Առաջադրանքներ նախատեսված 10-րդ դասարանի սովորողների համար
Հասարակագիտություն
Թեմա՝ «Լեզվակռիվ, քննարկում և բանավեճ»
1. Հասկացությունների ընկալում
Ի՞նչ է լեզվակռիվը։ Ինչո՞վ է այն տարբերվում սովորական զրույցից կամ կարծիքների փոխանակումից։
Լեզվակռիվը վիճաբանություն է, որի ժամանակ մարդիկ փորձում են ոչ թե հասկանալ միմյանց, այլ հաղթել կամ վիրավորել դիմացինին։ Սովորական զրույցում մարդիկ հանգիստ փոխանակվում են մտքերով։
Ի՞նչ է քննարկումը։ Ո՞րն է քննարկման հիմնական նպատակը։
Քննարկումը որևէ հարցի կամ խնդրի շուրջ տարբեր կարծիքների փոխանակումն է։ Դրա հիմնական նպատակը հարցը ավելի լավ հասկանալն ու հնարավոր լուծումներ գտնելն է։
Ի՞նչ է բանավեճը։ Ինչո՞վ է բանավեճը տարբերվում քննարկումից։
Բանավեճը տարբեր տեսակետների հիմնավորված ներկայացումն ու պաշտպանությունն է։ Քննարկումը կարող է լինել ավելի ազատ, իսկ բանավեճում կողմերը սովորաբար ունեն հստակ հակադիր տեսակետներ և փաստարկներ։
Կարո՞ղ է քննարկումը վերածվել լեզվակռվի։ Ի՞նչ պայմաններում։
Այո՛։ Այն կարող է վերածվել լեզվակռվի, եթե մասնակիցները սկսեն վիրավորել միմյանց, չլսել դիմացինին կամ փորձել ամեն գնով ապացուցել իրենց ճիշտ լինելը։
Կարո՞ղ է բանավեճը վերածվել լեզվակռվի։ Բերե՛ք հնարավոր օրինակ։
Այո՛։ Օրինակ՝ եթե բանավեճի ժամանակ մասնակիցը փաստարկների փոխարեն սկսի վիրավորել դիմացինին։
Ձեր կարծիքով՝ լեզվակռվի ժամանակ մարդիկ ավելի շատ փորձում են հասկանալ միմյանց, թե՞ հաղթել միմյանց։ Հիմնավորե՛ք պատասխանը։
Նրանք ավելի շատ փորձում են հաղթել միմյանց, որովհետև լեզվակռվի ժամանակ մարդիկ հաճախ չեն լսում դիմացինի կարծիքը և կենտրոնանում են վիճելու վրա։
2. Վերլուծական հարցեր
Պատկերացրե՛ք, որ երկու մարդ ունեն նույն խնդրի վերաբերյալ հակադիր տեսակետներ։ Ի՞նչը կարող է որոշել՝ նրանց զրույցը կվերածվի՞ քննարկման, բանավեճի, թե՞ լեզվակռվի։
Դա կախված է նրանց վերաբերմունքից, խոսելու ձևից և միմյանց լսելու պատրաստակամությունից։ Հարգալից խոսակցությունը կարող է դառնալ քննարկում կամ բանավեճ, իսկ վիրավորանքները՝ լեզվակռիվ։
Արդյո՞ք հակառակ կարծիք ունենալը կարող է ինքնին կոնֆլիկտ առաջացնել։ Ինչո՞ւ։
Ոչ։ Հակառակ կարծիքը ինքնին կոնֆլիկտ չի առաջացնում։ Կոնֆլիկտ կարող է առաջանալ, եթե մարդիկ չհարգեն միմյանց կարծիքը։
Կարո՞ղ է մարդը բանավեճում պաշտպանել իր տեսակետը՝ միաժամանակ հարգելով հակառակ տեսակետ ունեցող մարդուն։ Ինչպե՞ս։
Այո՛։ Նա պետք է ներկայացնի փաստարկներ, լսի դիմացինին և քննադատի գաղափարը, ոչ թե մարդուն։
Ի՞նչ տարբերություն կա հետևյալ երկու մոտեցումների միջև․
«Դու սխալ ես» և «Ես համաձայն չեմ քո տեսակետի հետ, որովհետև…»։
Ինչպե՞ս է փոխվում խոսակցության բնույթը։
«Դու սխալ ես» արտահայտությունը կարող է հնչել որպես անձնական հարձակում։ «Ես համաձայն չեմ քո տեսակետի հետ, որովհետև…» արտահայտությունը բացում է հանգիստ քննարկման հնարավորություն։
Ինչո՞ւ են մարդիկ երբեմն անձնական վիրավորանքների անցնում, երբ չեն կարողանում հիմնավորել իրենց տեսակետը։
Որովհետև նրանք չեն կարողանում իրենց տեսակետը պաշտպանել փաստերով և փորձում են փոխարենը ճնշել կամ վիրավորել դիմացինին։
Կարո՞ղ է մարդը բանավեճում փոխել իր կարծիքը։ Ձեր կարծիքով՝ դա պարտությո՞ւն է, թե՞ կարող է լինել մտածողության արդյունք։ Հիմնավորե՛ք։
Այո՛, մարդը կարող է փոխել իր կարծիքը։ Դա պարտություն չէ, եթե նա նոր փաստերի և լավ հիմնավորումների շնորհիվ հասկանում է, որ իր նախկին կարծիքը ճիշտ չէր։
Ի՞նչն է ավելի կարևոր բանավեճում՝ հաղթե՞լը, թե՞ հիմնավորված տեսակետ ներկայացնելը։ Պատասխանը հիմնավորե՛ք։
Ավելի կարևոր է հիմնավորված տեսակետ ներկայացնելը, որովհետև բանավեճի նպատակը միայն հաղթելը չէ, այլ հարցը ավելի լավ հասկանալը։
Ի՞նչ դեր ունեն փաստերը և օրինակները բանավեճի ժամանակ։ Կարո՞ղ է միայն անձնական կարծիքը բավարար լինել մյուսին համոզելու համար։
Փաստերն ու օրինակները օգնում են հիմնավորել տեսակետը։ Միայն անձնական կարծիքը սովորաբար բավարար չէ մյուսին համոզելու համար։
3. Իրավիճակների վերլուծություն
Կարդացե՛ք իրավիճակները և որոշե՛ք՝ տվյալ դեպքում գործ ունենք լեզվակռվի, քննարկման, թե բանավեճի հետ։ Յուրաքանչյուր պատասխանը հիմնավորե՛ք։
Իրավիճակ 1.
Երկու սովորողներ տարբեր կարծիքներ ունեն՝ արդյոք դպրոցական համազգեստը պարտադի՞ր պետք է լինի։ Նրանք հերթով ներկայացնում են իրենց տեսակետները, բերում օրինակներ և արձագանքում միմյանց փաստարկներին։
Պատասխան՝ բանավեճ։ Նրանք ունեն հակադիր տեսակետներ, ներկայացնում են փաստարկներ և արձագանքում միմյանց։
Իրավիճակ 2.
Երկու ընկերներ վիճում են։ Նրանցից մեկը ասում է․ «Դու ընդհանրապես ոչինչ չես հասկանում», իսկ մյուսը պատասխանում է․ «Դու ինքդ ես ոչինչ չհասկանում»։ Զրույցը շարունակվում է վիրավորանքներով։
Պատասխան՝ լեզվակռիվ։ Նրանք այլևս չեն քննարկում խնդիրը և անցնում են վիրավորանքների։
Իրավիճակ 3.
Դասարանում սովորողները քննարկում են՝ արդյոք սոցիալական ցանցերը դրակա՞ն, թե՞ բացասական ազդեցություն ունեն երիտասարդների վրա։ Յուրաքանչյուրը ներկայացնում է իր տեսակետը և փորձում հիմնավորել այն։
Պատասխան՝ քննարկում։ Սովորողները տարբեր կարծիքներ են ներկայացնում և փորձում են դրանք հիմնավորել։
Իրավիճակ 4.
Բանավեճի ընթացքում սովորողներից մեկը ոչ թե պատասխանում է դիմացինի փաստարկին, այլ ասում է․ «Քո ասածը լուրջ ընդունել չի կարելի, որովհետև դու միշտ այդպես ես մտածում»։
Պատասխան՝ լեզվակռվի անցնելու վտանգ։ Սովորողը չի պատասխանում փաստարկին, այլ անձնական վերաբերմունք է արտահայտում։
Հարց․ Ո՞ր իրավիճակներում է խոսակցության մասնակիցը հեռանում թեմայից և անցնում անձնական վերաբերմունքի։ Ինչո՞ւ։
Այդպիսի անցում կա 2-րդ և 4-րդ իրավիճակներում։ 2-րդում կան ուղղակի վիրավորանքներ, իսկ 4-րդում անձի մասին խոսքը փոխարինում է փաստարկի քննարկմանը։
4. Ինքնուրույն վերլուծական աշխատանք
Ընտրե՛ք որևէ թեմա, որի շուրջ հասարակության մեջ կարող են լինել տարբեր կարծիքներ, օրինակ՝
բջջային հեռախոսների օգտագործումը դպրոցում,
սոցիալական ցանցերի ազդեցությունը,
դպրոցական համազգեստը,
արհեստական բանականության օգտագործումը կրթության մեջ,
տնային առաջադրանքների անհրաժեշտությունը։
Ընտրված թեմայի շուրջ պատասխանե՛ք հետևյալ հարցերին․
Ո՞րն է խնդիրը։
Ընտրում եմ արհեստական բանականության օգտագործումը կրթության մեջ։ Խնդիրն այն է, թե ինչպես օգտագործել այն այնպես, որ այն օգնի սովորելուն, ոչ թե փոխարինի սովորողի սեփական աշխատանքին։
Ի՞նչ տարբեր տեսակետներ կարող են ունենալ մարդիկ այս հարցի վերաբերյալ։
Ոմանք կարծում են, որ արհեստական բանականությունը կարող է օգնել սովորողներին ավելի արագ հասկանալ նյութը։ Մյուսները կարծում են, որ դրա չափից շատ օգտագործումը կարող է նվազեցնել ինքնուրույն աշխատելու կարողությունը։
Որո՞նք կարող են լինել յուրաքանչյուր տեսակետի հիմնական փաստարկները։
Դրական կողմի փաստարկն այն է, որ այն կարող է արագ բացատրել դժվար թեմաները և օգնել սովորել։ Բացասական կողմի փաստարկն այն է, որ սովորողը կարող է պարզապես պատճենել պատասխանը և չսովորել։
Ի՞նչ հակափաստարկներ կարող են ներկայացվել։
Կարելի է ասել, որ արհեստական բանականությունը պարզապես գործիք է, և դրա ազդեցությունը կախված է այն օգտագործելու ձևից։
Ինչպե՞ս կարելի է քննարկել այս հարցը՝ առանց այն լեզվակռվի վերածելու։
Պետք է լսել բոլոր կարծիքները, չվիրավորել դիմացինին և խոսել փաստերով ու օրինակներով։
Ի՞նչ կանոններ պետք է պահպանեն քննարկման մասնակիցները։
Պետք է հերթով խոսել, լսել միմյանց, չվիրավորել, չընդհատել և հիմնավորել սեփական տեսակետը։
Ձեր կարծիքով՝ ինչո՞վ է տարբերվում համոզելը և պարտադրելը։
Համոզելը հիմնված է փաստերի և բացատրությունների վրա, իսկ պարտադրելը նշանակում է ստիպել մարդուն ընդունել կարծիքը՝ առանց ազատ ընտրության։
Ի՞նչ պայմաններում կարող է բանավեճը նպաստել խնդրի ավելի լավ հասկանալուն։
Երբ մասնակիցները ներկայացնում են փաստեր, լսում են հակառակ տեսակետը և պատրաստ են հաշվի առնել նոր տեղեկությունը։
5. Վերջնական մտածելու հարց
Եթե երկու մարդ երբեք չեն փոխում իրենց կարծիքը, արդյո՞ք նրանց միջև իրական քննարկում կամ բանավեճ կարող է տեղի ունենալ։
Այո՛, նրանց միջև կարող է տեղի ունենալ քննարկում կամ բանավեճ։
Քննարկման համար պարտադիր չէ, որ մարդը փոխի իր կարծիքը։
Կարևոր է, որ նա լսի դիմացինի տեսակետը։
Նա նաև պետք է կարողանա ներկայացնել իր կարծիքի պատճառները։
Օրինակ՝ երկու սովորող կարող են տարբեր կարծիք ունենալ դպրոցում հեռախոսների օգտագործման մասին։
Նրանք կարող են ներկայացնել փաստեր և օրինակներ՝ առանց միմյանց վիրավորելու։
Նույնիսկ եթե վերջում երկուսն էլ մնան իրենց կարծիքին, նրանք կարող են ավելի լավ հասկանալ հարցը։
Բանավեճը կարող է օգնել տեսնել խնդրի տարբեր կողմերը։
Կարևոր է ոչ թե անպայման փոխել կարծիքը, այլ պատրաստ լինել լսելու և մտածելու։
Այսպիսով, տարբեր կարծիքները չեն խանգարում իրական քննարկմանը, եթե կա հարգանք և հիմնավորված խոսք։
