Ալեքս Մելիքյանի բլոգ

Ածխածին

1.Ի՞նչ տարբերություն կա ածխածնի (II) օքսիդի (CO) և ածխածնի (IV) օքսիդի (CO₂) միջև՝
ա) կառուցվածքի
բ) քիմիական հատկությունների
գ) վտանգավորության առումով։

ա) CO՝ գծային, 2 ատոմ / CO₂՝ գծային, 3 ատոմ
բ) CO՝ վերականգնիչ / CO₂՝ օքսիդիչ չէ, թթվային օքսիդ
գ) CO՝ շատ թունավոր / CO₂՝ ոչ թունավոր (մեծ քանակով՝ վտանգ)

2.Բացատրիր՝
ինչպիսի՞ քիմիական կապ կա CO մոլեկուլում :

կովալենտ բևեռային + 1 դոնոր-ակցեպտոր կապ

3.Լրացրու և հավասարեցրու ռեակցիան՝
ա) C + O₂ → …
բ) CO + O₂ → …
գ) CO₂ + C → …

ա) C + O₂ → CO₂
բ) 2CO + O₂ → 2CO₂
գ) CO₂ + C → 2CO

4.Քանի՞ մոլ CO կստացվի, եթե այրվի 24 գ ածխածին թթվածինը:

24 գ C = 2 մոլ → 2 մոլ CO

5.Ի՞նչ բանաձև ունի ածխաթթուն։ Ածխաթթուն ուժե՞ղ է, թե՞ թույլ թթու։Ի՞նչ գույնի է դառնում լակմուսը ածխաթթվի լուծույթում։

H₂CO₃, թույլ թթու, լակմուսը՝ կարմիր

6.Ի՞նչ է նշանակում, որ թթուն երկհիմն է։

երկհիմն = 2 H⁺ տալու ունակ

7. Գրիր ածխաթթվի առաջացման ռեակցիան։

CO₂ + H₂O ⇄ H₂CO₃

8. Ի՞նչ երկու տեսակի աղեր է առաջացնում ածխաթթուն։

կարբոնատներ և հիդրոկարբոնատներ

9. Ո՞ր կարբոնատներն են ջրում լուծելի։

Na⁺, K⁺ կարբոնատները՝ լուծելի

10. Ի՞նչ է տեղի ունենում անլուծելի կարբոնատները տաքացնելիս։

քայքայվում են → օքսիդ + CO₂

11. Ինչպե՞ս են ստացվում հիդրոկարբոնատները։

կարբոնատ + CO₂ + H₂O → հիդրոկարբոնատ

12. Ինչպիսի՞ նյութեր են առաջանում NaHCO₃-ի տաքացման ժամանակ։

Na₂CO₃ + CO₂ + H₂O

13. Ինչու՞ Ca(HCO₃)₂-ի քայքայումը կախված է ջերմաստիճանից։

ջերմաստիճան ↑ → լուծելիություն ↓ → քայքայում

14. Խնդիրներ 1-6

Խնդիր 1) Քանի՞ մոլ ածխաթթու կստացվի, եթե 3 մոլ CO₂-ի միայն 1/3 մասն է փոխազդում ջրի հետ:

1 մոլ H₂CO₃

Խնդիր 2) Տրված է ռեակցիան՝
CO₂ + H₂O ⇄ H₂CO₃Քանի՞ մոլ H₂CO₃ կստացվի, եթե ունենք 88 գ CO₂ (ենթադրելով՝ ամբողջը փոխազդում է)։

88 գ CO₂ = 2 մոլ → 2 մոլ H₂CO₃

Խնդիր 3) Քանի՞ գրամ CO₂ կանջատվի 168 գ NaHCO₃ տաքացնելիս։Ռեակցիա՝
2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + CO₂ + H₂O

168 գ = 2 մոլ → 1 մոլ CO₂ → 44 գ

Խնդիր 4) Քանի՞ լիտր CO₂ (նորմալ պայմաններում) կստացվի 50 գ CaCO₃ քայքայվելիս։Ռեակցիա՝


50 գ CaCO₃ ≈ 0.5 մոլ → 0.5 մոլ CO₂ → 11.2 լ

Խնդիր 5) Քանի՞ գրամ Na₂CO₃ կստացվի, եթե ամբողջությամբ քայքայվի 84 գ NaHCO₃։

84 գ = 1 մոլ → 0.5 մոլ Na₂CO₃ → 53 գ

Խնդիր 6) Քանի՞ մոլ CO₂ է անհրաժեշտ, որպեսզի 1 մոլ Na₂CO₃-ից ստացվի NaHCO₃։

1 մոլ CO₂

1)Երկու զուգահեռ ուղիղները երրորդով հատելիս առաջացած միակողմանի անկյուններից մեկը 26°-ով մեծ է մյուսից։ Գտնել այդ անկյուններից փոքրի աստիճանային չափը:

77⁰

2)Շրջանագծի երկու իրար հատող լարերից մեկը տրոհված է 12 մ և 3 մ հատվածների, իսկ մյուսը կիսվում է: Գտնել երկրորդ լարի երկարությունը:

12մ

3)Գտնել խորանարդի ծավալը, եթե նրա կողմնային մակերևույթի մակերեսը 100 է։

125

4)Գտնել x-ը, եթե A (2; 3), B(x; 1) կետերի հեռավորությունը 2 է:

x=2

5)Գտնել 3a-ն, եթե a {5;-2}:

15,-6

6)Գտնել AB հատվածի միջակետի կոորդինատները, եթե A (2;3), B(4; 1):

(3; 2)

7)Շեղանկյան մակերեսը 96 սմ² է, իսկ անկյունագծերից մեկի երկարությունը՝ 12 սմ: Գտնել շեղանկյան կողմի երկարությունը։
Գտնել շեղանկյան բարձրության երկարությունը։

կողմ = 10 սմ
բարձրություն = 9.6 սմ

Մոդիֆիկացիոն փոփոխություններ — դա այն փոփոխություններն են, որոնք տեղի են ունենում օրգանիզմում արտաքին միջավայրի ազդեցությամբ, բայց չեն փոխում գեները (ԴՆԹ)։

Դրանք արտաքին պայմաններից առաջացած փոփոխություններ են, որոնք ժառանգական չեն։

Օրինակներ

Արևից մաշկի մգանալ

Մարզվելուց մկանների զարգացում

Սննդից կախված քաշի փոփոխություն

Հատկություններ

Չեն փոխանցվում սերունդներին

Կախված են միջավայրից (ջերմություն, լույս, սնունդ)

Հետադարձելի են (կարող են վերանալ)

Դասարանական աշխատանք․

1.Մոդիֆիկացիոն փոփոխությունները
ա) ժառանգվում են
բ) չեն ժառանգվում
գ) կապված են գենետիկական մուտացիաների հետ
դ) միշտ վնասակար են

2.Մոդիֆիկացիոն փոփոխությունների պատճառը
ա) գեների կառուցվածքի փոփոխությունն է
բ) շրջակա միջավայրի պայմաններն են
գ) քրոմոսոմների թվի փոփոխությունն է
դ) միայն հիվանդություններն են

3.Մոդիֆիկացիոն փոփոխությունները
ա) անշրջելի են
բ) շրջելի են
գ) միշտ մահացու են
դ) կապված չեն միջավայրի հետ

4.Մոդիֆիկացիոն փոփոխությունների օրինակ է
ա) աչքերի գույնի ժառանգումը
բ) մաշկի արևայրուկը
գ) արյան խմբի փոփոխությունը
դ) քրոմոսոմների քանակի փոփոխությունը

5.Մոդիֆիկացիոն փոփոխությունները վերաբերում են
ա) միայն գենոտիպին
բ) միայն ֆենոտիպին
գ) գենոտիպին և ֆենոտիպին
դ) միայն ԴՆԹ-ին

6.Մոդիֆիկացիոն փոփոխությունների սահմանները կոչվում են
ա) մուտացիա
բ) ռեակցիայի նորմա
գ) գենոտիպ
դ) ալելներ

7.Մոդիֆիկացիոն փոփոխությունները
ա) ունեն հստակ սահմաններ
բ) սահմաններ չունեն
գ) կախված չեն միջավայրից
դ) միշտ նույնն են բոլոր օրգանիզմներում

8.Մոդիֆիկացիոն փոփոխությունները
ա) առաջացնում են նոր տեսակներ
բ) չեն առաջացնում նոր տեսակներ
գ) փոխում են գեների կառուցվածքը
դ) փոխանցվում են սերունդներին

9.Օրգանիզմի բարձրության փոփոխությունը սննդի ազդեցությամբ
ա) մուտացիա է
բ) մոդիֆիկացիա է
գ) ժառանգական հիվանդություն է
դ) քրոմոսոմային փոփոխություն է

10.Մոդիֆիկացիոն փոփոխությունների կենսաբանական նշանակությունն է
ա) վնասել օրգանիզմին
բ) հարմարվել միջավայրին
գ) նվազեցնել կենսունակությունը
դ) փոխել գենոտիպը

Destination B 1, unit 26
Comparatives and superlatives
Writing.
I would like my favorite occupation to be my specialty.
A friend in need is a friend indeed.

I would like my favorite occupation to be my specialty.
Because I wanna become officer of Armed Forces, serve to my country and protect my nation, Also a Fact, The name Alex mean Defender of Mankind.

A friend in need is a friend indeed.

True friends show up in hard times. they always gonna help you, Love & Respect You, give you wise advices. but its hard to make really good friends, that’s why i prefer to stay with Family and Relatives.

1)CD-ն ABC եռանկյան կիսորդն է։ BD = 4, AD = 7, AC = 21
ա)Գտե՛ք BC կողմի երկարությունը։
բ)Գտեք ABC եռանկյան պարագիծը:
գ)Գտեք ABC եռանկյան մակերեսը։

ա) 12
բ) 44
գ) 2√605

2)OC ճառագայթը AOB անկյունը բաժանում է 2 անկյան, որոնցից մեկը 3 անգամ փոքր է մյուսից: Գտե՛ք այդ անկյուններից մեծագույնը, եթե <AOB = 60^o:

45°

3)Նման եռանկյուններից մեկի կողմը 16 է, մյուս եռանկյան դրան նմանակ կողմը 4 է։ Գտե՛ք երկրորդ եռանկյան պարագիծը, եթե առաջինի պարագիծը 64 է:

16

4)Տրված են ā {1;1} և b{-2; 8} վեկտորները: Գտե՛ք 5a — 2b վեկտորի կոորդինատները։

(9; −11)

5)Գտե՛ք x-ը, եթե a{x; 3} և b{2; -3} վեկտորների սկալյար արտադրյալը 9 է:

9

6)Շեղանկյան մակերեսը 120 է, իսկ անկյունագծերից մեկը՝ 24:
Գտե՛ք շեղանկյան պարագիծը։
Գտե՛ք շեղանկյան բարձրությունը։

P = 52
h = 120/13

7)Շրջանագծի A կետի հեռավորությունը տրամագծի ծայրակետերից 3 և 4 է: Գտե՛ք շրջանագծի շառավիղը

2.5

Գեղարքունիքի մարզը Հայաստանի ամենամեծ մարզն է (5351 կմ², 213.2 հազ. բնակիչ, կենտրոն՝ Գավառ)։ Այն ձևավորվել է մի քանի նախկին շրջանների միավորումից և զբաղեցնում է պատմական Սյունիքի մի մասը։ Տարածքի մոտ 1/4-ը զբաղեցնում է Սևանա լիճը, ինչը մարզին տալիս է մեծ ջրային նշանակություն։

Մարզը ունի թույլ զարգացած տրանսպորտ (կիսափակուղի), իսկ հիմնական մայրուղին անցնում է միայն արևմտյան մասով։ Բնական պայմաններով այն լեռնային է․ կան հրաբուխներ (Աժդահակ, Արմաղան), լեռնաշղթաներ և սելավներ։ Կլիման՝ ցուրտ ձմեռ, տաք ամառ, քիչ տեղումներ։

Բնական ռեսուրսներով հարուստ է՝ ոսկի, քրոմիտ, բազալտ, հանքային ջրեր, իսկ ամենակարևորը՝ Սևանա լճի քաղցրահամ ջուրն է։

Բնակչությունը հիմնականում հայեր են, բնակավայրերը կենտրոնացած են լճի շուրջ։ Մարզում կա 98 բնակավայր, որոնց մեծ մասը գյուղեր են։

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

1.Նկարագրե՛ք Գեղարքունիքի մարզի աշխարհագրական դիրքը:

Արևելյան Հայաստան, շրջապատում է Սևանա լիճը, լեռնային մարզ է, մասամբ փակուղային դիրքով։

2.Վերլուծե՛ք Գեղարքունիք բնառեսուրսային ներուժը:

Հարուստ է՝ քաղցրահամ ջուր (Սևան), ոսկի, քրոմիտ, բազալտ, հանքային ջրեր։

3.Առանձնացրե՛ք Գեղարքունիք քաղաքները և հայտնի գյուղերը:

Քաղաքներ՝ Գավառ, Սևան, Մարտունի, Վարդենիս, Ճամբարակ։
Գյուղեր՝ Նորատուս, Վարդենիկ, Սարուխան, Լիճք:

4.Մարզում արդյունաբերության մեջ ի՞նչ ճյուղեր են գերակշռում։

Հանքարդյունաբերություն, շինանյութերի արտադրություն, սննդի արդյունաբերություն։

5.Գյուղատնտեսության մեջ ի՞նչ ճյուղեր են գերակշռում։

Անասնապահություն, հացահատիկ, կարտոֆիլ, ձկնաբուծություն։

6.Մարզում ինչպիսի՞ նշանավոր վայրեր գիտես։

Սևանա լիճ, Աժդահակ լեռ, Սևանավանք, Նորատուսի խաչքարեր։

7.Ինչ առանձնահատկությամբ է աչքի ընկնում մարզը։

Տարածքի մեծ մասը լիճ է, և ունի Հայաստանի ամենամեծ քաղցրահամ ջրի պաշարը։

8.Վերլուծր՛ր Գեղարքունիքի բնակչության առանձնահատուկ գծերը։

Հիմնականում հայեր, շատերը գյուղերում, բնակեցումը կենտրոնացած է լճի շուրջ։

1.Ինչով են տարբերվում առարկայի իրական և կեղծ պատկերներները:

Իրական՝ ստացվում է էկրանին, շրջված է։ Կեղծ՝ չի ստացվում էկրանին, ուղիղ է։

2.Որոնք են այն «հարմար» ճառագայթները, որոնց օգնությամբ սովորաբար կառուցում են առարկայի պատկերը ոսպնյակում:

Առանցքին զուգահեռ — կիզակետով, կիզակետով — զուգահեռ, կենտրոնով — չի շեղվում։

3.Գրեք բարակ ոսպնյակի բանաձևը:

1/f = 1/do + 1/di

4.Ինչն են անվանում ոսպնյակի խոշորացում: Գրեք խոշորացման բանաձևը:

Խոշորացում՝ պատկերի և առարկայի հարաբերություն, M = hi/ho = di/do

5.Ձեռքի տակ ունենալով միանյն քանոն՝ ինչպես կարող եք որոշել հավաքող ոսպնյակի կիզակետային հեռավորությունը, եթե օրն արևոտ է:

Արևի լույսը հավաքում ես կետի մեջ և չափում հեռավորությունը → դա f

Լրացուցիչ հարցեր՝

1.Արևոտ օրերին ծաղիկները սովորաբար չեն ջրում, ինչու?

Չեն ջրում՝ կաթիլները կարող են այրել։

2.Կարելի է արդյոք սառույցի օգնությամբ կրակ ստանալ?

Այո, կարելի է՝ սառույցը կարող է աշխատել որպես ոսպնյակ։

Բոլոր հավասարումները, անհավասարումները վերցված են թեստերի ժողովածուից։

Լուծե՛ք հավասարումները և անհավասարումները․

1. 3 + 2x > x + 1

3+2x>x+1
2x−x>1−3
x>−2
x∈(−2;+∞)

2. 3(x — 0,5) > 4,5

3(x−0.5)>4.5
3x−1.5>4.5
3x>6
x>2
x∈(2;+∞)

3. 3(x+2)>2(x+9)

4. (4-x)(x+6)(x-9)>0

(4−x)(x+6)(x−9)>0
x∈(−6;4)∪(9;+∞)

5. (x-4)(x+6)(x-9)≥0

(x−4)(x+6)(x−9)≥0
x∈[−6;4]∪[9;+∞)

6. 3x-5=9-4x

3x−5=9−4x
3x+4x=9+5
7x=14
x=2

7. 3x-2(6-x)=3

3x−2(6−x)=3
3x−12+2x=3
5x=15
x=3

8. 4x- (x-3)=9

4x−(x−3)=9
4x−x+3=9
3x=6
x=2

9. 5x+1,5=10,5-2,5x

5x+1.5=10.5−2.5x
5x+2.5x=10.5−1.5
7.5x=9
x=1.2

10. x-2(x-3)=1

x−2(x−3)=1
x−2x+6=1
−x=−5
x=5

11. x²+x-6=0

x²+x−6=0
(x+3)(x−2)=0
x=−3,2

գտիր արմատների գումարը
12. x²-2x-5=0,

x²−2x−5=0
13. x²-5x+3=0,

x²−5x+3=0
__________

14. x⁴-10x²+9=0
x⁴−10x²+9=0
t=x²
t²−10t+9=0
t=1,9
x=±1,±3

15. Ix-2I=2

|x−2|=2
x−2=±2
x=0,4

16. I2x-3I=3

|2x−3|=3
2x−3=±3
x=0,3

17. I3x-7I>2

|3x−7|>2
3x−7>2
3x>9
x>3

3x−7<−2
3x<5
x<5/3

x∈(−∞;5/3)∪(3;+∞)

18. √(3x-2) ≤ 4

√(3x−2)≤4
3x−2≤16
3x≤18
x≤6
x≥2/3
x∈[2/3;6]

19. √(3x-2) < 4

√(3x−2)<4
3x−2<16
x<6
x≥2/3
x∈[2/3;6)

20. √(x-1) ≤ 3

√(x−1)≤3
x−1≤9
x≤10
x≥1
x∈[1;10]

21. √(x-1) ≥ 3

√(x−1)≥3
x−1≥9
x≥10
x∈[10;+∞)

22. √(5x-2) < 4

√(5x−2)<4
5x−2<16
5x<18
x<18/5
x≥2/5
x∈[2/5;18/5)

23. √(4x-3) ≤ 7

√(4x−3)≤7
4x−3≤49
4x≤52
x≤13
x≥3/4
x∈[3/4;13]

24. x²+5x-6 < 0

x²+5x−6<0
(x+6)(x−1)<0
x∈(−6;1)

25. x²-8x+15 ≤ 0

x²−8x+15≤0
(x−3)(x−5)≤0
x∈[3;5]

26. -x²+5x-4 > 0

−x²+5x−4>0
(x−1)(x−4)<0
x∈(1;4)

27. 3x/9 — 6 ≥ 0

3x/9−6≥0
x/3≥6
x≥18

28. (x-2)/(x-4) ≤ 0

(x−2)/(x−4)≤0
x∈[2;4)

29. (x-3)/(x-9) ≤ 0

(x−3)/(x−9)≤0
x∈[3;9)

30. (x-2)/(x-4) ≥ 0

(x−2)/(x−4)≥0
x∈(−∞;2]∪(4;+∞)

Խորհրդահայ հասարակության առօրյա կյանքն ու կենցաղը,
հասարակական
հարաբերությունները

Քաղաքական բռնաճնշումները Խորհրդային Հայաստանում Երկրորդ
աշխարհամարտից հետո։ ԽՍՀՄ-ում քաղաքական բռնաճնշումները վերսկսվեցին
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո։ 1949 թ. հունիսի 14-ին Խորհրդային
Հայաստանից հեռավոր Ալթայի երկրամաս աքսորվեց շուրջ 13 հազար մարդ (բռնադատվածների հարազատներ, պատերազմի ժամանակ գերի ընկածներ, ՀՅԴ նախկին անդամեր և այլք):
Իրադրությունը սկսեց լրջորեն փոխվել 1953 թ. մարտի 5-ին՝ «խորհրդային ժողովուրդների առաջնորդ» Իոսիֆ Ստալինի մահից հետո։ Սկսվեց «անհատի պաշտամունքի» դատապարտման և
դրա զոհերի արդարացման գործընթացը։ ԽՍՀՄ միլիոնավոր քաղաքացիներ արդարացվեցին և
հայրենիք վերադարձան։ Բռնադատվածների ազատ արձակումը վերափոխումեր առաջ բերեց
ինչպես ԽՍՀՄ-ում, այնպես էլ Խորհրդային Հայաստանում։
Հասարակական-քաղաքական ու ազգային կյանքը որոշ աշխուժացում ապրեց։ Արդյունքում,
1965 թ. ապրիլի 24-ին Հայոց ցեղասպանության 50-րդ տարելիցի օրը, տասնյակ հազարավոր
քաղաքացիներ դուրս եկան Երևանի փողոցներ՝ պահանջելով դատապարտել թուրքական իշխանությունների իրականացրած ցեղասպանությունը և աշխատանքներ իրականացնել Արևմտյան Հայաստանի տարածքները վերադարձնելու ուղղությամբ: Բազմահազար ցուցարարների
ներկայացուցիչներին Հայկական ԽՍՀ իշխանությունները թույլ չէին տալիս մտնել Երևանի Օպերայի և բալետի ակադեմիական թատրոն, որտեղ անցկացվում էր Եղեռնի տարելիցին նվիրված
պաշտոնական միջոցառում: Ոստիկաններն ուժով ցրեցին հավաքվածներին, տեղի ունեցան
ձերբակալություններ:

Կատարվածը խորհրդային պետության ղեկավարներին ստիպեց քայլեր ձեռնարկել հայերի ազգային պահանջները բավարարելու ուղղությամբ: Այդ
համատեքստում հիշարժան է 1967 թ. նոյեմբերին
Ծիծեռնակաբերդի բարձունքում Հայոց ցեղասպանության զոհերին նվիրված հուշակոթողի բացումը։ Այս ամենում կարևոր ներդրում ունեցան ՀԿԿ
Կենտկոմի քարտուղարներ Յակով Զարոբյանն ու
Անտոն Քոչինյանը:
1960-1980-ական թթ. Հայաստանում գործում էին զանազան ընդհատակյա կազմակերպություններ (Ազգային միացյալ կուսակցություն, Հայ հայրենասերների
միություն և այլն), որոնք պայքարում էին ԽՍՀՄ-ում
ժողովրդավարական փոփոխությունների համար:

Իրենց գործունեությամբ հայտնի էին հայ այլախոհներ Հայկազ Խաչատրյանը, Շահեն
Հարությունյանը, Ստեփան Զատիկ­յանը, Պարույր Հայրիկ­յանը և մյուսները:
Նրանց հռչակած նպատակների շարքում առաջնային էին Հայոց ցեղասպանության ճանաչումն ու Հայաստանի անկախության հաստատումը: Այդ գործունեությունը արժանանում էր
խորհրդային իշխանությունների դիմադրությանը։ Հակապետական աշխատանքներ կատարելու
անվան տակ բազմաթիվ հայ գործիչներ են հալածվել, բանտարկվել, նաև աքսորի ենթարկվել։ Իրավիճակը արմատապես փոխվեց 1980-ական թթ.՝ պայմանավորված ԽՍՀՄ-ում նոր՝
«Վերակառուցման» քաղաքականությամբ։
Հասարակական հարաբերություններն ու առօրյա կյանքը: Հայաստանի
խորհրդայնացումը էականորեն փոխեց առօրյա կյանքը և հասարակական հարաբերությունները։ Խորհրդահայ հասարակության առօրեականության փոխակերպումները կարելի է բաժանել երեք փուլի։ Առաջինը՝ 1920-ականներից 1930-ականների առաջին կես, երկրորդ փուլը
1930-ականների երկրորդ կեսից մինչև 1950-ականների առաջին կես և երրորդը՝ 1950-ականների երկրորդ կեսից – 1991 թվական։
1920-ականներից 1930-ականներին մարդկանց առօրյա կյանքում նկատվող ամենից էական
փոփոխությունը ավանդական կացութաձևից և կրոնականացված ապրելակերպից անցումն
էր աշխարհիկին և արդիականին:Մասնավոր սեփականության արգելման և դասակարգերի
վերացման հետևանքով մարդկանցից բռնագրավվեց նրանց ունեցվածքը։ Այս երևույթը շատ
ավելի կոշտ ձևեր ընդունեց ստալինյան բռնությունների շրջանում։ Դիմադրողներին ունեզրկում
էին բռնի ուժով, բանտարկում կամ աքսորում՝պիտակավորելով որպես «ժողովրդի թշնամիներ»
և հասարակական պարսավանքի արժանացնելով: Այս իրավիճակում գտնվում էին մարդիկ,
որոնք պետական պատժիչ մարմիններին իրենց հարևանների, ծանոթների և նույնիսկ ազգականների վրա մատնություններ էին գրում։ Սա էականորեն փոխեց հասարակական հարաբերությունները։ Մարդիկ դադարեցին մեկմեկու վստահելուց և վախենում էին սեփական
կարծիք ունենալ և հայտնել։ Նույնիսկ իրենց տներում մարդիկ վախենում էին խոսել այնպես,
ինչպես մտածում էին։ Շատերն ասում էին «պատերն
ականջ ունեն»՝ նկատի ունենալով, որ իրենց խոսքում
ինչ-որ կերպ կարող են գտնել սովետական գաղափարախոսությանը հակասող մտքեր։ Այս տարիներին
առօրյա կյանքին բնորոշ էր գորշ ու միօրինակ կենցաղը։ Մարդկանց ապրելակերպում դատապարտվում
էր բազմազանությունը, անհատական ոճի ու ճաշակի
ցուցադրությունը, շքեղությունն ու պետական ընդունված կարծիքից տարբերվող գեղեցկությունը, գունագեղ
և մոդայիկ հագուստը և բոլոր այն ամենը, ինչ կուսակցական մեծ և փոքր գործիչների կարծիքով հակասում
էր սովետական մարդու գեղագիտությանն ու բարոյականությանը։ Սովետական հասարակ քաղաքացիները
լիովին մեկուսացված էին արտաքին աշխարհից, որպեսզի նրանք չազդվեին դատապարտելի կապիտալիստական աշխարհին բնորոշ ապրելակերպից։ Չկար
հեռուստատեսություն, արտասահմանյան մամուլից ու
լրատվությունից օգտվելու որևէ հնարավորություն։
Այս տարիներին լուրջ դժվարություններ առաջացան կենսապահովման պայմանների տեսանկ­յունից։ 1940‑ական
թվականներին առաջացավ սննդի և հատկապես հացի
անբավարարություն։ Մարդկանց հիշողություններում
այդ տարիները հիշատակվում են որպես «սովի տարիներ», քանի որ բնակչության մեջ առկա էր թերսնման
համատարած իրավիճակ։ Նույնիսկ լինում էին սովից
մահվան դեպքեր։ Սովը և սննդամթերքի անբավարարության հետ կապված դժվարությունները աստիճանաբար հաղթահարվեցին 1950-ական թվականներին։ Կյանքը էական փոփոխություններ կրեց 1953 թվականին Ստալինի մահվանից հետո։ ԽՍՀՄ նոր առաջնորդը՝ Նիկիտա Խրուշչյովը դատապարտեց ստալինյան
բռնությունները և մարդկանց թույլատրվեցին մի փոքր
ազատություններ։ Այս երևույթը հայտնի է «խրուշչովան
ձնհալ» անվանումով։ 1960-1980 ական թվականներին
Խորհրդային Հայաստանին ամենից բնորոշ երևույթներից մեկը կյանքի արդիականացումն էր ու
առաջընթացը։ Հաղթահարվեց ոչ միայն համատարած անգրագիտությունը, այլև կտրուկ աճեց
բարձրագույն կրթություն ունեցող մասնագետների թիվը։ Այս տարիներին փոխվեց Երևանի քաղաքային միջավայրը։ Հիմականում մեկհարկանի հողե կամ խարխուլ աղուսե տների փոխարեն կառուցվեցին տուֆից բազմաբնակարան շենքեր։ Հողե փողոցներն ասֆալտապատվեցին
և բարեկարգվեցին։ Կառուցվեցին զբոսայգիներ, թատրոններ ու կինոթատրոններ, համերգասրահներ, խոշոր մարզադահլիճներ, սպորտային համալիրներ և ժամանցային այլ հաստատություններ։ Նախկինում գյուղատիպ ավանների փոխարեն հիմադրվեցին բազմաթիվ
փոքր ու միջին քաղաքներ։ Հայաստանը գյուղատնտեսական զբաղվածություն ունեցող երկրից
դարձավ արդյունաբերական բնույթի երկիր։ Աճեց քաղաքային բնակչության թիվը։ 1980-ական
թվականներին այն գերազանցեց գյուղականին՝ հասնելով 68%-ի։ Լուծվեց մարդկանց բնակարաններով ապահովվածության խնդիրը։ Բարելավվեց նաև առողջապահական վիճակը։
Բնակչության համար ապահովվեց առողջապահական ծառայությունների անվճար և
համընդհանուր մատչելիություն։ Չնայած առօրյա կյանքում նշված դրական զարգացումներին՝ ավելորդ չէ նշել, որ Խորհրդային
Հայաստանում կային նաև զգալի որակական տարբերություններ սովորական քաղաքացիների և
կուսակցական վերնախավերի կյանքում։ Վերջիններս բարձր որակի կենցաղային ապրանքների
ու մթերքների ձեռքբերման ավելի մեծ հնարավորություններ ու արտոնություններ ունեին և
օգտվում էին առողջապահական և սոցիալական շատ ավելի որակյալ ծառայություններից:

1960-1980 ականները բնութագրվում են նաև խորհրդային ամբողջատիրական համակարգի աստիճանական ազատականացմամբ։ Մեղմացվեցին արևմտյան
կենսաոճի հետ կապված տարբեր տեսակի արգելքները։ Թույլատրվեցին նաև արտասահման՝ հիմականում արևելաեվրոպական սոցիալիստական երկրներ՝
Հունգարիա, Ռումինիա, Բուլղարիա, Լեհաստան,
Չեխոսլավակիա և Հարավսլավիա, տուրիստական
այցելություններ, որոնք թույլատրվում կամ ուղեգրվում
էին պետական համապատասխան մարմիններից։
Երիտասարդների միջավայրում տարածում ստացան
արտասահմանյան հագուստներն ու կենցաղային իրերի գործածումը։ Մոդայիկ հագնվողներին 1960-ականներին անվանում էին «ստիլյագներ»։ 1970‑1980‑ականներին սկսեցին ձևավորվել նաև երիտասարդական
այնպիսի ենթամշակույթներ, ինչպես օրինակ՝ ռոք
լսողները, հիպիները, պանկերը։ Առօրյա կյանքին բնորոշ դարձան նաև սրճարանային ժամանցը, ռեստորաններն ու կինոթատրոնները։ Վերջիններս հատկապես կարևոր էին այն բանով, որ դրանց շնորհիվ
մարդիկ կարողանում էին արտասահմանյան ֆիլմեր
դիտել, քանի որ սովետական հեռուստատեսությամբ
արտասահմանյան ֆիլմեր, երաժշտություն կամ հասարակական ու մշակութային հաղորդումեր խիստ հազվադեպ էին ցուցադրվում։
Արտասահմանյան առօրյային բնորոշ երևույթները Խորհրդային Հայաստանում հատկապես
լայն տարածում գտան ԽՍՀՄ գոյության վերջին շրջանում, որը ստացավ «Վերակառուցման»
տարիներ անվանումը։ Այդ տարիներին, որն ընդգրկում է 1985֊1991 թվականները, խորքային
ճգնաժամը կանխելու նպատակով փորձ արվեց իրականացնել արմատական բարեփոխումներ ժողովրդավարացման ու տնտեսության ազատականացման ոլորտներում, ինչը, սակայն,
ձախողվեց և ավարտվեց ԽՍՀՄ կործանմամբ։
ԻՆՉՈ՞Ւ Է ԴԱ ԿԱՐԵՎՈՐ ԱՅՍՕՐ
Ինչո՞ւ է Խորհրդային Հայաստանում առօրեականության փոփոխությունների քննարկումը
կարևոր այդ ժամանակաշրջանի պատկերն ամբողջական ընկալելու համար։
Քննարկի՛ր այս հարցը դասընկերներիդ հետ՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով խորհրդային ամբողջատիրական համակարգի կապանքներից հասարակական
կյանքի ազատականացման վրա։ Ի՞նչ ազդեցություն կարող էր դա ունենալ հետագայում
Հայաստանի ազատագրման ու անկախության հաստատման գործընթացի վրա։

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ա1 Ա2 Ա3

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

• Ժողովրդի թշնամի – մարդ, ում իշխանությունը մեղադրում էր պետության դեմ լինելու մեջ (շատ անգամ՝ անարդար)
• Ստալինյան բռնություններ – զանգվածային ձերբակալություններ, աքսորներ, գնդակահարություններ Ստալինի ժամանակ
• Քաղաքական բռնաճնշումներ – իշխանության կողմից մարդկանց ճնշում՝ իրենց կարծիքների համար
• Անհատի պաշտամունք – երբ մի ղեկավարին (օր.՝ Ստալինին) չափազանց մեծարում են
• Վախի մթնոլորտ և մատնություն – մարդիկ վախով էին ապրում և երբեմն իրար վրա “մատնում” էին
• Սովի տարիներ – ժամանակներ, երբ սնունդը քիչ էր, մարդիկ սով էին ապրում
• Խրուշչովյան ձնհալ – ժամանակաշրջան, երբ կյանքը մի քիչ ազատվեց (Ստալինից հետո)
• Ստիլագներ – երիտասարդներ, ովքեր սիրում էին արևմտյան հագուստ և երաժշտություն
• Հիպիներ – ազատ մտածող երիտասարդներ, խաղաղություն քարոզող
• Խորհրդային տուրիզմ – ԽՍՀՄ ներսում կամ սահմանափակ երկրներ ճանապարհորդելու հնարավորություն
• Ընդհատակյա կազմակերպություններ – գաղտնի խմբեր, որոնք դեմ էին իշխանությանը

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ

ա. Նկարագրի՛ր։ Ի՞նչ փուլերի է բաժանվում խորհրդահայ հասարակության առօրեականության պատմությունը։
Ինչպե՞ս են բնութագրվում 1940-ականները և ի՞նչ փոփոխություններ տեղի ունեցան 1960-1980 ականներին։

Խորհրդահայ առօրյա կյանքը բաժանվում է փուլերի՝

• Ստալինյան շրջան (1940-ականներ) – վախ, բռնություններ, պատերազմ, սով
• Խրուշչովյան շրջան (1950-60) – որոշ ազատություն
• 1960-1980-ականներ – ավելի կայուն կյանք, զարգացում, մշակույթի ակտիվացում

1940-ականներ – ծանր կյանք, պատերազմ, սով, վախ
1960-1980 – ավելի լավ կյանք, կրթություն, մշակույթ, բայց դեռ վերահսկողություն կար

բ. Բացատրի՛ր: Քո իսկ հարազատների շրջանում գտի՛ր մարդկանց, որոնք ապրել են ստալինյան բռնությունների
շրջանում կամ կարող են հիշել իրենց ծնողների պատմությունները, զրուցիր նրանց հետ այդ ժամանակների մասին
և վերլուծի՛ր, թե ինչպես էին արտացոլվում ստալինյան բռնությունները մարդկանց առօրյա կյանքում։

Ստալինյան բռնությունները մարդկանց կյանքում առաջացնում էին վախ։
Մարդիկ չէին խոսում ազատ, վախենում էին ձերբակալությունից։
Շատ ընտանիքներ կորցրել են հարազատներին կամ աքսորվել են։

գ. Վերլուծի՛ր: Ինքնուրույն ուսումնասիրի՛ր և գտի՛ր մշակույթի, արվեստի և գրականության ներկայացուցիչների, որոնք
Խորհրդային Հայաստանում ճանաչվել են որպես «ժողովրդի թշնամիներ»: Վերլուծի՛ր, թե ինչպես է ազդել այս
ամենը նրանց ազգակցական, մասնագիտական և համայնքային հարաբերությունների վրա։

Օրինակներ՝

• Եղիշե Չարենց
• Աքսել Բակունց

Նրանց վրա դա ազդել է՝

• կորցրել են աշխատանքը
• բանտարկվել կամ սպանվել են
• ընտանիքները նույնպես տուժել են

ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

Ճանաչի՛ր ազդեցությունը: Ինչպե՞ս ազդեց ստալինիզմը հասարակական կյանքի վրա։ Ինչպե՞ս ազդեց արդյունաբերականացումը քաղաքային առօրյա կյանքի և միջավայրի վրա։
Ի՞նչ ազդեցություն թողեց խրուշչյովյան ձնհալը առօրյա և հասարակական կյանքի աշխուժացման փոփոխության վրա։
Զրուցի՛ր ծնողներիդ, այլ հարազտների հետ Խորհրդային Հայաստանից դուրս շրջագայելու անձնական պատմության մասին, եթե այդպիսիք կան, փորձիր պարզել, թե երբ և ինչպես դա հնարավոր դարձավ

Ստալինիզմը – վախ, լռություն, վերահսկողություն
Արդյունաբերականացում – մարդիկ տեղափոխվում էին քաղաքներ, գործարաններ
Խրուշչովյան ձնհալ – կյանքը մի քիչ ազատ դարձավ, մշակույթը զարգացավ

Ընդհանրացո՛ւ: Նշի՛ր խորհրդային առօրեականության փոփոխությունների վրա ազդող գործոնները։Մատնանշի՛ր
այն գործոնները, որոնց շնորհիվ հնարավոր դարձավ Հայոց ցեղասպանության հուշակոթողի կառուցումը

Խորհրդային կյանքի փոփոխության պատճառներ՝

• քաղաքական փոփոխություններ
• տնտեսական զարգացում
• ղեկավարների փոփոխություն

Ցեղասպանության հուշակոթողի կառուցում հնարավոր դարձավ, որովհետև՝

• ժողովուրդը պահանջում էր
• 1960-ականներին ավելի ազատություն կար

Գնահատի՛ր։ Խորհրդահայ հասարակության փոփոխությունը 1960-1980 ական թվականներին։
Գտի՛ր քո շրջապատում 1965 թվականի հայոց ցեղասպանության հիսուներորդ տարելիցի զանգվածային ցույցերի
մասնակիցների, զրուցի՛ր նրանց հետ, ուսւոմնասիրի՛ր ժամանակի մամուլի էջերը և գնահատի՛ր, թե ինչ գործոններով էր պայմանավորված նման ցույցերի հնարավորությունը։

Այս շրջանում կյանքը ավելի լավացավ՝

• մարդիկ ավելի ազատ էին
• զարգացավ կրթությունն ու մշակույթը
• բայց լիովին ազատ չէին

1965-ի ցույցերը հնարավոր դարձան, որովհետև՝

իշխանությունը մի քիչ թուլացրել էր վերահսկողությունը

ժողովուրդը համախմբված էր

1)Երկու զուգահեռ ուղիղներ հատողով հատելիս խաչադիր անկյունների գումարը 160° է։ Գտնել այդ անկյունների կից անկյունների աստիճանային չափը:

180-100=80

160/2=80

180-100=80

2)Հավասարասրուն սեղանի մեծ հիմքը 8 մ է, սրունքը՝ 4 մ, իսկ դրանց կազմած անկյունը՝ 60°։ Գտնել սեղանի փոքր հիմքի երկարությունը։

2+2=4

8-4=4

x=4

3)AB կիսաշրջանագծի վրա վերցված են CD կետերն այնպես, որ UAC = 57^o, UBD = 63^o։ Շրջանագծի շառավիղը 12 սմ է:
ա)Գտնել CD լարի երկարությունը։
բ)Գտնել COD եռանկյան մակերեսը, որտեղ O-ն շրջանագծի կենտրոնն է։

ա) 12 սմ
բ) 36√3 սմ²

4)Ուռուցիկ քառանկյան անկյունագծերը 10 սմ և 14 սմ։ Գտնել այն քառանկյան պարագիծը, որի գագաթները տրված քառանկյան կողմերի միջնակետերն են։

24 սմ

5)Շրջանագծին ներգծված է BC հիմքով ABC հավասարասրուն եռանկյուն: Գտնել եռանկյան անկյունները, եթե UBC = 112^o:

56°, 62°, 62°

6)Խորանարդի մակերևույթի մակերեսը 96 սմ² է։ Գտնել խորանարդի կողի երկարությունը։

4 սմ

7)Տրված են a = 2i — j և b = 6i — 3j վեկտորները:
ա)Գտնել k -ն, եթե b = k * a:
բ)Գտնել a − 2b վեկտորի կոորդինատները

ա) 3
բ) (-10, 5)