1. Հնչյունաբանություն
| Թեմա | Բացատրություն և օրինակ |
| Տառ և հնչյուն | Տառը գրության նշանն է, հնչյունը՝ արտասանվող ձայնը։ Օրինակ՝ «մայր» բառն ունի 3 տառ և 3 հնչյուն։ |
| Ձայնավորներ | Հնչյուններ, որոնք արտասանվում են առանց արտասանական խոչընդոտի։ Օրինակ՝ ա, ե, է, ը, ի, ո, օ։ |
| Բաղաձայններ | Հնչյուններ, որոնց արտասանության ժամանակ առաջանում է արտասանական խոչընդոտ։ Օրինակ՝ բ, գ, դ, զ, թ։ |
| Վանկ | Բառի արտասանական միավոր։ Օրինակ՝ գը-րիչ՝ 2 վանկ։ |
| Շեշտ | Բառի որևէ վանկի արտասանական ընդգծում։ Հայերենում շեշտը սովորաբար վերջին վանկի վրա է։ Օրինակ՝ գի՛րք։ |
| Հնչյունափոխություն | Բառի կազմության կամ փոփոխության ժամանակ հնչյունի փոփոխվելը։ Օրինակ՝ գիր + ական → գրական (ի-ն սղվում է)։ |
2. Ուղղագրություն և ուղղախոսություն
| Թեմա | Բացատրություն և օրինակ |
| Ուղղագրություն | Բառերի ճիշտ գրության կանոնները։ Օրինակ՝ ճանապարհ։ |
| Ուղղախոսություն | Բառերի ճիշտ արտասանության կանոնները։ |
| Մեծատառի գործածություն | Հատուկ անունները գրվում են մեծատառով։ Օրինակ՝ Հայաստան, Երևան, Արամ։ |
| Ձայնավորների ուղղագրություն | Ձայնավորների ճիշտ գրություն։ Օրինակ՝ սիրտ, գեղեցիկ, օր։ |
| Բաղաձայնների ուղղագրություն | Բաղաձայնների ճիշտ գրություն։ Օրինակ՝ դպրոց, ճանապարհ։ |
| Միասին, անջատ և գծիկով գրություն | Բառերը կարող են գրվել միասին, առանձին կամ գծիկով։ Օրինակ՝ գրասեղան, ոչ միայն, հայ-ռուսական։ |
3. Բառագիտություն
| Թեմա | Բացատրություն և օրինակ |
| Ուղիղ իմաստ | Բառի հիմնական իմաստը։ Օրինակ՝ ոսկե մատանի։ |
| Փոխաբերական իմաստ | Բառի գործածությունը ոչ ուղիղ իմաստով։ Օրինակ՝ ոսկե սիրտ՝ բարի սիրտ։ |
| Մենիմաստ բառ | Մեկ իմաստ ունեցող բառ։ Օրինակ՝ եռանկյուն։ |
| Բազմիմաստ բառ | Մի քանի փոխկապակցված իմաստ ունեցող բառ։ Օրինակ՝ գլուխ՝ մարմնի մաս, գրքի գլուխ։ |
| Հոմանիշներ | Մոտ կամ նույն իմաստն ունեցող բառեր։ Օրինակ՝ գեղեցիկ — սիրուն։ |
| Հականիշներ | Հակառակ իմաստ ունեցող բառեր։ Օրինակ՝ մեծ — փոքր։ |
| Համանուններ | Նույն ձևն ունեցող, բայց տարբեր իմաստներ արտահայտող բառեր։ Օրինակ՝ սեր՝ զգացմունք, սեր՝ կաթի երեսին գոյացող շերտ։ |
| Հարանուններ | Հնչյունական կազմով նման, բայց իմաստով տարբեր բառեր։ Օրինակ՝ հրատարակել — հրապարակել։ |
| Դարձվածքներ | Կայուն բառակապակցություններ, որոնց իմաստը հաճախ չի բխում առանձին բառերի իմաստներից։ Օրինակ՝ գլուխ պահել՝ աշխատանքից խուսափել։ |
| Բառապաշարի շերտեր | Բառերի խմբեր՝ ըստ գործածության և ոճի։ Օրինակ՝ հայրենիք՝ գրական բառ, ջան՝ խոսակցական գործածություն։ |
4. Բառակազմություն
| Թեմա | Բացատրություն և օրինակ |
| Արմատ | Բառի հիմնական իմաստն արտահայտող մասը։ Օրինակ՝ գր-՝ գրել, գրիչ։ |
| Ածանց | Արմատին կամ բառին միացող բաղադրիչ։ Օրինակ՝ ան-բախտ։ |
| Ածանցավոր բառ | Ածանցով կազմված բառ։ Օրինակ՝ անբախտ։ |
| Բարդ բառ | Երկու կամ ավելի արմատներից կազմված բառ։ Օրինակ՝ արևածաղիկ։ |
| Բարդածանցավոր բառ | Բարդ հիմքով և ածանցով կազմված բառ։ Օրինակ՝ գրագիտություն։ |
| Հոդակապ | Բարդ բառի բաղադրիչներն իրար կապող հնչյունը։ Օրինակ՝ արև + ածաղիկ → արևածաղիկ․ «ա»-ն հոդակապն է։ |
| Բառակազմական վերլուծություն | Բառի կազմության բաղադրիչների առանձնացում։ Օրինակ՝ անբախտ = ան- + բախտ։ |
5. Գոյական անուն
Գոյականը ցույց է տալիս անձ, առարկա, երևույթ կամ հասկացություն։
| Թեմա | Բացատրություն և օրինակ |
| Հատուկ գոյական | Առանձնահատուկ անձի կամ վայրի անուն։ Օրինակ՝ Արամ, Հայաստան։ |
| Հասարակ գոյական | Նույն տեսակի անձերի կամ առարկաների ընդհանուր անուն։ Օրինակ՝ տղա, երկիր։ |
| Անձ ցույց տվող գոյական | Անձի անուն։ Օրինակ՝ ուսուցիչ։ |
| Իր ցույց տվող գոյական | Առարկայի անուն։ Օրինակ՝ սեղան։ |
| Եզակի թիվ | Մեկ անձ կամ առարկա։ Օրինակ՝ գիրք։ |
| Հոգնակի թիվ | Մեկից ավելի անձեր կամ առարկաներ։ Օրինակ՝ գրքեր։ |
| Հոլով | Գոյականի քերականական ձև, որն արտահայտում է նրա կապը նախադասության մյուս բառերի հետ։ Օրինակ՝ գիրք, գրքի, գրքին։ |
| Հոլովում | Գոյականի հոլովական ձևերի կազմության համակարգը։ Օրինակ՝ գիրք → գրքի → գրքին։ |
Հայերենի յոթ հոլովները
| Հոլով | Հարց | Օրինակ |
| Ուղղական | ո՞վ, ի՞նչ | գիրք |
| Սեռական | ո՞ւմ, ինչի՞ | գրքի |
| Տրական | ո՞ւմ, ինչի՞ն | գրքին |
| Հայցական | ո՞ւմ, ի՞նչ | գիրքը |
| Բացառական | ումի՞ց, ինչի՞ց | գրքից |
| Գործիական | ումո՞վ, ինչո՞վ | գրքով |
| Ներգոյական | ինչո՞ւմ | գրքում |
Հիշի՛ր․ հոլովի որոշումը կախված է նաև բառի գործածությունից նախադասության մեջ։
6. Ածական անուն
Ածականը ցույց է տալիս առարկայի հատկանիշը։
| Թեմա | Բացատրություն և օրինակ |
| Որակական ածական | Ցույց է տալիս առարկայի որակը։ Օրինակ՝ գեղեցիկ, բարի։ |
| Հարաբերական ածական | Ցույց է տալիս առարկայի կապը նյութի, տեղի կամ այլ հատկանիշի հետ։ Օրինակ՝ փայտե սեղան։ |
| Դրական աստիճան | Հատկանիշն առանց համեմատության։ Օրինակ՝ բարձր։ |
| Բաղդատական աստիճան | Հատկանիշի համեմատություն։ Օրինակ՝ ավելի բարձր։ |
| Գերադրական աստիճան | Հատկանիշի առավելագույն դրսևորում։ Օրինակ՝ ամենաբարձր։ |
| Ածականի կազմություն | Ածականի կազմության եղանակը։ Օրինակ՝ քար + ային = քարային։ |
| Ածականը՝ որպես որոշիչ | Ածականը բնութագրում է գոյականը։ Օրինակ՝ գեղեցիկ ծաղիկ։ |
7. Թվական անուն
Թվականը ցույց է տալիս թիվ, քանակ կամ առարկայի կարգ։
| Թեմա | Բացատրություն և օրինակ |
| Քանակական թվական | Ցույց է տալիս քանակ։ Օրինակ՝ երեք գիրք։ |
| Դասական թվական | Ցույց է տալիս կարգ։ Օրինակ՝ երրորդ տեղ։ |
| Բաշխական թվական | Ցույց է տալիս հավասար բաշխում։ Օրինակ՝ երեքական մատիտ։ |
| Կոտորակային թվական | Ցույց է տալիս ամբողջի մասը։ Օրինակ՝ մեկ երկրորդ։ |
| Թվականի գրություն | Թվականի գրությունը բառերով կամ թվանշաններով։ Օրինակ՝ 5՝ հինգ, 10-րդ՝ տասներորդ։ |
8. Դերանուն
Դերանունը փոխարինում է գոյականին կամ այլ բառերի՝ մատնանշելով անձ, առարկա կամ հատկանիշ։
| Թեմա | Բացատրություն և օրինակ |
| Անձնական դերանուն | Ցույց է տալիս խոսողին, խոսակցին կամ երրորդ անձին։ Օրինակ՝ ես, դու, նա։ |
| Ցուցական դերանուն | Մատնանշում է անձ կամ առարկա։ Օրինակ՝ այս, այդ, այն։ |
| Հարցական դերանուն | Հարց է արտահայտում։ Օրինակ՝ ո՞վ, ի՞նչ, ո՞րը։ |
| Հարաբերական դերանուն | Կապում է ստորադաս նախադասությունը գլխավորին։ Օրինակ՝ Գիտեմ, թե ով եկավ։ |
| Ստացական դերանուն | Ցույց է տալիս պատկանելություն։ Օրինակ՝ իմ գիրքը, քո տետրը։ |
| Որոշյալ դերանուն | Ցույց է տալիս ամբողջություն կամ որոշակիություն։ Օրինակ՝ բոլորը, ամբողջը։ |
| Անորոշ դերանուն | Ցույց է տալիս անորոշ անձ կամ առարկա։ Օրինակ՝ ինչ-որ մեկը։ |
| Փոխադարձ դերանուն | Ցույց է տալիս փոխադարձ կապ։ Օրինակ՝ միմյանց, իրար։ |
| Ժխտական դերանուն | Արտահայտում է ժխտում։ Օրինակ՝ ոչ ոք, ոչինչ։ |
9. Բայ
Բայը ցույց է տալիս գործողություն, ընթացք կամ վիճակ։
| Թեմա | Բացատրություն և օրինակ |
| Դեմք | Ցույց է տալիս գործողություն կատարողին։ Օրինակ՝ ես գրում եմ։ |
| Թիվ | Ցույց է տալիս եզակի կամ հոգնակի լինելը։ Օրինակ՝ նա գրում է, նրանք գրում են։ |
| Ներկա ժամանակ | Գործողությունը կատարվում է ներկայում։ Օրինակ՝ գրում եմ։ |
| Անցյալ ժամանակ | Գործողությունը կատարվել է անցյալում։ Օրինակ՝ գրեցի։ |
| Ապառնի ժամանակ | Գործողությունը կատարվելու է ապագայում։ Օրինակ՝ կգրեմ։ |
| Սահմանական եղանակ | Գործողությունը ներկայացվում է որպես իրական փաստ։ Օրինակ՝ Նա գրում է։ |
| Ըղձական եղանակ | Արտահայտում է ցանկալի գործողություն։ Օրինակ՝ Գրեմ։ |
| Ենթադրական եղանակ | Արտահայտում է ենթադրական կամ պայմանական գործողություն։ Օրինակ՝ Կգրեի։ |
| Հրամայական եղանակ | Արտահայտում է հրաման կամ հորդոր։ Օրինակ՝ գրի՛ր։ |
| Հարկադրական եղանակ | Արտահայտում է անհրաժեշտություն։ Օրինակ՝ պիտի գրեմ։ |
| Ներգործական սեռ | Ենթական գործողություն է կատարում առարկայի նկատմամբ։ Օրինակ՝ Արամը կարդում է գիրքը։ |
| Կրավորական սեռ | Ենթական կրում է գործողությունը։ Օրինակ՝ Գիրքը կարդացվում է։ |
| Խոնարհում | Բայի փոփոխությունն ըստ դեմքի, թվի, ժամանակի և այլ հատկանիշների։ Օրինակ՝ գրում եմ, գրում ես։ |
| Դրական ձև | Հաստատում է գործողությունը։ Օրինակ՝ գրում եմ։ |
| Ժխտական ձև | Ժխտում է գործողությունը։ Օրինակ՝ չեմ գրում։ |
| Անկանոն բայ | Բայ, որի ձևերը չեն կազմվում սովորական օրինաչափությամբ։ Օրինակ՝ լինել → եմ, ես, է։ |
| Դերբայ | Բայի անդեմ ձև։ Օրինակ՝ գրել, գրող, գրելիս։ |
10. Մակբայ
Մակբայը ցույց է տալիս գործողության տեղը, ժամանակը, ձևը, չափը կամ այլ հանգամանք։
| Թեմա | Բացատրություն և օրինակ |
| Ձևի մակբայ | Ցույց է տալիս՝ ինչպես։ Օրինակ՝ արագ վազել։ |
| Տեղի մակբայ | Ցույց է տալիս՝ որտեղ։ Օրինակ՝ այստեղ մնալ։ |
| Ժամանակի մակբայ | Ցույց է տալիս՝ երբ։ Օրինակ՝ այսօր գալ։ |
| Չափ ու քանակի մակբայ | Ցույց է տալիս՝ որքան։ Օրինակ՝ շատ աշխատել։ |
| Պատճառի մակբայ | Ցույց է տալիս գործողության պատճառը։ Օրինակ՝ ակամա սխալվել։ |
| Նպատակի մակբայ | Ցույց է տալիս գործողության նպատակը։ Օրինակ՝ դիտավորյալ անել։ |
11. Կապ, շաղկապ, վերաբերական, ձայնարկություն
| Թեմա | Բացատրություն և օրինակ |
| Կապ | Բառերի միջև հարաբերություն է արտահայտում։ Օրինակ՝ սեղանի վրա, տան մոտ։ |
| Համադասական շաղկապ | Կապում է համազոր բառեր կամ նախադասություններ։ Օրինակ՝ Արամը և Անին եկան։ |
| Ստորադասական շաղկապ | Կապում է գլխավոր և ստորադաս նախադասությունները։ Օրինակ՝ Մնացի, որովհետև անձրև էր։ |
| Վերաբերական | Արտահայտում է խոսողի վերաբերմունքը կամ գնահատականը։ Օրինակ՝ Գուցե նա գա։ |
| Ձայնարկություն | Արտահայտում է զգացմունք կամ ձայնի նմանակում։ Օրինակ՝ ա՜խ, վա՜յ, թը՛խկ։ |
12. Շարահյուսություն
Շարահյուսությունն ուսումնասիրում է բառերի կապակցությունը և նախադասությունների կառուցվածքը։
| Թեմա | Բացատրություն և օրինակ |
| Բառակապակցություն | Իմաստով և քերականորեն կապված բառեր։ Օրինակ՝ գեղեցիկ ծաղիկ։ |
| Ենթակա | Ցույց է տալիս, թե ում կամ ինչի մասին է խոսվում։ Օրինակ՝ Արամը կարդում է։ |
| Ստորոգյալ | Ենթակայի մասին տեղեկություն է հայտնում։ Օրինակ՝ Արամը կարդում է։ |
| Խնդիր | Լրացնում է բայի իմաստը։ Օրինակ՝ Գիրք եմ կարդում։ |
| Պարագա | Ցույց է տալիս գործողության տեղը, ժամանակը, ձևը և այլ հանգամանքներ։ Օրինակ՝ Այսօր եկա։ |
| Որոշիչ | Բնութագրում է գոյականը։ Օրինակ՝ կարմիր ծաղիկ։ |
| Հատկացուցիչ | Ցույց է տալիս պատկանելություն։ Օրինակ՝ Արամի գիրքը։ |
| Բացահայտիչ | Բացատրում կամ հստակեցնում է նախադասության անդամը։ Օրինակ՝ Արամը՝ իմ ընկերը, եկավ։ |
| Համառոտ նախադասություն | Պարունակում է միայն գլխավոր անդամները կամ անհրաժեշտ հիմնական անդամը։ Օրինակ՝ Արամը կարդում է։ |
| Ընդարձակ նախադասություն | Բացի գլխավոր անդամներից, ունի նաև լրացումներ։ Օրինակ՝ Արամը երեկ տանը գիրք կարդաց։ |
| Երկկազմ նախադասություն | Ունի ենթակա և ստորոգյալ։ Օրինակ՝ Արամը եկավ։ |
| Միակազմ նախադասություն | Ունի մեկ գլխավոր անդամ։ Օրինակ՝ Լուսանում է։ |
| Համադասական բարդ նախադասություն | Կազմված է համազոր նախադասություններից։ Օրինակ՝ Արևը մայր մտավ, և գիշերը եկավ։ |
| Ստորադասական բարդ նախադասություն | Ունի գլխավոր և ստորադաս նախադասություններ։ Օրինակ՝ Գիտեմ, որ նա կգա։ |
| Ուղղակի խոսք | Փոխանցում է խոսողի բառերը ճիշտ այնպես, ինչպես ասվել են։ Օրինակ՝ Արամն ասաց. «Ես գալիս եմ»։ |
| Անուղղակի խոսք | Փոխանցում է ուրիշի խոսքի բովանդակությունը։ Օրինակ՝ Արամն ասաց, որ գալիս է։ |
13. Կետադրություն
| Նշան կամ թեմա | Գործածություն և օրինակ |
| Վերջակետ (։) | Ավարտում է պատմողական նախադասությունը։ Օրինակ՝ Ես սովորում եմ։ |
| Ստորակետ (,) | Բաժանում է համազոր անդամները կամ նախադասությունները։ Օրինակ՝ Արամը, Անին և Հայկը եկան։ |
| Միջակետ (․) | Կիրառվում է որոշակի շարահյուսական և թվարկման դեպքերում։ |
| Բութ (՝) | Կիրառվում է որոշ շարահյուսական կառույցներում։ Օրինակ՝ Երևանը՝ Հայաստանի մայրաքաղաքը, մեծ քաղաք է։ |
| Հարցական նշան (՞) | Դրվում է հարցական հնչերանգ ունեցող բառի շեշտված ձայնավորի վրա։ Օրինակ՝ Ո՞ւր ես գնում։ |
| Բացականչական նշան (՜) | Արտահայտում է բացականչական հնչերանգ։ Օրինակ՝ Ի՜նչ գեղեցիկ է։ |
| Չակերտներ (« ») | Օգտագործվում են վերնագրերի և մեջբերումների համար։ Օրինակ՝ «Գիքորը»։ |
| Փակագծեր ( ) | Նշում են լրացուցիչ տեղեկություն։ Օրինակ՝ Արամը (իմ ընկերը) եկավ։ |
| Բացահայտիչների կետադրություն | Որոշ դեպքերում բացահայտիչը տրոհվում է ստորակետերով կամ բութով։ Օրինակ՝ Արամը՝ իմ ընկերը, եկավ։ |
| Դերբայական դարձվածի կետադրություն | Որոշ դիրքերում դերբայական դարձվածը տրոհվում է բութով։ Օրինակ՝ Աշխատանքն ավարտելով՝ նա հեռացավ։ |
| Բարդ նախադասության կետադրություն | Կետադրական նշանները բաժանում են բարդ նախադասության մասերը։ Օրինակ՝ Ես եկա, իսկ նա գնաց։ |
| Ուղղակի խոսքի կետադրություն | Տարբերակում է հեղինակային խոսքը և ուղղակի խոսքը։ Օրինակ՝ Նա ասաց. «Բարև՛»։ |
Կարևոր է․ հայերենում հարցական և բացականչական նշանները սովորաբար դրվում են համապատասխան բառի շեշտված ձայնավորի վրա, ոչ թե պարզապես նախադասության վերջում։
14. Խոսք և տեքստ
| Թեմա | Բացատրություն և օրինակ |
| Տեքստի կառուցվածք | Տեքստի հիմնական մասերն են ներածությունը, հիմնական մասը և եզրակացությունը։ |
| Պարբերություն | Տեքստի հատված, որը զարգացնում է որևէ միտք։ Օրինակ՝ մեկ պարբերություն Գորիսի մասին։ |
| Հիմնական միտք | Տեքստի գլխավոր ասելիքը։ Օրինակ՝ Կրթությունը զարգացնում է մարդուն։ |
| Պատմում | Իրադարձությունների հաջորդական ներկայացում։ Օրինակ՝ Երեկ գնացի դպրոց։ |
| Նկարագրություն | Անձի, վայրի կամ առարկայի հատկանիշների ներկայացում։ Օրինակ՝ Գորիսը լեռնային գեղեցիկ քաղաք է։ |
| Դատողություն | Կարծիքի հիմնավորում և եզրակացություն։ Օրինակ՝ Կրթությունը կարևոր է, որովհետև գիտելիք է տալիս։ |
| Խոսքի ոճեր | Խոսքի տարբեր տեսակներ՝ գիտական, պաշտոնական, գեղարվեստական, հրապարակախոսական և խոսակցական։ |
| Խմբագրում | Տեքստի ուղղում և կատարելագործում։ Օրինակ՝ ուղղագրական, քերականական ու կետադրական սխալների ուղղում։ |
