները։
XIX դարում սկսեց ծավալվել ենթակա երկրների ու
ազգերի ազատագրական պայքարը։ Անկախության
վերականգնման համար բազմիցս ապստամբեց Լեհաստանը, ինքնավարության համար տևական պայքար մղեցին Ֆինլանդիան և Ուկրաինան։

Այսրկովկասի նվաճումով Արևելյան Հայաստանում, Վրաստանում և մուսուլմանական խանություններում (ներկայիս Ադրբեջանի տարածքում) հաստատվեց
ռուսական վարչակարգ։ Շուտով կազմավորվեց Կովկասի փոխարքայությունը՝ Թիֆլիս կենտրոնով։ Այն
ազգային ինքնավարություն չէր, այլ կայսրության վարչական առանձին միավոր։
Ցարական կայսրության կազմում էր նաև Միջին
Ասիան, որի նվաճումն ավարտվեց միայն XIX դ. երկրորդ
կեսին։ Տեղի ժողովուրդները՝ ղազախները, ուզբեկները,
թուրքմենները, ղրղըզները, տաջիկները, ապրում էին
ավանդական ներփակ ապրելակերպով և դուրս էին
մնացել արդիականացման գործընթացից։
Ռոմանովների մեծապետական վարչակարգը շարունակաբար վարում էր ոչ ռուս ազգերի ռուսացման
քաղաքականություն։
Բազմազգ տերության ժողովուրդներն իրենց ազատության հույսերը կապում էին նաև Ռուսաստանի ժողովրդավարացման հետ։ Կայսրության ներքին կյանքի
հիմնախնդիրները, այդ թվում՝ ազգայինը, ժամանակին
չլուծվեցին։ Այդ պատճառով Ռոմանովների կայսրությունը 1917 թվականի փետրվարին անկում ապրեց։

1.Համացանցից օգտվելով՝ պարզի՛ր նրանցից առնվազն երեքի անունը։
Գնահատի՛ր նրանց դերը հեղափոխության մեջ (աշխատանքը ներկայացրո՛ւ
2–3 րոպեանոց ելույթի միջոցով)

Լյուդվիգ Բաթյոր, Լյուդվիգ Շվարցենբերգ, Իգնացի Լյոլե։
Դերը հեղափոխությունում աջակցեցին ազգային ազատագրական շարժումներին, փորձեցին պաշտպանել պետության միասնությունը, բայց հեղափոխությունը ճնշվեց։

2. Օգտագործելով էլեկտրոնային գրատախտակը կամ համակարգիչը՝ ժամանակակից քարտեզի վրա ցո՛ւյց տվեք այն տարածքը, որն զբաղեցնում էր
Ավստրո–Հունգարական կայսրությունը։ Ներկայիս ո՞ր պետություններն էին
մտնում կայսրության կազմի մեջ

ներկայիս Չեխիա, Հունգարիա, Ավստրիա, Սլովակիա, Սերբիա, Բոսնիա, Ռումինիայի որոշ մասեր, Հորվաթիա, Սլովենիա, Իտալիայի մասեր։

3. Վերհիշելով պետության և կառավարման համակարգի մասին «Հասարակագիտությունից» սովորածը՝ փորձի՛ր կանխատեսել այն ներքին հիմնախնդիրները, որոնց կարող էր բախվել երկկենտրոն կայսրությունը։

ազգերի անհավասարություն, լեզվի ու մշակույթի տարբերություն, ազգային շարժումներ, ինքնավարության պահանջներ, տնտեսության ու արդյունաբերության անհավասար զարգացում։

4*. Օգտվելով քարտեզից՝ կազմի՛ր այն տարածքների ցանկը, որոնք գրավել էր
Ռուսաստանը 1796–1914 թթ. ընթացքում։ Հայկական ո՞ր տարածքներն են միացվել կայսրությանը (վերհիշի՛ր նաև Հայոց պատմության 8–րդ դասարանում քո
սովորածը, որ կօգնի ամբողջական պատասխան տալու)։

Միջին Ասիա, Կովկաս, Լեհաստան, Ֆինլանդիա, Ուկրաինայի որոշ մասեր, Բելառուսիա, Վրաստան, Ադրբեջան, արևելյան Հայաստան։


Հայկական տարածքներ: Արևելյան Հայաստան (այսօր Հայաստանի տարածքը), այդ թվում՝ Շիրակ, Գուգարք, Վան, Էրզրումի սահմանային շրջանները (ռուսական նվաճումից հետո միացան կայսրությանը)։

ԱՄՓՈՓԻՉ ԵՎ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ
1. Թվարկի՛ր քեզ հայտնի ազգային պետություններ:

Հայկական։ Ուրարտուի Թագավորություն (մ.թ.ա.860 – մ.թ.ա 590), Մեծ Հայք (մ.թ.ա 331 – մ.թ. 428), Բագրատունյաց Հայաստան (885–1045), Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն (1198–1515), Այլ։Անգլիա, Ֆրանսիա, Նիդերլանդներ, Իտալիա, Գերմանիա։


2. Քո կարծիքով ինչո՞ւ են ազգերը ձգտում ունենալու անկախ պետություն։

որովհետև ուզում են իրենց հողում ազատ ապրել ու կառավարել։


3. Թվարկի՛ր Ավստրիական կայսրության կազմում մտնող երկրներն ու ժողովուրդներին։

Չեխիա, Հունգարիա, Իտալիայի մասեր, Սերբիա, Բոսնիա, Վալախիա։


4. Ի՞նչ արդյունք ունեցավ 1848–1849 թթ. հեղափոխությունը Ավստրիական կայսրությունում։

ճնշվեց, բայց բերեց ազգային պայքարի ուժեղացում։


5. Ե՞րբ և իրավական ո՞ր հիմքով ստեղծվեց երկկենտրոն տերությունը։

ստեղծվեց 1867-ին՝ Ավստրիայի ու Հունգարիայի համաձայնագրով։


6. Ո՞րն էր Ավստրո–Հունգարիայի ներքին կյանքի գլխավոր հիմնախնդիրը։

ազգերի անհավասարություն, չեխերի և մյուսների ճնշում։


7. Թվարկի՛ր Ռուսաստանյան կայսրությունում ապրող ազգերի և ժողովուրդների։

ռուսներ, ուկրաինացիներ, բելառուսներ, հայեր, վրացիներ, ղազախներ, տաջիկներ, ուզբեկներ։


8. Փորձի՛ր ընդհանուր կողմերով բնութագրել բազմազգ տերությունը։

պետություն, որտեղ մեկ ազգ իշխում է մյուսների վրա։


9. Ներկայացրո՛ւ ռուսական գերիշխանության բացասական և դրական կողմերը Ռուսաստանում ապրող ազգերի և ժողովուրդների համար։

դրական կողմեր — կայունություն, ճանապարհներ, կրթություն։
Բացասական կողմեր — բռնապետություն, ռուսացում, ազատության սահմանափակում։


10. Ուսումնասիրե՛ք այսօր գոյություն ունեցող պետությունների պետական կառավարման
համակարգերը, այն խնդիրներն ու մարտահրավերները, որոնց բախվում են
ժամանակակից բազմազգ պետությունները, և ներկայացրե՛ք պետությունների
փորձը դրանց հաղթահարման հարցում։
ՀԵՏԱԶՈՏԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ
ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ

Ժամանակակից բազմազգ պետություններ են՝ Կանադան, Շվեյցարիան, Բելգիան, Հնդկաստանը։
Նրանք ունեն ֆեդերալ կառավարման համակարգ, որտեղ տարբեր ազգերը ունեն հավասար իրավունքներ։
Խնդիրներ՝ լեզվի, կրոնի, մշակույթի տարբերություն։
Լուծում են՝ ինքնավարությամբ, հավասար օրենքներով և ժողովրդավարությամբ։


11. Ներկայացրո՛ւ Ավստո–Հունգարիայի պետական կառավարման համակարգը գծապատկերի տեսքով։

Ավստրո–Հունգարական կայսրություն գլխավորն էր Հաբսբուրգ կայսրը։
Կային երկու հավասար մասեր՝ Ավստրիա և Հունգարիա։
Յուրաքանչյուրն ուներ իր կառավարություն և սահմանադրություն։
Բանակը և արտաքին քաղաքականությունը ընդհանուր էին։


12. Արտահայտի՛ր քո վերաբերմունքը այդ համակարգի արդյունավետության և հեռանկարի մասին։

Իմ կարծիքով՝ այդ համակարգը արդյունավետ չէր, որովհետև հավասարություն չկար բոլոր ազգերի համար։ Դա ժամանակավոր լուծում էր, և երկարաժամկետ հեռանկար չուներ։

ՆՊԱՏԱԿԱՅԻՆ ԽՈՍՔ
1. Ռուսաստանը, ինչպես նաև Ավստրո–Հունգարիան պատկերավոր անվանում էին «ժողովուրդների բանտ»։ Ինչո՞ւ է կայսրություններին տրվել նման բնորոշում։ Ուսումնասիրի՛ր և դուրս բեր այն հիմնական կետերը, որոնք հիմք են հանդիսացել հիշյալ բնորոշման համար։ Պատրաստի՛ր 3–4 րոպեանոց ելույթ և ներկայացրո՛ւ դասարանում։
ԱՐԺԵՔ ԵՎ ՎԵՐԱԲԵՐՄՈՒՆՔ

Ռուսաստանը և Ավստրո–Հունգարիան «ժողովուրդների բանտ» էին կոչվում, որովհետև դրանք բազմազգ կայսրություններ էին, որտեղ տիրապետող ազգը իշխում էր մյուսների վրա։ Մարդիկ ենթարկվում էին ազգային, կրոնական և մշակութային ճնշումների, ազատություն չունեին, և շատ ազգեր պայքարում էին իրենց իրավունքների ու անկախության համար։


2. Գնահատի՛ր այն ճանապարհը, որով ճնշված ազգերը անցնում են անկախության
հասնելու համար։

Ճնշված ազգերը անցնում էին երկար ու դժվար ճանապարհ՝ պայքարելով անկախության համար։ Դա հաճախ ներառում էր ապստամբություններ, հեղափոխություններ, համախմբում ու մեծ զոհողություններ։


3. Գնահատի՛ր ուժեղ կայսրի/ղեկավարի դերը բազմազգ տերությունների պահպանման գործում։

Ուժեղ կայսրը կամ առաջնորդը կարևոր դեր ուներ բազմազգ տերությունը պահելու մեջ։ Նա կարող էր ապահովել կարգ ու կարգապահություն, վերահսկել տարբեր ազգերի պայքարը, բայց միաժամանակ հաճախ սահմանափակում էր ազատությունը և խոչընդոտում ազգային հավասարությանը։