Author: Ալեքս Մելիքյան

Արարատի մարզ
Տարածքը՝ 2090 կմ²
Բնակչությունը՝ մոտ 255,5 հազ. մարդ
Մարզկենտրոնը՝ Արտաշատ

Արարատի մարզ։ Ձևավորվել է նախկին Մասիսի, Արտաշատի և Արարատի վարչական շրջանների միավորումից։ Տարածքի մեծ մասը հարթավայր է (800–1000 մ բարձրություն)։ Լեռնային հատվածներում տարածված են վատահողերը։ Կլիման խիստ ցամաքային է․ ամառը շոգ և երկարատև է, տեղումները՝ սակավ։

Մարզը հարուստ չէ օգտակար հանածոներով, սակայն ունի կրաքարի, մարմարի և ֆոսֆորիտների հանքավայրեր։ Ստորգետնյա ջրերի զգալի պաշարներ կան Արարատյան արտեզյան ավազանում։

Արարատի մարզը ՀՀ առավել գյուղաբնակ մարզերից է․ բնակչության շուրջ 72%-ը ապրում է գյուղական բնակավայրերում։ Բնակչությունը խիտ է հատկապես հարթավայրային մասում։ Մարզում կա 4 քաղաք՝ Արտաշատ, Արարատ, Մասիս և Վեդի։

Տնտեսության գլխավոր ճյուղը գյուղատնտեսությունն է։ Զարգացած են խաղողագործությունը, պտղաբուծությունը և բանջարաբոստանային մշակաբույսերի արտադրությունը։ Արարատի մարզը Արմավիրի մարզի հետ միասին ապահովում է ՀՀ խաղողի և մրգի հիմնական մասը։ Զարգացած են նաև սննդի արդյունաբերությունը, գինու և կոնյակի արտադրությունը։

Մարզի կարևոր պատմամշակութային օբյեկտներն են Խոր Վիրապ վանքը և Խոսրովի արգելոցը։ Մարզի տարածքում են գտնվել հին հայկական մայրաքաղաքներ՝ Արտաշատ և Դվին։

1․Նշե ՛ք մարզի գյուղատնտեսության գլխավոր ճյուղերը: Ի՞նչ գործոններ են
նպաստում դրանց զարգացմանը:

Խաղողագործություն, պտղաբուծություն, բանջարաբոստանային մշակաբույսեր։
Գործոններ՝ բերրի հող, տաք կլիմա, ոռոգում, հարթ տարածք։

2.Որո ՞նք են Արմավիրի մարզի արդյունաբերության գլխավոր ճյուղերը:

Սննդի արդյունաբերություն (գինի, կոնյակ), էներգետիկա (ԱԷԿ), շինանյութեր։

3.Վերլու ծե ՛ք մարզի բնական պայմանները և թվարկե՛ք ռեսուրսները:

Հարթավայր, շոգ ու չոր կլիմա։
Ռեսուրսներ՝ հող, արտեզյան ջուր, կրաքար, մարմար։

4.Բնորոշե՛ք մարզի տարաբնակեցման հիﬓական գծերը:

Խիտ բնակեցված հարթավայր։
Գյուղաբնակ մարզ, լեռներում քիչ բնակչություն։

5.Հաﬔմատե ՛ք Արարատի և Արմավիրի մարզերի բնակչությունը և տնտեսությունը: Նշե՛ք ընդհանուր և տարբերիչ գծերը:

Ընդհանուր՝ երկուսն էլ գյուղատնտեսական մարզեր են։
Տարբերություն՝ Արմավիրում ԱԷԿ կա, Արարատում՝ ցեմենտի արտադրություն։

6.Գնահատե ՛ք Արմավիրի մարզի աշխարհագրական դիրքը:

Գտնվում է Արարատյան դաշտում, ունի բարենպաստ տրանսպորտային ու տնտեսական դիրք։

7.Թվարկեք Արարատի մարզի քաղաքները։

Արտաշատ, Մասիս, Վեդի, Արարատ։

​ՆԱԽԵՐԳԱՆՔ

Հե՛յ, պարոննե՛ր, ականջ արեք
Թափառական աշուղին,
Սիրո՛ւն տիկնայք, ջահե՛լ տըղերք,
Լա՛վ ուշ դըրեք իմ խաղին։

Մենք ամենքըս հյուր ենք կյանքում
Մեր ծնընդյան փուչ օրից,
Հերթով գալիս, անց ենք կենում
Էս անցավոր աշխարհից։

Անց են կենում սեր ու խընդում,
10 Գեղեցկություն, գանձ ու գահ,
Մահը մերն է, մենք մահինը,
Մարդու գործն է միշտ անմահ։

Գործն է անմահ, լա՛վ իմացեք,
Որ խոսվում է դարեդար,
Երնե՜կ նըրան, որ իր գործով
Կապրի անվերջ, անդադար։

Չարն էլ է միշտ ապրում անմեռ,
Անե՜ծք նըրա չար գործքին,
Որդիդ լինի, թե հերն ու մեր,
20Թե մուրազով սիրած կին։

Ես լավության խոսքն եմ ասում,
Որ ժըպտում է մեր սըրտին.

Ո՞վ չի սիրում, թեկուզ դուշման,
Լավ արարքը, լավ մարդին։

Է՜յ, լա՛վ կենաք, ակա՛նջ արեք,
Մի բան պատմեմ հիմի ձեզ,
Խոսքըս, տեսեք, ո՞ւր է գընում,
Քաջ որսկանի գյուլլի պես։

IՆադիր Շահը զորք հավաքեց,
30Զորք հավաքեց անհամար,
Եկավ Թըմկա բերդը պատեց,
Ինչպես գիշերն էն խավար։

— Հե՜յ, քաջ Թաթուլ, կանչեց Շահը,
Անմա՞հ էիր քեզ կարծում.
Ե՛կ, բերել եմ ես քու մահը,
Ի՜նչ ես թառել ամրոցում։

— Մի՛ պարծենա, գոռոզ Նադիր,
Պատասխանեց էն հըսկան.
Գըլխովը շա՜տ ամպեր կանցնեն,
40Սարը միշտ կա անսասան։

Ասավ, կանչեց իր քաջերին,
Թուրը կապեց հավլունի,
Թըռավ, հեծավ նըժույգ իր ձին,
Դաշտը իջավ արյունի։

Ու քառսուն օր, քառսուն գիշեր,
Կըռիվ տըվին անդադար,
Ընկան քաջեր, անթիվ քաջեր,
Բերդի գըլխին հավասար։

Իրան, Թուրան ողջ եկել են,
50Թաթուլն անհաղթ, աննըկուն,

Զորք ու բաբան խորտակվել են,
Նըրա բերդը միշտ կանգուն։

Ու միշտ ուրախ, հաղթանակով
Իր ամրոցն է դառնում նա.
Սպասում է էնտեղ կինը,
Ջահել կինը սևաչյա։

IIԷն տեսակ կին,
Ես իմ հոգին,
Թե աշուղն էլ ունենար,
60Առանց զենքի,
Առանց զորքի
Շահերի դեմ կըգնար։

Սիրո հընոց,
Կրակ ու բոց՝
Էնպես աչքեր թե ժըպտան,
Մարդու համար
Օրվա պես վառ
Գիշերները լույս կըտան։

Վարդի թերթեր՝
70Էնպես շուրթեր
Թե հաղթություն քեզ մաղթեն,
Էլ քեզ ո՛չ Շահ,
Ո՛չ ահ ու մահ,
Ո՛չ զենք ու զորք կըհաղթեն։

IIIՈւ կըռվի դաշտում Շահի առաջին
Արին մի անգամ գովքը սիրունի,
Նըրան՝ իր տեսքով, հասակով, ասին,

Չի հասնի չըքնաղ հուրին Իրանի։
Ծով են աչքերը Ջավախքի դըստեր,
80Ու կորչում է մարդ նըրա հայացքում,
Ճակատը ճերմակ էն ձյունից էլ դեռ,
Որ բարձր Աբուլի գագաթն է ծածկում։
Նա է շունչ, հոգին իշխան Թաթուլի,
Նըրա սիրովն է հարբած էն հըսկան,
Նըրա ժպիտն է քաջին ուժ տալի,
Որ դաշտն է իջնում առյուծի նըման։
Թե տիրես, մեծ Շահ, դու նըրա սըրտին,
Թաթուլն էլ անզոր կընկնի ոտիդ տակ,
Հանգիստ կըտիրես և Թըմուկ բերդին,
90Որ չես կարենում էսքան ժամանակ։

IVԷսպես է ասել հընուց էդ մասին
Ֆարսի բյուլբյուլը, անմահ Ֆիրդուսին․
Ի՜նչը կըհաղթի կյանքում հերոսին,
    Թե չըլինին
    Կինն ու գինին։

Արևի նման ճակատը պայծառ,
Նայում է խըրոխտ, կանգնած ինչպես սար․
Ո՜վ կանի նըրան գետնին հավասար,
    Թե չըլինին
    Կինն ու գինին։

Պարում է ասես կըռիվ գընալիս,
Գետընքից վերև թըռչում ման գալիս,
Ո՜վ ցած կըբերի նըրան թըռչելիս,
    Թե չըլինին
    Կինն ու գինին։

Թեկուզ և արար աշխարհ գա վըրան,
Կերթա դեմ ու դեմ, տուր չի տալ իրան,

Ռուստեմ Զալն էլ չի հաղթիլ նըրան,
    Թե չըլինին
    Կինն ու գինին։

VՈւ ղըրկեց Շահը իր թովիչ երգչին,
Գընա տե՛ս, ասավ, Թըմկա տիրուհուն,
Երգի՛ իմ սերը նըրա առաջին,
Պատմի՛ իմ փառքը ու գանձը անհուն։
Խոստացի նըրան իմ ոսկի գահը,
Խոստացի նըրան ամե՜ն, ամեն բան,
Ինչ կարող է խոստանալ Շահը,
Երկրակալ Շահը իր սիրած կընկան։

Ուր ահեղ կըռվով չի մտնիլ արքան,
120Ղոնաղ է աշուղն իրեն սազի հետ.
Եվ ահա մի օր ծեր, թափառական
Մի աղքատ աշուղ մըտավ Թըմկաբերդ։

VIԳոռում են, դողում Թըմկա ձորերը,
Կանգնած է Թաթուլ Շահի հանդիման.
Զարկում են, զարկվում դուշման զորքերը,
Արյունը հոսում էն Քըռի նըման։

Զարկում են, զարկվում դուշման զորքերը,
Արյունը հոսում էն Քըռի նըման.
Երգում է աշուղն իր Շահի սերը,
130Անհուն գանձերը ու փառքն անսահման…

Լըսում է մատաղ Թըմկա տիրուհին․
Եվ վըրդովում են իր միտքը թաքուն
Դավաճան գործի ամոթը խորին
Եվ արքայական փառքն ու մեծություն…

Լըսո՞ւմ ես դու, սիրուն տիկին,
    Ա՛յ նազանի աննըման.
    Նայի Շահի՜ն, իրեն զորքի՜ն,
    Աշխարհքի տերն անսահման…

    Մեզ պես տըկար մարդ է նա էլ՝
    Սիրուններին միշտ գերի.
    Քու ճակատին թագ է վայել․
    Լինիս շքե՜ղ թագուհի…

Լըսում է չքնաղ Թըմկա տիրուհին
Գիշեր ու ցերեկ, նորից ու նորից…
Ու դարձավ նա լո՜ւռ, դալո՜ւկ, մըտախո՜հ,
Ու քունը փախավ սիրուն աչքերից…

VIIԴարձավ իր կըռվից իշխան Թաթուլը,
Դարձավ հաղթական իրեն զորքի հետ,
Սըրբեց, պատյանը դըրավ կեռ թուրը,
150Ցնծության ձայնից դողաց Թըմկաբերդ։

Խընջույք է սարքել Թըմկա տիրուհին,
Ցերեկ է արել խավար գիշերը.
Հեղեղի նըման հոսում է գինին,
Ու քեֆ է անում Ջավախքի տերը։

Պըտույտ է գալի չըքնաղ տիրուհին,
Անցնում է, հըսկում սեղաններն ամեն,
Հորդորում, խընդրում, որ ուրախ լինին,
Որ լիքն ու առատ բաժակներ քամեն։

— Հապա լըցրե՜ք, իմ քաջ հյուրեր,
160Բաժակներըդ լիուլի,
Խըմենք— Աստված կըտրուկ անի
Թուրը իմ քաջ Թաթուլի։

— Է՜յ, տեր աստված կըտրուկ անի
Թուրը մեր քաջ իշխանի,
Նըրա շուքը միշտ հանապազ
Մեր գըլխիցը անպակաս։

Ու թընդում է Թըմուկ բերդը
Էն աղմուկից խընդության,
Որոտում են տաղն ու երգը
170Գոռ ձայներով հաղթական։

— Էն մըթին ամպից արծի՞վն է իջնում,
Սարի արծիվը շեշտակի թափով։
— Էն Թըմկա բերդից Թաթուլն է իջնում,
Թըշնամու հոգին լըցնում սարսափով։

— Էն Թըմկա ձորում սև ա՞մպն է գոռում,
Էն շա՞նթն է ճայթում էնպես ահարկու։
— Էն Թըմկա ձորում Թաթուլն է կըռվում,
Էն թուրն է շաչում էնպես ահարկու։

Ի՜նչ սարի արծիվ կըհասնի քաջին,
180Ի՜նչ Շահ կըկանգնի նըրա առաջին։

Ու չի դադարում երգի հետ վարար
Կախեթի գինին խելագար հոսել․
Խըմում են տիկնոջ թանկ կյանքի համար,
Որ էն ժայռերին ծաղիկ է բուսել։

Խըմում են կըռվող քաջերի փառքին,
Որ կըռվի դաշտում կյանք չեն խընայում,
Եվ ընկածների սուրբ հիշատակին,
Որ երկընքից են այժմ իրենց նայում…

Պըտույտ է գալի ծաղիկ տիրուհին,
190Անցնում է, հըսկում սեղաններն ամեն,
Հորդորում, խընդրում, որ ուրախ լինին,
Որ լիքն ու առատ բաժակներ քամեն։

Օ՜ֆ, տիրուհի, աստված վկա,
Էլ չենք կարող մենք խըմել.
Էլ ուժ չըկա, էլ տեղ չըկա,
Շատ ենք խըմել ու հոգնել…

Ու հանգչում է Թըմուկ բերդը
Պապանձվում է ու մարում,
Հարբած, հոգնած տերն ու զորքը
200Մըրափում են խավարում։

VIIIԼուռ ու խավարչտին կամարների տակ,
Հոգնած ու քընած բազմության վըրով
Թըռչում են, թըռչո՜ւմ, սև, չարագուշակ
Երազներն ահեղ, անվերջ խըմբերով։

Երազ է տեսնում Թաթուլ իշխանը,
Որ վիշապ օձը եկել է ահա,
Եկել, փաթաթվել, իր բերդը պատել,
Գըլուխը դըրել ետ պոչի վրա։

Ու բարձրացնում է հըրեշն ահռելի,
210Իրեն գըլուխը բարձրացնում է վեր,
Բարձրացնում մինչև բարձունքը բերդի,
Մինչև Թաթուլի պալատն ու տըներ։

Պառկած է իբրև Թաթուլ իշխանը
Նազելի կընոջ գըլուխն իր կըրծքին,
Ու իբր ասում է՝ վե՛ր կաց, իմ հրեշտակ,
Թո՛ղ, որ սպանեմ ես էդ հըրեշին։

Էսպես է ասում Թաթուլ իշխանը,
Ու զարհուրանքով տեսնում է հանկարծ,
Իրեն սիրելի կընոջ գըլխի տեղ
220Օձի գըլուխն է կըրծքին ծանրացած…

IXԷ՜յ, հըսկեցե՛ք, ի՞նչ եք քընում,
Քաջ զինվորներ Թաթուլի.
Ո՞վ է, տեսեք, տանջվում մըթնում,
Քուն չի աչքին մոտ գալի։

Չըլինի՞ թե հաղթահարված,
Ճարը հատած թըշնամին
Դավ է դընում մութն ու մեռած
Կես գիշերվա էս ժամին։

Վե՜ր կացեք, վե՜ր, ամբողջ գիշեր
230Մարդ է գընում ու գալի.
Հե՜յ, զարթնեցե՜ք, առյուծ քաջեր,
Պահապաններ Թաթուլի։

Վե՜ր կացեք, վե՜ր, հարբեցրել է
Իր հաղթական հյուրերին,
Բաց է անում դուռն ու դարպաս
Ձեր դավաճան տիրուհին։

Դա՜վ… դա՜վ… ելե՜ք… կոչնա՜կ… պահնա՜կ…
Զենք առեք շո՜ւտ… ձի հեծե՜ք, ձի՜…
Ճըռընչում են, դըղըրդում են
240Դարպասները երկաթի…

XԲաց արավ ցերեկն իր աչքը պայծառ
Աշխարհքի վըրա, Ջավախքի վըրա,
Ավերակ բերդին, սև ամպի նըման,
Ծուխն ու թըշնամին չոքել են ահա։

Հաղթության փառքով ու գինով հարբած
Քընած են բերդի և՛ զորքերն, և՛ տեր,
Ու հավիտյան էլ մընացին քնած,
Դավին անտեղյակ, ցավին անտարբեր։

Նըստած է Շահը․ նըրա առաջին
250Ահա իրիկվան քեֆի սեղանը.
Նայում է Շահը անտեր գահույքին,
Մտքովն անցնում է աշխարհքի բանը։

Աշխարհում հաստատ չըկա ոչ մի բան,
Ու մի՛ հավատալ երբեք ոչ մեկին,
Ոչ բախտի, փառքի, ոչ մեծ հաղթության,
Ոչ սիրած կնկա տըված բաժակին…

Ու լի դառնությամբ հարցընում է նա
Դալուկ, մարմարիոն Թըմկա տիրուհուն.
— Պատասխան տո՛ւր ինձ, մատնիչ սևաչյա,
260Մի՞թե Թաթուլը քաջ չէր ու սիրուն…

— Քաջ էր ու սիրուն քեզնից առավել.
Մի բարձր ու ազնիվ տղամարդ էր նա.
Կնոջ մատնությամբ ամրոց չէր առել,
Չէր եղել կյանքում երբեք խաբեբա…

Էսպես տիկինը տըվավ պատասխան.
Անհուն ցասումից մըռընչաց Շահը.
— Հե՜յ, դահի՜ճ, գոռաց գազանի նըման.
Դահիճը իսկույն մտավ սրահը։

XIԴահիճն եկավ ոտից գըլուխ
270Կարմիր հագած ու արյուն,
Ու դուրս տարան իր պալատից
Թըմկա չըքնաղ տիրուհուն։

Տարան անտակ էն ժեռ քարից,
Որ կանգնած է մինչ էսօր,
Էն ահավոր քարի ծերից
Գըլորեցին դեպի ձոր։

Գել ու աղվես եկան հանդից
Ագահ սիրտը լափեցին,
Ցին ու ագռավ իջան ամպից,
280Սև աչքերը հանեցին։

Անցավ անտես ու աննըման
Էն սիրունը աշխարհից,
Ինչպես ծաղիկն անցած գարնան,
Որ չի ծաղկիլ էլ նորից։

Անցավ զալում էն մեծ արքան
Իրեն փառքով ու զորքով,
Անցավ Թաթուլն էն հաղթական
Ու իր քաջերն էն կարգով։

Ու նըրանից մենակ անմեռ
290Էս զրույցը հասավ մեզ,
Որ մեզանից հետո էլ դեռ
Պետք է խոսվի միշտ էսպես։

XIIՀե՜յ, պարոննե՛ր, ականջ արեք
Թափառական աշուղին,
Սիրո՛ւն տիկնայք, ջահե՛լ տըղերք,
Լա՛վ ուշ դըրեք իմ խաղին։

Ամենքս էսպես հյուր ենք կյանքում
Մեր ծնընդյան փուչ օրից,
Հերթով գալիս անց ենք կենում
300Էս անցավոր աշխարհից։

Անց ենք կենում… միայն անմահ
Գործն է խոսվում լավ ու վատ.
Ա՜խ, երանի՝ ո՛վ մարդ կըգա
Ու մարդ կերթա անարատ։

1.Որտե՞ղ է տեղի ունենում պոեմի գործողությունը։

Ջավախքում


2.Ո՞վ էր Թմկաբերդի տերը։

Թաթուլ


3.Ի՞նչն էր դարձրել Թմկաբերդը անառիկ։


ամրության և Թաթուլի քաջության շնորհիվ։

4.Ինչպիսի՞ հարաբերություններ կային Թաթուլի և իր կնոջ միջև պոեմի սկզբում։

Թաթուլի և կնոջ միջև կար սեր և հավատարմություն։


5.Ի՞նչ դեր ունի դավաճանությունը պոեմի սյուժեում։

Դավաճանությունը դարձավ սյուժեի գլխավոր շրջադարձը և ողբերգության պատճառը։


6.Ինչպե՞ս է բացահայտվում կնոջ կերպարը գործողությունների ընթացքում։


Կինը սկզբում սիրող էր, բայց հետո բացահայտվեց որպես դավաճան։

7.Ո՞րն էր բերդի անկման հիմնական պատճառը։


Բերդի անկման հիմնական պատճառը ներքին դավաճանությունն էր։

8. Ի՞նչ ավարտ ունեցավ Թաթուլի ճակատագիրը

Թաթուլը զոհվեց բերդի անկման ժամանակ։

9.Գրում ենք Էսսե։

Մուտք

«Հե՛յ, պարոննե՛ր, ականջ արեք» Հովհաննես Թումանյանի ստեղծագործությունը պատմում է Թաթուլ անունով քաջ հերոսի և նրա կնոջ մասին։

Նախաբան

Սկզբում Թաթուլն ու իր կինը սիրում էին իրար և հավատարիմ էին։ Թաթուլը քաջ էր, պաշտպանում էր իր բերդը և միշտ հաղթում էր թշնամիներին։ Նրա կինը հպարտ էր իր ամուսնով։

Հիմնական գաղափար

Ստեղծագործության հիմնական գաղափարն այն է, որ դավաճանությունը կարող է կործանել ամենաուժեղ մարդուն։ Թաթուլը ուժեղ էր և ազնիվ, բայց ամենամոտ մարդու դավաճանությունը նրան պարտության տարավ։

Փաստ

Նադիր Շահը չկարողացավ հաղթել Թաթուլին պատերազմում, դրա համար խաբեց նրա կնոջը՝ խոստանալով փառք և թագ։ Կինը հավատաց և բացեց բերդի դարպասները, ինչի պատճառով Թաթուլը զոհվեց։

Եզրակացություն

Այս պատմությունը ցույց է տալիս, որ սերը և հավատարմությունը շատ կարևոր են։ Երբ մարդը դավաճանում է, կործանում է ոչ միայն ուրիշին, այլ նաև ինքն իրեն։ Մնում է միայն պատմությունը և մարդկանց դատողությունը։

 ԷԼԵԿՏՐԱՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԵՐԵՎՈՒՅԹՆԵՐ

Առաջադրվող հարցեր՝ 

§ 21.Հաստատուն մագնիսներ:

§ 22. Հոսանքի մագնիսական դաշտը: Մագնիսական գծեր:

1. Ի՞նչ նյութեր է ձգում մագնիսը:

Երկաթ, նիկել, կոբալտ։

2. Ո՞ր մարմիններն են կոչվում հաստատուն մագնիսներ:

Մարմիններ, որոնք պահպանում են մագնիսական հատկությունները երկար ժամանակ։

3. Մագնիսի ո՞ր մասերն են ավանում մագնիսի բևեռներ:

Մագնիսի ծայրերը։

4. Ինչպե՞ս են փոխազդում ա/ մագնիսների նույնանուն բևեռները; բ/ տարանուն բևեռները:

ա) Վանում են։
բ) Ձգում են։

5. Ինչպե՞ս կարելի է որոշել շերտավոր մագնիսի բևեռները, եթե դրանք նշված չեն մագնիսի վրա:

Կողմնացույցով։

6. Ինչի՞ ազդեցությամբ է կողմնացույցի սլաքը ուղղորդվում որոշակի ուղղությամբ: Ո՞ր կողմն է այն ցույց տալիս:

Երկրի մագնիսական դաշտի ազդեցությամբ, ցույց է տալիս հյուսիսը։

7. Ի՞նչ նմանություն ունեն 2 լիցքերի և 2 մագնիսների փոխազդեցությունները:

Նույնանունները վանում են, տարանունները՝ ձգում։

8. Ինչպե՞ս կարելի է որոշել հոսանքակիր կոճի բևեռները մագնիսական սլաքի միջոցով:

Մագնիսական սլաքով։

9. Ինչո՞վ են տարբերվում հաստատուն մագնիսն ու հոսանքակիր կոճը:

Մագնիսը մշտական է, կոճը՝ միայն հոսանքի ժամանակ։

10. Ի՞նչ են մագնիսական դաշտի գծերը:

Դաշտի ուղղությունը ցույց տվող երևակայական գծեր։

Որոշիչ

Որոշիչը գոյականական անդամի այն լրացումն է, որը ցույց է տալիս առարկայի հատկանիշ։

Օրինակ՝  Լուսավոր  երազների գրկում ճախրում էին  սիրահարված  պատանու հոգու թևերը։

Որոշիչը պատասխանում է ինչպիսի՞, ո՞ր, որքա՞ն հարցերին։ Որոշիչն արտահայտվում է հետևյալ ձևերով

1. գոյականով․

ուղղական հոլովով․

Օրինակ՝  Բժիշկ  Սարգսյանն ավարտեց վիրահատությունը։

սեռական հոլովով․

Օրինակ՝ Արամի  ձեռքի  ժամացույցը մեխանիկական է։

2. ածականով

Օրինակ՝ Աղջկա  հրե  աչքերը խելքահան էին արել տղային։

3. դերանունով

Օրինակ՝  Այս  հոդվածը շատերին կստիպի խոսել։

4. հարակատար և ենթակայական դերբայներով․

Օրինակ՝  Կարդացած  գրքերը դրել էր արկղում։

Ինձ  ժպտացող  աղջիկը դեռ դպրոցում է սովորում։

5. թվականով․

Օրինակ՝ Հինգ  աշակերտ մտավ դասարան։

6. մակբայով․

Օրինակ՝  Արագ  քայլքը կարող է վնասակար լինել։

Հատկացուցիչ

Հատկացուցիչը պատասխանում է  ու՞մ, ինչի՞, ինչերի՞  հարցերին։

Այն արտահայտվում է՝

գոյականով —  Արևը չորացնում է գետի խոնավությունը:  (Ակսել Բակունց)

դերանունով-  Սակայն ձեր մայրերն անհամեմատ ավելի բախտավոր են…  (Ավ. Իսահակյան)

գոյականաբար գործածված այլ բառերով (ածական, թվական, դերանուններ, որոշ դերբայներ։

Բացահայտիչ

Բացահայտիչ ունեցող գերադաս անդամը կոչվում է  բացահայտյալ ։ Բացահայտյալի ու բացահայտչի միջև եղած արտասանական դադարը բավականին ակնհայտ է և գրավոր խոսքում արտահայտվում է կետադրական նշանով (սովորաբար՝ բութով)։

Բացահայտիչը լինում է երեք տեսակ՝ բուն բացահայտիչ, մասնական բացահայտիչ և մասնավորող-պարագայական բացահայտիչ։

Բուն բացահայտիչը բացահայտյալի ցույց տված առարկան կամ անձն անվանում է այլ բառով կամ բառակապակցությամբ` ավելի հստակեցնելով, պարզաբանելով բացահայտյալի էությունը, ավելի ընդարձակ տեղեկություն տալով նրա մասին։ Օրինակ`

Աբու-Լալա Մահարին` հռչակավոր բանաստեղծը Բաղդադի, Տասնյակ տարիներ ապրեց խալիֆաների հոյակապ աշխարհում։  

Բուն բացահայտիչը բացահայտյալից տրոհվում է բութով, նախադասության մյուս անդամներից՝ ստորակետով (ստորակետ չի դրվում, երբ բացահայտիչը դրված է սեռական հոլովով կամ բացահայտչին անմիջապես հաջորդում է կապ։

Մասնական բացահայտիչն իր գերադաս անդամին բացահայտում է միայն մասնակիորեն, ու նրա հետ կապակցվում է  որպես ,  իբրև  կապերի միջոցով։ Բացահայտյալից անջատվում է բութով։

Արամը՝ որպես մեր դասարանի լավագույն սովորող, պարգևատրվեց:

Մասնավորող-պարագայական բացահայտիչը հստակեցնում, որոշակիացնում է գործողության կատարման տեղը կամ ժամանակը։ Մասնավորող բացահայտիչը նույնպես տրոհվում է բութով ու ստորակետով։

Անտառի դիմաց՝ կանաչ բացատում, արածում էր եղնիկը:
Առավոտյան՝ ժամը իննին, եկեղեցու զանգերը հնչեցին:

Լրացուցիչ աշխատանք

Միասին (կից), անջատ և գծիկով գրվող բառեր-կարդա՛լ, սովորե՛լ

1․Ո՞ր շարքի բոլոր բառերի (կապակցությունների) բաղադրիչներն են գրվում անջատ:

1) կաս-կարմիր, ամեն մի, ծայրից ծայր, այսօրևեթ
2) դեմ դիմաց, ռոմանագերմանական, ըստ կարգի, ի զեն
3) ըստ էության, բրոնզե դար, վեցհարյուրամյա, դուռ դռան
4) Սանկտ Պետերբուրգ, առ այն, թփից թուփ, բուրդ գզել

2) Ո՞ր շարքի բոլոր բառերի (կապակցությունների) բաղադրիչներն են գրվում անջատ:

1) թել-ասեղ, ներս գցել, տոհմից տոհմ, ազգանուն
2) մուգ կարմիր, ըստ ամենայնի, վեցից յոթ, հիսունհինգ
3) հնուց ի վեր, ըստ իս, զինծառայող, թույլ տալ
4) ի ծնե, առ աստված, բաց կանաչ, թև առնել

3) Ո՞ր շարքի բոլոր բառերի (կապակցությունների) բաղադրիչներն են գրվում անջատ:

1) քար տաշել, արքայից արքա, որդան կարմիր, վարդ ազգի
2) չորս հարյուր հինգ, հյուսիս արևմուտք, երկրից երկիր, փոքր ի շատե
3) ինչ որ է, ի սկզբանե, ըստ այդմ, սակավ առ սակավ
4) քննադատ Թումանյան, Մայր Արաքս, մայր ցամաքային, մեն միայն


4) Ո՞ր շարքի բոլոր բառերի (կապակցությունների) բաղադրիչներն են գրվում անջատ:

1) վաղուց ի վեր, երկու երրորդ, իննսունինը, հույս տալ
2) առ այն, ավար առու, գլուխ գլխի, դժվար թե
3) պատից պատ, կողք կողքի, վեց հազար, շաքար եղեգն
4) սրբություն սրբոց, վերից վար, թև թևի, ի զեն

5) Ո՞ր շարքի բոլոր բառերի (կապակցությունների) բաղադրիչներն են գրվում միասին:

1) քառասուն հինգ ամյա, փայտ փորիկ, քաղցր մեղցր, շուրջ պար
2) քաջ առողջություն, ձեռք սեղմում, խոսք ու խրատ, կենաց մահու
3) հարավ կորեական, ջերմա մեկուսիչ, թավալ գլոր, նախավայր էջքային
4) հաց ազգիներ, պար եղանակ, սոցիալ դեմոկրատ, հաշվե քանոն

6) Ո՞ր շարքի բոլոր բառերի (կապակցությունների) բաղադրիչներն են գրվում միասին:

1) լի ու լի, մի անձնյա, ի մի բերել, լույս ընծայում
2) գող ե գող, հյուսիս արևմտյան, իննսուն ամյա, առ այն
3) զառ ի վեր, նոր խարբերդցի, փոխ ծովակալ, հատակ մաքրել
4) բուժ զննում, ժամկետ անց, փոխ ե փոխ, տասն ամյա

7) Ո՞ր շարքի բոլոր բառերի (կապակցությունների) բաղադրիչներն են գրվում միասին:

1) սերնդ ե սերունդ, քարե դարյան, այր ու ձի, ցաք ու ցրիվ
2) փոստ հեռագրատուն, տարեց տարի, ի սպառ, քափ քրտինք
3) նոր անկախ, ռոմանա գերմանական, լեզվա ոճական, ներս առնել
4) օրն ի բուն, էլ ցանց, գող ե գող, տաս կոպեկանոց

8) Ո՞ր շարքի բոլոր բառերի (կապակցությունների) բաղադրիչներն են գրվում միասին:

1) մարզ ընկերություն, մեջ բերում, օրն ի բուն, հյուսիս արևելք
2) փոքր ի շատե, ի հաշիվ, դռն ե դուռ, մեջ բերում
3) լանջն ի վեր, թուրք պարսկական, ի զորու, պար ուսույց
4) այլընտրանք, Սևանհէկ, քարընկեց, տասկոպեկանոց

9) Ո՞ր շարքի բոլոր բառերն են գծիկով:

1) հուշարձան կոթող, կաս կարմիր, դույզն ինչ, լեռնա դահուկային
2) մանր մունր, փոխվարչապետ, նետ աղեղ, թև թիկունք
3) անտես անհայտ, իրեն իրեն, գիշեր ցերեկ, ուս ուսի
4) հարավ արևմուտք, գրող հրապարակախոս, մեն մենակ, ձյուն ձմեռ

10) Ո՞ր շարքի բոլոր բառերն են գծիկով:

1) տասը տասնհինգ, հայ ռուսական, տնով տեղով, ձյուն ձմեռ
2) կազմ պատրաստ, երկրե երկիր, հին հին, մեկ երկու
3) փոքր ինչ, աղմուկ աղաղակ, տուն տեղ, տարեց տարի
4) ինքը իրեն, ընկեր ընկերուհի, մուգ կանաչ, դույզն ինչ

Տեքստային առաջադրանքներ

Ընդհանրապես, ամենադժվարը ստի նկատմամբ հաղթանակն է: Մարդը խաբում է։ Հասարակ մարդն այնքան շատ է խաբում և՛ ինքն իրեն, և՛ ուրիշներին, որ դադարում է դա նկատելուց: Բայց և այնպես ստին անհրաժեշտ է հաղթել: Եվ առաջին ջանքը, որ պահանջվում է մարդուց, ուսուցչին խաբելը հաղթահարելն է: Մարդ պետք է մեկընդմիշտ որոշի կա´մ ոչինչ չասել բացի ճշմարտությունից, կա´մ անհապաղ հրաժարվել ուսումից:

Պետք է ձեզ համար պարզեք, որ ուսուցիչը շատ դժվար խնդիր ունի լուծելու՝ մարդկային մեքենաների մաքրում և նորոգում: Իհարկե, նա հանձն է առնում միայն այն մեքենաները, որոնք ի զորու է նորոգել: Եթե մեքենայի մեջ շարքից դուրս է եկել էական ինչ-որ բան, ապա նա հրաժարվում է դա նորոգելուց: Սակայն նույնիսկ այն  մեքենաները, որոնք, ըստ էության, դեռ հնարավոր է նորոգել, բոլորովին անհույս են դառնում, եթե սկսում են ստել: Ուսուցչին ասած սուտը, նույնիսկ ամենաաննշանը, օրինակ` ուսուցչից ինչ-որ բան թաքցնելը, որ ուրիշ մեկն է խնդրել գաղտնի պահել, կամ որ մենք ենք ուրիշին ասել, մարդու աշխատանքին վերջ է դնում, մանավանդ եթե նախկինում արդեն ինչ-որ ջանքեր գործադրել էր :

Այստեղ գործում է մի կանոն, որը երբեք չմոռանաք՝ մարդու գործադրած ցանկացած ջանք ավելացնում է նրա առջև դրված պահանջները: Քանի դեռ մարդը լուրջ ջանքեր չի թափել, նրանից շատ բան չեն պահանջում. սակայն նրա ժրաջան աշխատանքն անմիջապես մեծացնում է այդ պահանջները: Եվ որքան ավելանան գործադրված ջանքերը, այնքան նշանակալից կդառնան նոր պահանջները: Պահաջներով հնարավոր է առաջ գնալ և սովորելու համար շարժառիթ ստեղծել; Անհրաժեշտ է, որ մարդն ինքն իրեն ասի՝ մի՛ ծուլացիր։ 

1. Տեքստից դո՛ւրս գրիր դասական թվական։ 

արաջին

2.  Տեքստից դո՛ւրս գրիր անորոշ դերանուն։ 

ինչ-որ

3. Ո՞ր բառերում է յ-ն ձայնակապ։

զգույշ, լույս, մեքենայի, ուղղություն, մտածողություն, Մարոյի։

4. Տեքստից դո՛ւրս գրիր ժամանակի մակբայ։

երբեք

5. Տրված նախադասության անդամներից որի՞ շարահյուսկան վերլուծության մեջ սխալ կա։ 

Մարդ պետք է վերջիվերջո որոշի կա´մ ոչինչ չասել բացի պարզ ճշմարտությունից, կա´մ անհապաղ հրաժարվել ուսումից:

վերջիվերջո- ձևի մակբայ

մարդ-ենթակա

պետք է որոշի-ստորոգյալ

պարզ-որոշիչ

6. Ի՞նչ խնդիր ունի լուծելու ուսուցիչը։

Մարդկային «մեքենաների» մաքրում և նորոգում։

7. Տեքստի ո՞ր բառն է նշանակում ճիգ։

ջանք

8. Ի՞ն չ բառով է բնութագրում մարդուն։ 

հասարակ մարդ

9. Տեքստից դո՛ւրս գրիր հոդակապով բարդ բառը։ 

մեկընդմիշտ

10. Տեքստից դո՛ւրս գրիր ու հոլովման ենթարկվող բառը։ 

մարդ

1.  Լրացրո՛ւ  բաց թողնված տառերը։ 

ատամնաբույժ, նարդ, ստորոգյալ, միլիոն, միմյանց, համբեր, եղաման, մեղմահնչյուն,  առաքյալ, օվկինոս, Մարմար, քամելիոն, միլիոնատեր, քիմիա։ 

2. Ճշտի՛ր գրությունը։

Կողք կողքի, երեք հարյուր ամյա, մուգ կարմիր, գյուղե գյուղ, ինչ որ բան, հրամ կազմ,  վեց անկյունի, ուս ուսի, մարդ մուրդ։ 

կողք-կողքի, երեքհարյուրամյա, մուգ կարմիր, գյուղից գյուղ, ինչ-որ բան, հրամկազմ, վեցանկյուն, ուս-ուսի, մարդ-մուրդ

3. Վերականգնե՛ք արմատները՝ նշելով հնչյունափոխությունը։ 

Թունոտ, քնքշանք, ձնհալ, ցուցարար, համբուրել, հունարեն։

թուն — թունոտ
քնքուշ — քնքշանք
ձյուն — ձնհալ
ցույց — ցուցարար
համբույր — համբուրել
հուն — հունարեն

4. Տրված համանուններով կազմե՛ք նախադասություններ։

Կետ, մարտ, արի։

Օվկիանոսում ես տեսա Կետ

Զինվորը մարտի գնաց

Արի գնանք Գորիս

5.- Եղ ածանցն ավելացնելով կազմի՛ր նոր բառեր։ 

Նորագույն, զորավար, թիկունք, փափկամարմին, հյութալի, նմանահունչ, շնչահատ, մեծաշուք։

6. Առանձնացրո՛ւ գերադրական աստիճանով դրված ածականները։

Ամենակարծր, բարձրաբերձ, ցրտաշունչ, հնագույն, ամենազոր, մեծամեծ, ամենաբարձր, ամենից երկար։

Ամենակարծր ,Ամենազոր ,Ամենաբարձր ,Ամենից երկար

7. Կետադրի՛ր նախադասությունները։ Ո՞ր նախադասության մեջ կա մասնական բացահայտիչ։ 

Քույրս Անին չորրորդ դասարան է:

Մեր դասընկերոջ Վարդանի խոսքը տպավորիչ էր:

Արփինեն քույրս է այդ գեղեցիկ աղջիկը:

Մուշեղը որպես հմուտ սպարապետ կարողանում էր ճիշտ ուղղորդել զորքին:

1․Քույրս՝ Անին, չորրորդ դասարան է։

2.Մեր դասընկերոջ՝ Վարդանի, խոսքը տպավորիչ էր։

3.Արփինեն՝ քույրս է, այդ գեղեցիկ աղջիկը։

4.Մուշեղը՝ որպես հմուտ սպարապետ, կարողանում էր ճիշտ ուղղորդել զորքին։

8. Տրված նախադասություններում ընդգծի՛ր տեղի պարագաները /որտե՞ղ, ո՞ւր, որտեղի՞ց, որտեղո՞վ/։

Գնում եմ զբոսայգի։

Կանգնած եմ ժայռի կատարին։

Արմանն այդ ժամին կլինի դպրոցում։ 

Ճանապարհն անցնում է դաշտով և մտնում ձորը։

Սյան վրա խաչքար է տեղադրված։

Սեղանի տակից վերցրո՛ւ թափված թղթերը։ 

Որտե՞ղ փնտրեմ ընկերներիդ։ 

Ոչ մի տեղ  ոչինչ չգտա։ 

1.Գնում եմ զբոսայգի։

2.Կանգնած եմ ժայռի կատարին։

3.Արմանն այդ ժամին կլինի դպրոցում։

4.Ճանապարհն անցնում է դաշտով և մտնում ձորը։

5.Սյան վրա խաչքար է տեղադրված։

6.Սեղանի տակից վերցրո՛ւ թափված թղթերը։

7.Որտե՞ղ փնտրեմ ընկերներիդ։

8.Ոչ մի տեղ ոչինչ չգտա։

9. Ո՞րն է տրված նախադասության քերականական և տրամաբանական շարունակությունը։ 

Նայելով նրա՝ խնամքով մեխելուն՝ կարելի էր կարծել,․․․․

ա․ թե խելքը գլխին մի բան էր պատրաստում։

բ․ ինչից կարելի է կահույք պատրտաստել։

գ․ որ օրը նոր է բացվել, դեռ անելիք ունի։

ա․ թե խելքը գլխին մի բան էր պատրաստում։

10.  Տրված հատվածներում ընդգծի՛ր անձնավորումները։ 

Օրոր էր ասում աշունն անտառին,
Բայց դեռ անտառի քունը չէր տանում:
Իրիկվա հովը պարուրել էր զբոսայգին նուրբ թարմությամբ:
Առվակը ծիծաղում էր:
Սիրտս երգում էր: 

Օրոր էր ասում աշունն անտառին

Առվակը ծիծաղում էր

Սիրտս երգում էր

Զուգահեռագծի մակերեսը հավասար է կից կողմերի և դրանցով կազմված անկյան սինուսի արտադրյալին՝ S = ab sina:

Առաջադրանքներ․

1)Զուգահեռագծի կից կողմերը 10 սմ և 14 սմ են, անկյուններից մեկը` 60°։ Գտե՛ք զուգահեռագծի մակերեսը:

S=10*14*sinA 60=10x14xV3|2=70V3

2)Զուգահեռագծի կից կողմերը 6 սմ և 12 սմ են, անկյուններից մեկը՝ 150°։ Գտե՛ք զուգահեռագծի մակերեսը:

S=6*12*sinA 150=6*12=72 S=72*sin150° sin150°=sin(180°−30°)=sin30°=1|2​ 72*1|2=36

3)135√2 դմ² մակերեսով զուգահեռագծի կից կողմերը 15 դմ և 18 դմ են: Գտե՛ք զուգահեռագծի անկյունները:

S=sina=135 V2|15*8=V2|2 a=45^o ,135^o

4)Զուգահեռագծի կողմերից մեկը 2 սմ-ով մեծ է մյուսից, իսկ դրանց կազմած անկյունը 60° է: Գտե՛ք զուգահեռագծի կողմերը, եթե դրա մակերեսը 24√3 սմ2 է:

x(x+2)V3|2=24V3 x(x+2)=48 x=6,x+2=8

5)Գտեք շեղանկյան մակերեսը, եթե նրա կողմը հավասար է 12 սմ, իսկ անկյունը`60o:

S=122⋅sin60°=72V3​

6)Գտեք շեղանկյան կողմը, եթե նրա մակերեսը հավասար է 8√2 սմ2, իսկ անկյունը` 45o։

a2*V2|2​​=8V2​ a=4

7)322√2 սմ2 մակերեսով շեղանկյան անկյուններից մեկը 45° է: Գտե՛ք շեղանկյան կողմը:

a2*V2|2​​=322V2 a2=644 a≈25.38

Text 1

Once a sailor went ashore on the coast of South America. He had a number of blue woollen caps with him, which he wanted to sell. On his way to the town some distance from the coast, he had to pass through a forest in which there were great numbers of monkeys. At noon, with the sun directly overhead and the heat intense, the sailor decided to take a rest. He lay down under the shade of a large tree, took one of the caps, put it on his head, and soon fell asleep.

When he awoke, he found, to his surprise, that the caps were all gone! Soon he heard a loud noise among the thick branches above him, and he looked up. He saw the trees alive with monkeys, and on the head of each monkey was a blue woollen cap! The monkey had watched his actions, had stolen his caps while he slept and had put them on, and now they did not pay any attention to his shouts.

When the sailor saw that he could not get his caps back, he pulled off the one that he had on his head and threw it on the ground, crying out, “If you want to keep the rest, you may take this one too!” To his great surprise, the little animals did the same. Each took the cap off its head and threw it on the ground. The sailor got his caps back and went away in triumph.

1. There were a lot of monkeys.

a) at some distance from the forest

b) in the wood not very far from the coast

c) on the coast of South America

2. What did the sailor decide to do at noon?

a) to try on one of the woolen caps

b) to take off his cap as it was very hot

c) to lie down and rest

3. What did the sailor see when he woke up?

a) The monkeys were wearing his caps.

b) His companions had all gone.

c) There were a lot of birds singing in the trees.

4. Seeing that he could not take the caps back, the sailor

a) sat down and began to cry

b) thought that it was a funny sight and laughed heartily

c) thought that he could never have the caps back

5. What did the little monkeys do?

a) They repeated the sailor’s actions.

b) They were touched by the sailor’s tears and returned the caps.

c) They took the cap off the sailor’s head.

So, you’ve seen an advertisement for someone to work in business. But do you really know what you’re doing? Do you know how to keep the customers happy? Can you make a profit again and again? At ‘Getting to the Top Business Education’ we’ll help you to help yourself. Why don’t you attend our specialist business seminar and learn how to make a fortune in business! Our course leader, Richard Sugar, says, ‘Being big in business requires a certain way of thinking. You need to know what your customers will demand and then find a way to supply them with it at the right price.’ Come and join our seminar and we’ll get you to the top!

We’ve decided to invest money in Jake’s new business. Hope it’s successful!

Let’s stay in tonight and save our money for the trip next week.

Don’t waste all your pocket money on sweets and chocolate.

The company has obtained permission to start selling in China.

You usually have to pay tax when you import things from other countries.

Colin is so rich that he owns four Rolls-Royces!

Joan purchased a few pairs of jeans and went to try them on.

It says here that they give you a free glass with every pint of milk you purchase.

1.We don’t usually get that brand of washing powder.

2.We can only take the item back if you’ve still got the receipt.

3.The best thing about the new shopping centre is that there’s a lot of variety.

4.What’s the design on a French one euro coin?

5.Carter and Sons have got some really good things in the sale.

6.My mum didn’t like me selling my bike, but she said it was my property, so it was my decision.

7.When we bought the house, we had to pay a huge fee to a lawyer.

8.The taxi driver wasn’t very happy when I told him I didn’t have any change.

1.He’s taking it down.

2.She’s saving up.

3.He’s trying to cheer up.

4.They’re throwing them away.

5.He’s adding it up.

6.She’s paying him back.

7.He’s just come back.

8.She’s giving it back.

1.It can be very worrying when you’re in a lot of debt.

2.Can I pay for this by cheque?

3.Did you see that the house next door is for sale?

4.They took ten per cent off because I paid in cash.

5.We need to find an office for rent in the centre of town.

6.I got quite a lot of money for the car because it was in such good condition.

1.The service in this place is absolutely terrible and I want to see the manager.

2.Could you help me make a decision? I don’t know which phone to get.

3.Even very good quality clothes are quite affordable in this shop.

5.Companies should always tell the truth in advertisements.

6.Credit cards are really useful, but you have to be careful with them.

7.I read a comparison of all the supermarkets and Safeshop was the most expensive.

8.My grandma had no idea that her old vase was so valuable.

9.Pete never shops at Mayfield’s because he says it’s too expensive.

10.Before you borrow from the bank, you have to make a judgment about whether you can pay it back or not.

11.Is the bill right? Could you just check your addiction, please?

Առաջադրանք 1.

1․Թթվածնի ենթախմբի տարրերը կոչվում են։

Խալկոգեն

2.Թթվածնի ենթախմբի ընդհանուր վալենտ էլեկտրոնների թիվը՝։

6

3.Թթվածինը բնության մեջ հանդիպում է հիմնականում __________ վիճակում։

Միացյալ

4.Թթվածնի քիմիական նշանն է ։

O

Առաջադրանք 2. Ընտրիր ճիշտ պատասխանը

1.Ո՞ր տարրերն են պատկանում թթվածնի ենթախմբին ասա անունները

ա) O, S, Se, Te
բ) N, P, As
գ) F, Cl, Br
դ) C, Si, Ge

Առաջադրանք 3. Ճիշտ է, թե սխալ

Նշիր՝ Ճիշտ է (Ճ) թե Սխալ (Ս).

1.Թթվածինը գազ է սենյակային ջերմաստիճանում։

Ճիշտ է

2.Թթվածնի ենթախմբի բոլոր տարրերը մետաղներ են։

Սխալ է

3.Թթվածինը մասնակցում է այրման ռեակցիաներին։

Ճիշտ է

4.Ծծումբը թթվածնի ենթախմբի տարր է։

Ճիշտ է

Առաջադրանք 4. Գրիր ռեակցիայի հավասարումը

1.Մագնեզիումի այրումը թթվածնում

2Mg + O₂ = 2MgO

2.Ծծմբի այրումը թթվածնում

(գրիր հավասարեցված ռեակցիաները)

S + O₂ = SO₂

Առաջադրանք 5. 

Լրացրու աղյուսակը.

Հատկություն	Թթվածին (O)	Ծծումբ (S)
Ֆիզիկական վիճակ	գազ	պինդ
Գույն	անգույն	դեղին
Քիմիական ակտիվություն	բարձր	միջին

Բարդ(միջին)

1.Հաշվի՛ր 2 մոլ H₂O նյութի զանգվածը

2 մոլ H₂O
M(H₂O)=18 գ/մոլ
m = 2 × 18 = 36 գ

2.Որքա՞ն մոլ է պարունակում 48 գ O₂ գազը

48 գ O₂
M(O₂)=32
n = 48 / 32 = 1.5 մոլ

3.Որքա՞ն մոլ է կազմում 11.2 լ O₂ գազը (ն.պ.)

11.2 լ O₂ (ն.պ.)
1 մոլ = 22.4 լ
n = 11.2 / 22.4 = 0.5 մոլ

4.Որքա՞ն ծավալ է զբաղեցնում 16 գ O₂ գազը (ն.պ.)

16 գ O₂
n = 16 / 32 = 0.5 մոլ
V = 0.5 × 22.4 = 11.2 լ

Գենետիկան ուսումնասիրում է ժառանգականությունն ու փոփոխականությունը։
Գենը ժառանգական տեղեկատվության միավորն է, գտնվում է քրոմոսոմներում, իսկ քրոմոսոմները՝ կորիզում։ Մարդու բջիջներում կա 46 քրոմոսոմ։

Դասարանական աշխատանք․

1.Գենետիկան ուսումնասիրում է
ա. կենդանիների վարքը
բ. ժառանգականությունն ու փոփոխականությունը
գ. բույսերի կառուցվածքը
դ. Երկրի կառուցվածքը

2.Ժառանգականությունը նշանակում է
ա. օրգանիզմի շարժվելու ունակություն
բ. ծնողներից սերունդներին հատկանիշների փոխանցում
գ. սննդի մարսում
դ. շնչառություն

3.Փոփոխականությունը նշանակում է
ա. օրգանիզմների նմանությունը
բ. օրգանիզմների տարբերությունները
գ. միայն աճը
դ. միայն բազմացումը

4.Ժառանգական տեղեկատվության հիմնական միավորը կոչվում է
ա. հյուսվածք
բ. գեն
գ. օրգան
դ. բջիջ

5.Գեները գտնվում են
ա. ցիտոպլազմայում
բ. կորիզում
գ. թաղանթում
դ. վակուոլում

6.Քրոմոսոմները գտնվում են
ա. բջջաթաղանթում
բ. կորիզում
գ. ցիտոպլազմայում
դ. ռիբոսոմներում

7.Մարդու մարմնի բջիջներում քրոմոսոմների թիվը
ա. 23 է
բ. 46 է
գ. 44 է
դ. 48 է

8.Օրգանիզմների տարբերությունները կարող են առաջանալ
ա. միայն ժառանգականության պատճառով
բ. միայն միջավայրի ազդեցությամբ
գ. ժառանգականության և միջավայրի ազդեցությամբ
դ. միայն սննդի պատճառով

9.Ժառանգական փոփոխականության օրինակ է
ա. մաշկի արևայրուքը
բ. աչքերի գույնը
գ. մկանների զարգացումը մարզումից
դ. վերքի լավացումը

10.Գենետիկական հատկանիշները փոխանցվում են
ա. շնչառության միջոցով
բ. արյան միջոցով
գ. ծնողներից սերունդներին
դ. սննդի միջոցով

Լուծել խնդիրները՝

ՀՈՍԱՔՆԻ ԱՇԽԱՏԱՆՔԸ ԵՒ ՀԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ։ ՋՈՈՒԼ-ԼԵՆՑԻ ՕՐԵՆՔԸ.

Թեմատիկ խնդիրներ՝

1. Բնակարանի տաքացման համար օգտագործվող 140 Օմ դիմադրություն ունեցող էլեկտրական ջերմատաքացուցիչը  նախատեսված է 3.5 Ա հոսանքի ուժի համար: Որքա՞ն էներգիա կծախսի այդ ջերմատաքացուցիչը  8 ժամ անընդհատ աշխատելու դեպքում:

39 513 600 Ջ (≈ 39.5 ՄՋ)

2. Ավտոտնակում  էլեկտրական լամպը մոռացել էին անջատել: Որքա՞ն աշխատանք էր իզուր կատարվել 24 ժամում, եթե լամպը միացված էր 110 Վ լարման ցանցին և նրանով անցնող հոսանքի ուժը 0.8 Ա էր:

7 603 200 Ջ (≈ 7.6 ՄՋ)

3. 50 Օմ դիմադրություն ունեցող էլեկտրական վարսահարդարիչը միացրեցին 127 Վ լարման ցանցին: Որքա՞ն աշխատանք կկատարի նրանում հոսանքը 15 րոպեի ընթացքում: 

290 322 Ջ (≈ 290 կՋ)

4. 6 Վ լարման և 2 Ա հոսանքի ուժի դեպքում համակարգչի մարտկոցի լիցքավորումը տևեց 1.5 ժամ: Որոշե՛ք հոսանքի կատարած աշխատանքը այդ ընթացքում: 

64 800 Ջ (≈ 64.8 կՋ)

5. 450 Վտ հզորություն ունեցող հեռուստացույցը, ըստ հաշվիչի ցուցմունքի, ծախսել է 360 կՋ էներգիա: Որքա՞ն ժամանակ է միացված եղել հեռուստացույցը:

800 վ (≈ 13.3 րոպե)

6. Ճեպընթաց էլեկտրագնացքը, որի շարժիչների ընդհանուր հզորությունը 200 կՎտ է, շարժվում է 180 կմ/ժ միջին արագությամբ: Որքա՞ն աշխատանք են կատարում նրա էլեկտրաշարժիչները 560 կմ ճանապարհ անցնելիս:

2 240 000 000 Ջ (≈ 2.24 ԳՋ)

7. Ի՞նչ ջերմաքանակ կանջատվի 80 վ-ում 40 Օմ դիմադրություն ունեցող ջեռուցիչ տարրում, եթե այն միացված է 120 Վ լարման ցանցին: 

28 800 Ջ (≈ 28.8 կՋ)

8. Հաղորդչի  դիմադրությունը 150 Օմ է, նրանով անցնող հոսանքի ուժը՝ 1.6 Ա: Ի՞նչ ջերմաքանակ կանջատվի նրանում 10 վ-ի ընթացքում:

3 840 Ջ

9. Շղթայի տեղամասում միմյանց հաջորդաբար միացված են R1=40 Օմ և R2 =60 Օմ դիմադրություններով ռեզիստորներ: Տեղամասի ծայրերում լարումը 100 Վ է: 2 րոպեի ընթացքում ի՞նչ ջերմաքանակ կանջատվի հաղորդիչներից յուրաքանչյուրում: Պատասխանը գրել ամբողջ թվի ճշտությամբ:

R₁ → 19 200 Ջ

R₂ → 28 800 Ջ

10. Էլեկտրական ջեռուցչի0.017 Օմ⋅մմ2 /մ տեսակարար դիմադրությամբ պղնձե  սնուցող հաղորդալարի երկարությունը 1.5 մ է, լայնական հատույթի մակերեսը՝ 2 մմ2 : Որքա՞ն ջերմաքանակ կանջատվի այդ հաղորդալարում 25 րոպեի ընթացքում, եթե շղթայում հոսանքի ուժը 4 Ա է: 

489.6 Ջ