I. Հնչյունաբանություն

Ձայնավորներ

Ձայնավորները հնչյուններ են, որոնք արտասանվում են ազատ, առանց խոչընդոտի։

Ա, Ե, Է, Ի, Ո, ՈՒ, Օ, և

Օրինակ՝
Արամ, տուն, Էջ, Օր

Բաղաձայններ

Բաղաձայնները հնչյուններ են, որոնք արտասանվում են խոսքի օրգանների խոչընդոտով։

Բ, Գ, Դ, Զ, Թ, Ժ, Լ, Խ, Ծ, Կ, Հ, Ձ, Ղ, Ճ, Մ, Յ, Ն, Շ, Չ, Պ, Ջ, Ռ, Ս, Վ, Տ, Ր, Ց, Փ, Ք, Ֆ

Օրինակ՝
տուն, մարդ, վարդ, քար

---

II. Բառատեսակներ

Գոյական

Գոյականը ցույց է տալիս անձ, առարկա կամ երևույթ։

Պատասխանում է՝
ով, ովքեր, ինչ, ինչեր

Օրինակ՝
մարդ, աղջիկ, գիրք, քաղաք

---

Բայ

Բայը ցույց է տալիս գործողություն կամ վիճակ։

Օրինակ՝
գրել, վազել, կարդալ

Օժանդակ բայ

Օժանդակ բայերը օգնում են կազմել բայի ժամանակները։

Օժանդակ բայեր՝
եմ, ես, է, ենք, եք, են

Օրինակ՝
Ես գրել եմ
Նա եկել է
Մենք սովորել ենք

---

Ածական

Ածականը ցույց է տալիս առարկայի հատկությունը։

Պատասխանում է՝
ինչպիսի

Օրինակ՝
գեղեցիկ տուն
ուժեղ տղա

---

Մակբայ

Մակբայը ցույց է տալիս գործողության հատկանիշը։

Պատասխանում է՝
ինչպես, երբ, որտեղ

Օրինակ՝
արագ վազեց
երեկ եկավ
այստեղ նստեց

---

Դերանուն

Դերանունը փոխարինում է գոյականին, որպեսզի չկրկնենք այն։

Օրինակ՝
Արամը եկավ։ Նա նստեց։

Դերանունների տեսակներ

Անձնական
ցույց են տալիս անձը

ես, դու, նա, մենք, դուք, նրանք

Օրինակ՝
Ես գալիս եմ

Սեփականական
ցույց են տալիս պատկանելություն

իմ, քո, նրա, մեր, ձեր, նրանց

Օրինակ՝
Սա իմ գիրքն է

Ցուցական
ցույց են տալիս առարկան

այս, այդ, այն

Օրինակ՝
Այս տունը նոր է

Հարցական
օգտագործվում են հարցերում

ով, ինչ, որը

Օրինակ՝
Ո՞վ եկավ

Անորոշ
չեն ցույց տալիս կոնկրետ անձ կամ առարկա

մեկը, ինչ-որ, որևէ

Օրինակ՝
Ինչ-որ մեկը զանգեց

Բացասական
ցույց են տալիս բացասական իմաստ

ոչ ոք, ոչինչ

Օրինակ՝
Ոչ ոք չեկավ

---

Թվական

Թվականը ցույց է տալիս քանակ կամ հերթականություն։

Օրինակ՝
հինգ աշակերտ
երկրորդ դասարան

---

Կապ

Կապը միացնում է բառերը նախադասության մեջ։

Օրինակ՝
մայր և հայր

---

Շաղկապ

Շաղկապը միացնում է նախադասությունները։

Օրինակ՝
Ես եկա, որովհետև նա զանգեց

---

Հոդ

Հոդը ցույց է տալիս գոյականի որոշակիությունը։

Սահմանական հոդ
-ը, -ն

Օրինակ՝
գիրքը
տունը

Անորոշ հոդ
մի

Օրինակ՝
մի գիրք

---

III. Գոյական

Թիվ

Եզակի
ցույց է տալիս մեկ առարկա

գիրք

Հոգնակի
ցույց է տալիս մի քանի առարկա

գրքեր

---

Հոլովներ (օրինակ՝ գիրք)

Ուղղական – գիրք
Սեռական – գրքի
Տրական – գրքին
Հայցական – գիրքը
Գործիական – գրքով
Բացառական – գրքից
Ներգոյական – գրքում

---

IV. Ածական

Աստիճաններ

Դրական
մեծ

Համեմատական
ավելի մեծ

Գերադրական
ամենամեծ

Օրինակ՝

Այս տունը մեծ է
Այս տունը ավելի մեծ է
Այս տունը ամենամեծն է

---

V. Բայ

Անորոշ ձև

գրել, կարդալ

Դիմավոր ձև

Ես գրում եմ
Դու գրում ես
Նա գրում է

---

Ժամանակներ

Ներկա
գրում եմ

Անցյալ
գրեցի, գրում էի

Անցյալ կատարյալ
գրել եմ

Անցյալ վաղակատար
գրել էի

Ապառնի
կգրեմ

---

Եղանակներ

Հրամայական
գրիր

Պայմանական
կգրեի

Ենթադրական
գրեմ

---

Ձայն

Ներգործական
ենթական կատարում է գործողությունը

Արամը գրեց նամակը

Կրավորական
գործողությունը կատարվում է ենթակայի վրա

Նամակը գրվեց

---

Դերբայներ

Գործող
գրող մարդ

Անցյալ
գրած նամակ

Ընթացիկ
գրելով սովորեց

Դիմավոր բայ

Պարտադրական բայ է, ցույց է տալիս գործողություն, որը ուղղված է մեկ ուրիշին։

Օրինակներ՝

արա — կատարիր

գրիր — գրի՛ր

արի — գամ

Օգտագործվում է՝ երբ ուզում ենք ինչ-որ մեկին ինչ-որ բան անել պարտադրել կամ խորհուրդ տալ։

Կարող է լինել միավոր կամ բազմական։

• Դու արա
• Դուք արեք

---

Անդեմ բայ

Ինֆինիտիվ, անուղղված գործողություն, կատարվում է ինքնուրույն, առանց ուղղման մեկ ուրիշին։

Օրինակներ՝

գրել — գրել

կարդալ — կարդալ

անել — անել

Օգտագործվում է՝ ընդհանուր գործողությունների, սովորությունների, մտքերի և ընթացքի համար։

Կարող է արտահայտվել տարբեր ձևերով, օրինակ՝ ներկա, անցյալ կամ ապառնի ժամանակներում։

• գրել եմ
• գրեցի
• կգրեմ

Ածական

Ածականը ցույց է տալիս առարկայի հատկանիշը։ Պատասխանում է՝ ինչպիսի՞, որպիսի՞, ո՞ր։
Տեսակներ՝ որակական (ամուր պատ, պայծառ աստղ) և հարաբերական (փայտե դուռ, գիշերային զովություն)։
Որակականներն ունեն աստիճաններ՝

Դրական – լավ մարդ

Բաղդատական – ավելի լավ մարդ

Գերադրական – ամենալավ, լավագույն մարդ

Հարաբերականները չեն համեմատվում՝ չի ասում ավելի փայտե դուռ։

Բայ

Բայը ցույց է տալիս գործողություն կամ եղելություն։ Պատասխանում է՝ ինչ անել, ինչ լինել։
Օրինակ՝ գրել, գնալ, խմել։
Բայը փոխվում է՝ ըստ դեմքի, թվի, ժամանակի, եղանակի (սա կոչվում է խոնարհում)։
Բայերը ունեն նաև ժխտական ձևեր՝ գրել → չգրել, գրիր → մի՛ գրիր։

Բայերը ունեն –ել, –ալ վերջավորություն։
Օրինակ՝ խաղալ, գրել։
Ե խոնարհման բայեր ունեն ե, ա խոնարհմանները՝ ա։
Օր.՝ գրել (ե խոն.), խաղալ (ա խոն.)։

Ածանցավոր բայեր

Բայերը կազմվում են տարբեր ածանցներով.

Սոսկածանցավոր – առանց հատուկ իմաստի՝ մտնել, թռչել, կորցնել։

Բազմապատկական – ցույց է տալիս կրկնվող գործողություն՝ կտրատել, թռչկոտել, ծեծկռտել։

Պատճառական – ցույց է տալիս, որ ինչ-որ մեկը մեկ ուրիշին է ստիպում անել բան՝
խաղալ → խաղացնել, մտնել → մտցնել, թռչել → թռցնել։

կրավորական:  կոչվում են այն բայերը, որոնց կազմում կա կրավորական ածանց:

Կրավորական ածանցն է վ -ն` գրել-գրվել, կառուցել-կառուցվել, հեռանալ-հեռացվել, կարդալ-կարդացվել:

Հիշիր կարճ.

Ածական՝ ինչպիսի՞, որպիսի՞, ո՞ր։

Բայ՝ ինչ անել, ինչ լինել։

Ածական՝ որակական, հարաբերական։

Բայ՝ խոնարհում ունի, կարող է լինել ժխտական։

Ածանցավոր բայեր՝ սոսկածանցավոր, բազմապատկական, պատճառական, կրավորական:։

---

VI. Նախադասության անդամներ

Ենթակա

Նախադասության այն անդամն է, որը կատարում է գործողությունը։

Պատասխանում է՝
ով, ինչ

Օրինակ՝
Արամը կարդում է

---

Ստորոգյալ

Ցույց է տալիս, թե ինչ է անում ենթական։

Օրինակ՝
Արամը կարդում է

---

Ուղղակի խնդիր

Գործողության անմիջական առարկան է։

Պատասխանում է՝
ում, ինչ

Օրինակ՝
Արամը կարդում է գիրքը

---

Անուղղակի խնդիր

Ցույց է տալիս այն անձը կամ առարկան, որին ուղղված է գործողությունը։

Պատասխանում է՝
ում, ինչին

Օրինակ՝
Արամը նամակ գրեց ընկերոջը

---

Ներգործող խնդիր

Ցույց է տալիս այն միջոցը կամ առարկան, որով կատարվում է գործողությունը։

Օրինակ՝
Նա կտրեց հացը դանակով

---

Որոշիչ

Բնութագրում է գոյականը։

Պատասխանում է՝
ինչպիսի, որ, որքան

Օրինակ՝
գեղեցիկ աղջիկ

---

Հատկացուցիչ

Ցույց է տալիս պատկանելություն։

Պատասխանում է՝
ում, ինչի

Օրինակ՝
Արամի գիրքը

---

Բացահայտիչ

Բացատրում կամ հստակեցնում է բառը։

Օրինակ՝
Արամը՝ մեր դասարանի լավագույն աշակերտը, հաղթեց

---

VII. Կապային բառեր

Մինչև – Կսպասեմ մինչև երեկո
Մինչ – Մինչ ես եկա, նա գնաց
Ներքո – Սեղանի ներքո գնդակ կար
Չնայած – Չնայած անձրևին, գնացինք
Հանուն – Պայքարում է հանուն արդարության

VIII. Նախադասության տեսակներ

Պարզ
մեկ ստորոգյալ ունի

Արամը կարդում է

Բարդ
երկու կամ ավելի նախադասություն ունի

Երբ եկա, նա գնացել էր

Ըստ նպատակի

Հաստատական
Նա եկավ

Հարցական
Նա եկա՞վ

Բացականչական
Ինչ գեղեցիկ օր է

---

IX. Բառակազմություն

Բառերը կազմվում են տարբեր ձևերով։

Արմատ
բառի հիմնական մասը

գր

Նախածանց
ավելանում է բառի սկզբում

վերագրել

Վերջածանց
ավելանում է բառի վերջում

գրություն

Բարդ բառ
կազմված է երկու արմատից

գրասեղան

Շուն-աշուն, արև-բարև, շուն-բուն, վախ-աղ սպիտակ-պիտակ, միս-փիս, ոտ-հոտ, նուշ-անուշ։

․

New words-tomoroww-today-yestoday-charity-we are late-church-turn left-entrance-post office-Here we are-Good luck-actually-over.

Դասի թեման՝ Առաձգականության ուժ , ուժի չափումը:

Այլ մարմինների ազդեցության շնորհիվ կարող են փոխվել ոչ միայն տվյալ մարմնի արագությունը, այլև` ձևն ու չափերը: Մարմինը կարող է սեղմվել, ձգվել, ծռվել, ոլորվել:Արտաքին ազդեցության հետևանքով մարմնի ձևի, չափերի փոփոխությունը կոչվում է դեֆորմացիա կամ ձևափոխություն:

Նկարում պատկերված պարանը, ցանցաճոճը, արտաքին ազդեցությունների շնորհիվ փոխում են իրենց ձևն ու չափերը, այսինքն` դեֆորմացվում են:Մարմինը դեֆորմացնելիս առաջանում է ուժ, որը ստիպում է նրան վերականգնել իր սկզբնական ձևն ու չափերը: Այդ ուժն անվանում են առաձգականության ուժ:
Այն ուժը, որն առաջանում է մարմնի դեֆորմացիայի ժամանակ և աշխատում է վերականգնել մարմնի սկզբնական ձևն ու չափերը, կոչվում է առաձգականության ուժ:

Այն ուժը, որն առաջանում է մարմնի դեֆորմացիայի ժամանակ և աշխատում է վերականգնել մարմնի սկզբնական ձևն ու չափերը, կոչվում է առաձգականության ուժ:
Երբ ծանրոցը դնում ենք հենարաններ ունեցող տախտակի վրա, տախտակը ճկվում է։ Նրա մեջ առաջացած առաձգականության ուժը բեռի վրա ազդում է ուղղաձիգ դեպի վեր և հավասարակշռում է ծանրոցի կշիռը։ Բեռը հեռացնելուց հետո տախտակը վերականգնում է իր ձևը, հետևաբար նրա դեֆորմացիան առաձգական է: 

Ուժը՝ որպես ֆիզիկական մեծություն, կարող է ունենալ տարբեր արժեքներ։ Ուժի մեծությունը որոշում են ուժը չափող սարքով՝ ուժաչափով։ Կախված նրանից, թե որքան է սեղմվել կամ երկարել ուժաչափի զսպանակը, մենք եզրակացնում ենք նրա վրա ազդող ուժի մեծության մասին:

Ուժաչափերի գործողության հիմքում ընկած է հավասար ուժերի ազդեցությամբ զսպանակի՝ միևնույն չափով երկարելու կամ սեղմվելու հատկությունը։

Պարզագույն ուժաչափը կազմված է տախտակին մի ծայրով ամրացված զսպանակից, որի մյուս ծայրը ազատ է և վերջանում է հորիզոնական ցուցիչով։ Զսպանակին ամրացված սլաքը ցույց է տալիս չափվող ուժի մեծությունը:
Ուժի չափման միավորը Նյուտոնն է (1 Ն):
Ուժի միավոր է նաև կիլոնյուտոնը(կՆ):
1կՆ=1000Ն:

Առանձգականության ուժ՝ տեսանյութ:

Տնային առաջադրանք

Պատասխանել հարցերի

1.Ո՞ր ուժն է կոչվում առանձգականության ուժ:  Այն ուժը, որն առաջանում է մարմնի դեֆորմացիայի ժամանակ և աշխատում է վերականգնել մարմնի սկզբնական ձևն ու չափերը, կոչվում է առաձգականության ուժ:

2.Ե՞րբ են առաջանում մարմինների ձևափոխություն:Այլ մարմինների ազդեցության շնորհիվ կարող են փոխվել ոչ միայն տվյալ մարմնի արագությունը, այլև` ձևն ու չափերը: Մարմինը կարող է սեղմվել, ձգվել, ծռվել, ոլորվել:Արտաքին ազդեցության հետևանքով մարմնի ձևի, չափերի փոփոխությունը կոչվում է դեֆորմացիա կամ ձևափոխություն:

3.Ուժի չափման միավորը ի՞նչպես է կոչվում:Նյուտոնն։