Author: Ալեքս Մելիքյան

1․Ո՞ր տարրերն են մտնում ազոտի ենթախմբի մեջ։

Ազոտ (N), Ֆոսֆոր (P), Արսեն (As), Անտիմոն (Sb), Բիսմութ (Bi)։

2.Ի՞նչ ընդհանուր բան ունեն այդ տարրերի արտաքին էլեկտրոնային կառուցվածքները։

Բոլորի արտաքին էլեկտրոնային կառուցվածքը նույն տիպի է (ns² np³)։

3.Քանի՞ էլեկտրոն կա ազոտի ենթախմբի տարրերի արտաքին շերտում։

Արտաքին շերտում կա 5 էլեկտրոն։

4.Պարբերական աղյուսակի ո՞ր խմբում են գտնվում ազոտի ենթախմբի տարրերը։

Գտնվում են 15-րդ խմբում (V A)։

5.Ո՞րն է այդ ենթախմբի ամենաթեթև տարրը։

Ամենաթեթև տարրը ազոտն է (N)։

6.Ինչպե՞ս են փոխվում ազոտի ենթախմբի տարրերի մետաղական հատկությունները վերևից ներքև։

Վերևից ներքև մետաղական հատկությունները մեծանում են։

7.Ի՞նչ օքսիդացման աստիճաններ են առավել բնորոշ այս ենթախմբի տարրերին։

Ամենատարածված օքսիդացման աստիճանները −3, +3, +5։

8.Ինչպիսի՞ հիդրիդներ են առաջացնում ազոտի ենթախմբի տարրերը։

Առաջացնում են կովալենտ հիդրիդներ (օր. NH₃, PH₃)։

9.Ինչպե՞ս է փոխվում ատոմային շառավիղը խմբում վերևից ներքև շարժվելիս։

Վերևից ներքև ատոմային շառավիղը մեծանում է։

10.Ինչպիսի՞ օքսիդներ են առաջացնում այս ենթախմբի տարրերը

Առաջացնում են թթվային և ամֆոտեր օքսիդներ։

11.Ինչպե՞ս է փոխվում ատոմների զանգվածը խմբում վերևից ներքև։

Վերևից ներքև ատոմների զանգվածը մեծանում է։

12.Ինչպիսի՞ կապ են սովորաբար առաջացնում ազոտի ենթախմբի տարրերը՝ կովալենտ թե իոնային

Սովորաբար առաջացնում են կովալենտ կապ։

13.Ո՞ր տարրն է ազոտի ենթախմբում ամենաէլեկտրաբացասականը։

Ամենաէլեկտրաբացասականը ազոտն է։

14.Ի՞նչ գազ է կազմում մթնոլորտի մեծ մասը՝։

Մթնոլորտի մեծ մասը կազմում է ազոտ գազը (N₂)։

15.Ի՞նչ կարևոր կենսաբանական նշանակություն ունի ազոտը։

Ազոտը մտնում է սպիտակուցների և ԴՆԹ-ի կազմի մեջ, կարևոր է կյանքի համար։

16.Որտե՞ղ է կիրառվում արսենը։Ինչպիսի՞ հատկություններ ունի մետաղական թե ոչ մետաղական։

Արսենը օգտագործվում է էլեկտրոնիկայում և համաձուլվածքներում, ունի կիսամետաղական հատկություններ։

17.Ո՞րն է ենթախմբի ամենածանր տարրը:

Ամենածանր տարրը բիսմութն է։

Կիմ Բագրատի Աղաբեկյան
ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ
Գուրգեն Մահարին (Գուրգեն Գրիգորի Աճեմյան) ծնվել է 1903 թ. օգոստոսի 1– ին, Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքում: Չորս տարեկան հասակում կորցնում է հորը: Նախնական կրթությունը Մահարին ստացել է տեղի Նորաշեն և Երեմյան վարժարաններում: Շատ կարճ է տևում Մահարու մանկությունը: 1915 թ. հուլիսի 18– ին դատարկվեց ինքնապաշտպանական հերոսամարտում հաղթանակած Վան քաղաքը. «Առավոտ լուսո եղավ և, ըստ ամենայնի՝ արդար արեգակ, թեպետ չէին երևում ո՛չ առավոտը, ո՛չ արևը:
Չէին երևում, որովհետև փոշին կանգնել էր և՛ առավոտի, և՛ լույսի, և՛ արեգակի, և՛ արդարության դեմ: Փոշի, փոշու մեջ լողացող, աղմկոտ մարդիկ, կանայք, երեխաներ, սայլեր, անասուններ»:
«Ոսկե մանկության» կապույտ երազները թողնելով հայրենի եզերքում, դեռ 12 տարին չբոլորած Գուրգենը, հազարավոր գաղթականների հետ բռնում է անհայտ հեռուների՝ մահերով ու սարսափներով լի ճանապարհը: Հետագայում ինքնակենսագրության մեջ Մահարին գրում է. «1915 թվին ես Էջմիածին ընկա, հետո՝ Դիլիջան, հետո՝ Երևան, քաղաքից քաղաք, փողոցից փողոց, մայթից մայթ, որբանոցից որբանոց, մահճակալից մահճակալ »: Այսպես է սկսվում արհավիրքի տարին մանկությունն ու ծննդավայրը կորցրած ապագա բանաստեղծի պատանեկությունը:
Մահարու ստեղծագործական կենսագրությունն սկսվում է 1917– ից, երբ Երևանի, «Աշխատանք» թերթում տպագրվում է նրա առաջին բանաստեղծությունը՝ Գ. Արփունի ստորագրությամբ: Հայրենի տան և հարազատների կարոտով ներշնչված 15– ամյա պատանու վերհուշ է Մահարու առաջին բանաստեղծությունը՝, պարուրված մեծարենցյան անրջանքի շղարշով.

Անուշ օրորով, հեզուն ու նազուն,
Կթափի ձիւնը մեր բաց երդիքեն,
Քովս կերազէ մեր պառավ կատուն,
Ու թոնիրին մէջ պուտուկներ կերգեն…
Ձեթի ճրագը սյան մեջքին կպած
Սևուկ կատուին պէս խոր կքաշէ քուն:
Մինչ կիջնա ձիւնը մեր երդիքեն բաց
Թոնիրը տաքուկ, տաքուկ մեր տանտուն:
— Չըխկ, չըխկ կը ծեծեն մեր դուռը ահա,
— Հօ՜յ, հօ՜յ, քեռիս է բաշլուղով ծածկուած,
Մինչ պառավ կատուն քովս կխորթա,
Ու կիջնէ ձիւնը մեր երդիքեն բաց…:

Հատված

Թե ինչու մանկության տարիների մեծ մասը ես ոչ թե մորս մոտ, այլ տատիս մոտ անցակցրի, այս մասին գրելը երկար կլիներ: Կասեմ միայն, որ շաբաթվա մեջ հազիվ մի երկու օր հյուր գնայի մեր տուն, մնացած ժամանակը ես ապրում էի տատիս մոտ: Մայրս ինձ համար Անուշ էր, տատս՝ մայրիկ, նրանց տունը՝ մայրիկանց տուն: Քեռիս տարվա մեջ միայն ձմռան ամիսներին էր լինում տանը, մնացած ժամանակ նա գյուղ էր գնում և մի կողմից տնտեսությամբ էր զբաղվում, իսկ մյուս կողմից, ինչպես տատս էր ասում ,,դաշնակ կոմիտե էր,,…

Մայրիկանց տան այգու դռան դիմաց մի վիթխարի այգի կար կանգնած: կնստեր տատս նրա մոտ, կգործեր գուլպա և կպատմեր ինձ զանազան հեքիաթներ: Հիշում եմ, որ նրա հեքիաթներից մեկը կարողացավ ինձ լացացնել: ,,Զամբիլ-Ֆրոշ,, էր կոչվում այդ զարմանալի հեքիաթը, որի բովանդակությունը, սակայն, չեմ հիշում…
Տատս ամեն օր, օրվա մեջ մի քանի անգամ, խոստանում էր ինձ 15 տարեկան դառնալուս պես պսակել, այս ասում էր նա այնպիսի գուրգուրանքով, որ ես մի օր տատիս բավականություն պատճառելու համար ասացի, որ այս հասակիս մեջ էլ պատրաստ եմ պսակվելու , և որ կարիք չկա սպասել մինչև 15 տարեկան դառնալս:
Իմ այս ծայրահեղ անձնվիրությունը, սակայն, ոչ մի հաջողություն չունեցավ, և , ի մեծ զարմանք իմ, տատս սկսեց օգտագործել այս փաստը դրացի կանանց մոտ և ծիծաղել ու ծիծաղեցնել ինձ վրա…. Այնուհետև ես իմ առաջարկությունն այլևս չկրկնեցի հակառակ տատիս, որ նույն եռանդով շարունակում էր կրկնել.
Տասնհինգ տարեկան, որ էլավ իմ Գուրիսին կպասկեմ…
Հետաքրքիրն այն էր, որ նա իմ մասին խոսում էր երրորդ դեմքով, կարծես այդ ամենը ոչ թե անմիջորեն ինձ էր վերաբերում , այլ այդ ամենը սում էր նա ինձ ի գիտություն, մի ուրիշ մարդու մասին:
Տատիս անունը Յուղաբեր էր: Հետագայում, երբ ես սովորեցի բարդ բառեր և նրանց կազմությունների մասին, տատիս անունը շատ անգամ վերլուծեցի, բայց ոչ մի եզրակացության չեկա: Հասակակից կանայք նրան Օղիկ էին ասում պարզապես, իսկ երիտասարդ հարսները Օղի խաթուն:
Թե ինչպես այդպես անողոք կերպով կրճատում էին նրա առանց այն էլ կրճատված անվան վերջին տառը և այդ բարեհամբյուր պառավին անգիտակցաբար վերագրում մի խելագարեցնող խմիչքի անուն , ես այդպես էլ չհասկացա:
Յուղաբերի հետ մինչև հիմա էլ չեմ հաշտվում, բայց ահա Օղիկ, լավ է ասված , իսկապես նա մի փոքրիկ փայլուն օղի էր իմ մանկան հիշողությունների շողշողուն շղթայում…
Տատս ինձ սովորեցրել էր մի քանի աղոթքներ : Բացի աղոթքներից նա գիտեր նաև կրոնական բանաստեղծություններ: Դրանցից մեկը ես հիշում եմ: Գուլպան ձեռքին , նա արագ-արագ գործում էր, տող-տող ասում յուրօրինակ եղանակով , և ես կրկնում էի.
Դու անթառամ ծաղիկ ես ,
Վարդի նման հոտով ես,
Փունջ մանուշակ ազնիվ ես,
Աստվածածին մեղա քեզ:
Այս ,,Աստվածածին մեղա քեզ,, -ը կրկնում էր բոլոր տների վերջում , երեք տող մի կերպ ծամծմում էի տատիս հետ, չորրորդին բարձրաձայն հպարտությամբ վրա էի տալիս.
Աստվածածին մեղա քեզ…
Ամառային արևը կկանգներ ուղիղ զենիթում /երբ ես դեռ փոքր էի, արևը մեծ, շատ մեծ էր/ ու մի թանձր լռություն կխտանար հենց շուրջը : Տեսար մի բզեզ թռավ , և նրա բզզոցը լսվեց օդում միլիոնավոր բզեզների բզզոցի ուժգնությամբ , կամ էլ մի թեթև հովից Այգեստանի ծառերի տերևները շրջվեցին, և լսվեց այդ ձայնը ծովի ալեկոծության պես ալիք-ալիք թավալումով:
Օրվա այդ պահերին, այգու դռանը կանգնած վիթխարի բարդին ավելի երկար էր թվում ինձ և ավելի ուղիղ: Այնժամ տատս աչքը կբարձրացներ վեր ու կասեր.
-Կեսօրվա դիվան կայնե…
Ի՜նչ բան էր այդ դիվանը , ես իսկույն չհարցրի , հիմա էլ չգիտեմ, մի միստիկական բան էր թվում ինձ այդ, մի ֆանտաստիկ տպավորություն էին թողնում ինձ վրա տատիս այդ խոսքերը, և ես չէի հարցնում, որովհետև ինձ թվում էր, որ գիտեմ դրա նշանակությունը…
Կեսօրվա դիվան կայնե…
Հատված Գուրգեն Մահարու ,,Մանկություն,, վիպակից:
,,Մանկություն,, վիպակն ամբողջությամբ կարող եք կարդալ այստեղ:

ՈՐՊԵՍ ՆԱԽԱԲԱՆ

ճի՞շտ է, որ մարդիկ այն ժամանակ են սկսում մտածել իրենց մանկության մասին և հուզվել նրանով, երբ ծերացած են լինում… Չեմ կարծում։ Ես միշտ էլ հուզվել եմ իմ մանկության հիշողություններով, միշտ մտածել եմ այդ երազային օրերի մասին և հիմա, երբ դեռ երիտասարդ եմ, ուզում եմ գրել այդ, նորից կրկնենք, երազային օրերի մասին։
Տարիները աղոտել են շատ բան. օ , այո, շատ գծեր են ջնջվել և շատ պայծառ դեմքեր մշուշվել։ Ես ուզում եմ փրկել մնացածն ու հնարավորը իմ մանկության խորասուզվող ոսկե մակույկից։
Մի ժամանակ ես մտքիս մեջ դուրս էի գալիս մեր տնից և ուզած ուղղությամբ գնում էի Աճեմ Խաչոյենց տուն, կամ Սահակ — բեյի փոսը։ Ես մանրամասն պատկերացնում էի յուրաքանչյուր տունն ու ծառը, յուրաքանչյուր փողոցի ճյուղավորումներն ու նրանց հեռուն։
Զմփ — զմփ մաղարան տեսնում էի ափիս մեջ, Համուդ- աղայի ղշլան` ինչպես սեղանիս վրա դրված ահա այս թանաքամանը, հիմա ես շատ բան եմ շփոթում, ու շատ գծեր են մթնել հիշողությանս կապույտ քարտեզի վրա…
…Ինձ մնում է փրկել մնացածն ու հնարավորը։ Հիշել եմ ուզում, վերհիշել և գրել, գրել հեշտ և թեթև, գրել և զգալ, որ քունքերս խփում են ներքին հուզմունքից, գրել անմշուշ, պայծա՞ռ, պայծա՞ռ, այն քաղաքի երկնքի նման, ծովի կապույտի նման, այգեստանների կանաչի ու լուսնկա գիշերների խորության նման։
Գրել։

1. ՄՈԻՏՔ

Առաջին բանը, որ ես հիշում եմ, մորս թանաքոտած ստինքներն են։ Ես չեմ հիշում, թե ինչպես այն ժամանակ մայրս պատճառաբանեց իր այդ անթույլատրելի քայլը, չեմ հիշում և այն, թե ինձ բավարարեցի՞ն նրա բերած փաստարկումները , թե ոչ… բայց հետագայում , երբ ես մեծացա, ականատես եղա փոքր եղբայրներիս նմանօրինակ ճակատագրին, պարզվեց, որ այդ մայրական ներկարարությունն անհրաժեշտ մի ակտ էր, որպեսզի արդեն որոշ տարիքի հասած և դեռ մայրական կաթի վրա համառող երեխաներին հիասթափեցնեն կաթի աղբյուրներից։ Այս, ըստ երևույթին, մեղմ, դիվանագիտական միջոցը, սակայն, ինձ վրա պետք է որ ահռելի տպավորություն թողած լինի,— ահա թե ինչո՛ւ դա դարձավ իմ առաջին հիշողությունը։
Սակայն այդպես չպատահեց փոքր եղբորս հետ, երբ մայրս նրա համար թանաքոտեց իր ստինքները և համապատասխան կոմենտարիաներով ներկայացրեց նրան («էլ չուտես, չուտես, փի՛ս ի, փի՛ս» ), նա առանց այլևայլության հարձակվեց ստինքներից մեկի վրա և շրթունքներով բռնեց։ Սրա արդյունքն եղավ այն, որ մեր հիմարիկի շրթունքները թանաքոտվեցին։
Այն ժամանակ ես մտքիս մեջ նրան անգիտակից և անխելք համարեցի, որ չկարողացավ ինձ նման ըմբռնել րոպեի լրջությունը և հրաժարվել կաթից։
Բայց հետագայում, երբ նա մեծացավ և դարձավ հանդուգն կոմերիտական, ես հասկացա, որ նա` փոքր եղբայրս, ոչ թե չհասկացավ պատահածը օ, ոչ, նա պարզապես դրանով ուզեց ասել «Չես վախեցնի ինձ քո ներկերով, ես կաթ եմ ուզում և պիտի ուտեմ…»։
Մորս թանաքոտած ստինքներից հետո ինձ համար բացվեց մի նոր շրջան, և ես սկսեցի ունենալ կոնկրետ և յուրատեսակ պատկերացում ինձ շրջապատող մարդկանց և իրերի մասին։

Բովանդակային հարցեր


1.Որտե՞ղ և ինչպիսի՞ միջավայրում է անցնում հերոսի մանկությունը։


Վան, Էջմիածին, Դիլիջան, Երևան

2.Ինչպիսի՞ն է ընտանիքի սոցիալական դրությունը։
Ի՞նչ հարաբերություններ ունի հերոսը ծնողների հետ։

Հայրը մահացել է նրա վախ տարիներում, Քեռին լքել է նրանց, թողնելով Մորը, Քրոջը և Քրոջ ընտանիքը։ Սակայն նա գրել է <<մանկության տարիների մեծ մասը ես ոչ թե մորս մոտ, այլ տատիս մոտ անցակցրի>>


3.Ինչպե՞ս է ներկայացվում դպրոցական կյանքը։
Որո՞նք են մանկության ամենահիշարժան դրվագները։
Ի՞նչ դժվարությունների է հանդիպում հերոսը։

Նա սովորել է տեղական Նորաշեն և Երեմյան վարժարաններում, նրա կյանքի դժվարությունը իմ կարծիքով եղել է մանկությունը։


4.Ինչպե՞ս է պատերազմը կամ ժամանակաշրջանի իրադարձությունները ազդում ընտանիքի վրա։

Նրա Հայրն է մահացել պատերազմի վաղտ, իսկ ժամանակաշրջանի իրադարձությունները ծանր եին նստել նրա վրա, օրինակ 1915 ցեղասպանությունը

5․Էսսե

Գուրգեն Գրիգորի Աճեմյան (Գուրգեն Մահարին) ծնվել է 1903 թվականի օգոստոսի 1-ին Վան քաղաքում՝ Արևմտյան Հայաստանում։ Նա սովորել է տեղական Նորաշեն և Երեմյան վարժարաններում։ Սակայն 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության ժամանակ ստիպված է եղել գաղթել։ Նա ապրել է Էջմիածնում, Դիլիջանում և Երևանում։ Մանկության մեծ մասը անցկացրել է իր տատիկի մոտ, որը նրան պատմում էր հեքիաթներ և սովորեցնում աղոթքներ։ Նրա մանկությունը միաժամանակ ջերմ և դժվար էր։

Երևանում նա ապրում էր ծանր պայմաններում, հաճախ տեղափոխվում էր տարբեր վայրեր և ապրում որբանոցներում։ Սակայն հենց այդ ժամանակ նա սկսեց գրել բանաստեղծություններ և հետաքրքրվել գրականությամբ։ 1917 թվականին նրա առաջին բանաստեղծությունը տպագրվեց «Աշխատանք» թերթում։

Մահարին ուզում է ցույց տալ, որ մանկության հիշողությունները մարդու համար շատ կարևոր են, թե դրանք լինեն ջերմ ու սիրալիր, թե դաջան ու անարդար փորձություններ։ Նա նաև ցույց է տալիս, թե ինչպես պատերազմը և պատմական իրադարձությունները ազդում են մարդու կյանքի վրա, բայց նույնիսկ դժվարությունների մեջ մանկության ջերմ հիշողությունները մնում են մարդու հետ ամբողջ կյանքում։

Համակարգչային ծրագրերով գծելով y = √x ֆունկցիայի գրաֆիկը՝ ստանում ենք հետևյալ պատկերը․

Նշենք գրաֆիկի որոշ առանձնահատկություններ և փորձենք բացատրել դրանք․
1)Գրաֆիկն անցնում է կոորդինատների սկզբնակետով։ Պատճառն այն է, որ x = 0 դեպքում y = √0 = 0։
2)Որոշման տիրույթը [0, +∞) բազմությունն է: Իսկապես, արմատատակ արտահայտությունը բացասական լինել չի կարող։
3)Բացի (0, 0) կետից, ֆունկցիայի գրաֆիկի բոլոր կետերը գտնվում են կոորդինատային հարթության առաջին քառորդում։ Իսկապես, x > 0 դեպքում y = √(x) > 0: ֆունկցիայի գրաֆիկի կետերի կոորդինատները դրական են:
4)Ֆունկցիան աճող է: Եթե x₂ > x₁ > 0, ապա √x₂ > √x₁, այսինքն՝ ֆունկցիայի արգումենտի մեծ արժեքին համապատասխանում է ֆունկցիայի մեծ արժեք:

y = √x ֆունկցիայի գրաֆիկի միջոցով կարող ենք կառուցել y = √(x-3) և y = √x — 4 ֆունկցիաների գրաֆիկները: Եթե f(x) = √x, ապա y = √(x-3) բանաձևը կարող գրել այսպես` y = f(x — 3): Մենք գիտենք, որ f(x — 3) ֆունկցիայի գրաֆիկը ստանալու համար պետք է y = f(x) ֆունկցիայի գրաֆիկը երեք միավորով տեղաշարժել աջ:

y = √x — 4 ֆունկցիայի գրաֆիկը գծելու համար բավական է նկատել, որ y = f(x) — 4 այսինքն՝ f(x)-ի գրաֆիկից 4 միավորով ներքև է:

Ինչպես պարաբոլի ու մոդուլի դեպքում, այստեղ ևս վերև/ներքև ու աջ/ձախ տեղաշարժերը հնարավոր է համատեղել։
Նկարում պատկերված է y = √(x+1) + 3 ֆունկցիայի գրաֆիկը:

Առաջադրանքներ․

1)Տրված է f(x) = √(x — 2) + 1 ֆունկցիան: Գտե՛ք ֆունկցիայի արժեքը ա) 6, բ) 2, գ) 4 կետում:

ա)f(6) = √(6 — 2) + 1

6-2=4 √4=2 2+1=3

բ)f(2) = √(2 — 2) + 1

2-2= 0+1=1

գ)f(4) = √(4 — 2) + 1

4-2=2 √2=2 2+1=3

2)Տրված է f(x) = √(x + 1) ֆունկցիան: Գտե՛ք ֆունկցիայի արժեքը ա) 0, բ) -1, գ) 8 կետում:

ա)f(0) = √(0 + 1)

0+1=1 √1=1

բ)f(-1) = √(-1 + 1)

-1+1=0

գ)f(8) = √(8 + 1)

8+1=9 √9=3

3)Տրված է f(x) = -√(2x) ֆունկցիան: Ո՞ր կետերում է ֆունկցիան ընդունում ա) 3, բ) —1, գ) –10 արժեքը:

4)Տրված է f(x) = -√(x+6)ֆունկցիան: Ո՞ր կետերում է ֆունկցիան ընդունում ա) −1, բ) 0, գ) −4, դ) 3 արժեքը:

5)Նկարում պատկերված է y =√(x — x₀) + y₀ ֆունկցիայի գրաֆիկը: Գտե՛ք x₀ և y₀ թվերը.

6)Կառուցե՛ք ֆունկցիայի գրաֆիկը.

ա) y = √(x) — 2

բ) y = √(x) + 3

գ) y = √(x + 5)

դ) y = √(x — 3) + 5

ե) y = √(x + 2) — 8

զ) y = — √(x — 10) + 6

Սեռի գենետիկա, սեռի հետ շղթայակցված հատկանիշների ժառանգում, ժառանգական հիվանդություններ:

Գեները դասավորված են քրոմոսոմներում, և մի քրոմոսոմի գեներն սովորաբար ժառանգվում են միասին (Մորգանի օրենք)։ 22 զույգ աուտոսոմները չեն որոշում սեռը, իսկ X և Y քրոմոսոմները որոշում են, թե երեխան արու է, թե էգ։ Սեռի հետ շղթայակցված գեներն, օրինակ հեմոֆիլիայի գենը, փոխանցվում են X քրոմոսոմով և դրսևորվում են միայն որոշ սեռերում:

Դասարանական աշխատանք

1.Օրգանիզմի սեռը որոշվում է՝
ա) գեներով և քրոմոսոմներով
բ) սննդով
գ) ջերմաստիճանով
դ) ջրով

2.Մարդու սեռական քրոմոսոմներն են՝
ա) X և Y
բ) A և B
գ) C և D
դ) M և N

3.Կանանց սեռական քրոմոսոմների կազմը՝
ա) XX
բ) XY
գ) YY
դ) XO

4.Տղամարդկանց սեռական քրոմոսոմների կազմը՝
ա) XX
բ) XY
գ) YY
դ) XO

5.Սեռի հետ շղթայակցված հատկանիշները փոխանցվում են՝
ա) սեռական քրոմոսոմներով
բ) միայն սննդով
գ) միայն միջավայրով
դ) միայն տարիքով

6.Սեռի հետ շղթայակցված հատկանիշների օրինակ է՝
ա) դալտոնիզմը
բ) մազերի գույնը
գ) հասակը
դ) մարմնի քաշը

7.Ժառանգական հիվանդությունները առաջանում են՝
ա) գեների կամ քրոմոսոմների փոփոխության հետևանքով
բ) միայն սննդի պատճառով
գ) միայն եղանակի պատճառով
դ) միայն հոգնածությունից

8.Ժառանգական հիվանդությունները փոխանցվում են՝
ա) ծնողներից երեխաներին
բ) ընկերներից
գ) ուսուցիչներից
դ) հարևաններից

9.Սեռի հետ շղթայակցված հիվանդությունները ավելի հաճախ հանդիպում են՝
ա) տղաների մոտ
բ) աղջիկների մոտ
գ) նույն չափով
դ) ոչ մեկի մոտ

10.Գենետիկան ուսումնասիրում է՝
ա) ժառանգականությունն ու փոփոխականությունը
բ) մարսողությունը
գ) շնչառությունը
դ) շարժումը։

Առաջադրանքներ

1․ Կետերի փոխարեն գրիր ներգործող խնդիր (ո՞ւմ կողմից, ինչի՞ց, ինչո՞վ):

Հանցագործը քննադատվում էր ժողովրդի կողմից։
Բնությունը փոխվում է եղանակից։
Վայրենիներն ազատ արձակվեցին թագավորի կողմից։
Կեսօրին փողոցները փակվել էին ոստիկանության կողմից։
Հրատապ լուրը հայտնվեց լրագրողների կողմից

2․ Ուղիղ խնդիրով նախադասությունները շրջել՝ դարձնելով ներգործող խնդիր ունեցող նախադասություններ:

Համեղ ընթրիքը պատրաստվում էր աղջկա կողմից խոհանոցում։

Նրա խարխուլ կացարանը քանդվել էր երկրաշարժից։

Ծանր հիվանդը բուժվեց անհրաժեշտ դեղից։

Երկինքը պատվեց ամպերից։

Հյուրերը ներս հրավիրվեցին տանտիրոջ կողմից։

3․ Ներգործող խնդիրով նախադասությունները շրջել՝ դարձնելով ուղիղ խնդիր ունեցող նախադասություններ:

Քամին հալածում էր մառախուղի թանձր քուլաները։

Սիմոնը արագ լրացրեց հինգ դիմում։

Նա ամեն գիշեր լուսավորում էր ամրոցի աշտարակները։

Պտղածառերը, խաղողի որթերը և ծաղկող թփերը ծածկում էին պարսպի ներսը։

Գիշերային մեղմ քամին թեթև օրորում էր բարձրահասակ բարդին։

4․ Ո՞ր նախադասության մեջ ուղիղ խնդիր չկա:
1) Բայց Պետրոսին հարկավոր էր մի ծածկանձրևից պատսպարվելու համար, ուստի այդտեղ գտնվող թախտին շտապ-շտապ փռելով իր անկողինը պառկեց քնելու:

2) Նրա գրասենյակի ողջ կահկարասին խարխուլ սեղանն էր, մի աթոռ՝ հազար ու մի թելերով կապկպած, մի թանաքաման ու դիմումների համար թղթեր։

3.) Ժառանգական և ամուսնական դատերի համար աղերսագրերը նա արտագրում էր մի հաստափոր գրքից՝ փոխելով անուններն ու թվականները:
4.) Ժայռը նիրհելով ունկնդրում է ամպերի շրշյունը, մասրենին իր ծաղկաբաժակը պահել է ոսկեզօծ արևի տակ, և կանաչ դաշտում արածում է մի աստղազարդ ձի:

5 ․Ո՞ր նախադասության մեջ ուղիղ խնդիր կա:
1) Սենյակի անկյունում մի ավել կար, որ անգործածելի լինելու պատճառով դարձել էր սարդի բույն:
2) Ծերունի կառապանը երկիմաստ ծիծաղում էր այդ մանրախնդիր մարդկանց վրա:
3) Պատշգամբի սյունաշարերին կախված գույնզգույն լապտերները լուսավորում էին ծաղկանախշ գորգերով զարդարված սրահը։
4) Այդ մասին խոսելիս հորաքույրս ախ էր քաշում, և պատրաստ էր արցունքը, որ թափվում էր սև, ծալքոտած այտերի վրա:

4.․ Ո՞ր նախադասության մեջ է ընդգծվածը ուղիղ խնդիր:
1) Աշակերտները ծանոթացան նոր դասացուցակին:
2) Եղնիկը արդեն ընտելացել էր մեզ:
3) Նա վերցրեց ծաղկեփունջը և պարզեց օրիորդ Մարգոյին:
4) Ամեն երեկո մի գեղեցիկ հեքիաթ էր պատմում իր սիրասուն զավակներին:

6․ Տրված նախադասության բառերից որի՞ շարահյուսական վերլուծությունն է սխալ:
Վերջապես վերադարձան նաժիշտները՝ արծաթե սկուտեղի վրա բերելով Արարատյան այգիների ընտիր պտուղներ:
1) վերադարձան — պարզ ստորոգյալ
2) արծաթե — որոշիչ
3) սկուտեղի — հատկացուցիչ
4) պտուղներ — ուղիղ խնդիր

7. Գտնե՛լ գոյականական անդամի լրացումները (որոշիչ, հատկացուցիչ բացահայտիչ) և որոշե՛լ տեսակը։
Արևագալից առաջ դարան էինք մտել կիրճում: Գիշերային ամոթխած գեղեցկուհին՝ լուսինը, վաղուց արդեն թաքնվել էր հանդիպակաց երկնակարկառ լեռան
հետևում: Հատուկենտ աստղերն էլ դանդաղորեն հեռանում էին իրենց ասպարեզից:
Խավարչտին գիշերը հետզհետե աղոտացավ, տարրալուծվեց օդում:
Գիշերվա նիրհից արթնացավ վաղորդյան մեղմօրոր զեփյուռը, և հազարաթույր
ծաղիկների զգլխիչ բույրով տոգորվեց ողջ մթնոլորտը
Ես աննկատելի դուրս էի եկել իմ թաքստոցից և զմայլված ու անէացած շուրջս
էի դիտում:
Հանկարծ ինչ-որ ձայն լսվեց. չորացած մի ճյուղ էր, որ ճռռոցով կոտրվեց մոտիկ անտառում:
Ես առաջին անգամ էի տեսնում եղջերուին ազատ բնության գրկում քայլելիս:
Դուրս եկավ մի խաղաղ հպարտությամբ, վեհ ու չքնաղ քայլվածքով: Վայրենի
շնորհքով ոլորեց երկայն վիզը՝ զգուշորեն նայելով շուրջը: Ապա սուրաց դեպի բացատում բխող ականակիտ աղբյուրը: Հասնելով ջրին՝ եղջերուն հանկարծ կանգ
առավ և գլուխը գիրթ բարձրացնելով՝ հայացքն ուղղեց դեպի ինձ:

Որոշիչներ

գիշերային գեղեցկուհին

ամոթխած գեղեցկուհին

հանդիպակաց լեռ

երկնակարկառ լեռ

խավարչտին գիշեր

վաղորդյան զեփյուռ

մեղմօրոր զեփյուռ

հազարաթույր ծաղիկներ

զգլխիչ բույր

չորացած ճյուղ

մոտիկ անտառ

ազատ բնություն

վեհ քայլվածք

չքնաղ քայլվածք

երկայն վիզ

ականակիտ աղբյուր

Հատկացուցիչներ

լեռան հետևում

իրենց ասպարեզից

գիշերվա նիրհից

ծաղիկների բույր

իմ թաքստոցից

բնության գրկում

Բացահայտիչ

գեղեցկուհին՝ լուսինը

Մարտի 2, 4
Դասարանում

1. Լրացնե՛լ բաց թողնված տառերը։ 

Երիկ
երևյալ
անդադար
որդատունկ
ատաղձագործ
անկություն
խուրձ
մրցույթ
խոչընդոտ
լուսնկա
հուկու
դժխուհի

2. Ճշտի՛ր հատուկ անունների գրությունը։ 

Ցլիկ ամրամ, բյուզանդական կայսրություն, դավթակ քերթող, հակոբ մեղապարտ, արտեմիսի տաճար, լյուքսենբուրգի մեծ դքսություն, վազգեն կաթողիկոս, գարեգին նժդեհ։ 

Ցլիկ Ամրամ
Բյուզանդական կայսրություն
Դավթակ Քերթող
Հակոբ Մեղապարտ
Արտեմիսի տաճար
Լյուքսենբուրգի Մեծ դքսություն
Վազգեն Կաթողիկոս
Գարեգին Նժդեհ

3. Յուրաքանչյուր բառի դիմաց գրի՛ր տառերի և հնչյունների քանակը։ 

մկան — 4 / 4
գեղեցկություն — 10 / 10
սաղավարտ — 8 / 8
անարև — 5 / 5
վերջնագիր — 9 / 9
խմբվել — 6 / 6

4. Վերականգնի՛ր արմատները և նշի՛ր, թե ինչ հնչյունափոխություն է կատարվել։

պատմագետ — պատմ
հանրամատչելի — մատչ
ճտքակոշիկ — կոշիկ
խորհրդատվություն — խորհուրդ
ծաղկեփունջ — ծաղիկ
տեսչական — տես
առվեզր — առու

5. Ճշտի՛ր տրված թվականների գրությունը։

հազար մեկ
երրորդ
չորրորդ
մեկերորդ
ութանասուն
վեցերրորդ
քսանինը
մեկ երկրորդ

6. Տրված նախադասություններում ընդգծի՛ր փոխաբերությունները։ 

ձմռան շունչը
ծառը տնքում էր

7. Տրված են դերանուններ, յուրաքանչյուրի դիմաց գրի՛ր, թե որ տեսակին են պատկանում։ 

ես — անձնական
իրար — փոխադարձ
ամենայն — որոշական
ողջ — որոշական
այստեղ — ցույցի
սա — ցույցի
բոլորը — որոշական
ոչ ոք — ժխտական
ինչքան — հարցական
համայն — որոշական
որևէ — անորոշ

Լրացրո՛ւ  բաց թողնված տառերը։ 

ատամնաբույժ
նյրդ
ստորոգյալ
միայն
միմյանց
համբույր
եղյամ
մեղմահնչյուն
առաքյալ
օվկիանոս
Մարմար
քամելեոն
միլիոն
քիմիա

2. Ճշտի՛ր գրությունը։

Կողք կողքի, երեք հարյուր ամյա, մուգ կարմիր, գյուղե գյուղ, ինչ որ բան, հրամ կազմ,  վեց անկյունի, ուս ուսի, մարդ մուրդ։ 

կողք կողքի
երեքհարյուրամյա
մուգ կարմիր
գյուղից գյուղ
ինչ-որ բան
հրամկազմ
վեցանկյունի
ուս ուսի
մարդ մուրդ

3. Վերականգնե՛ք արմատները՝ նշելով հնչյունափոխությունը։ 

թունոտ — թույն
քնքշանք — քնքուշ
ձնհալ — ձյուն
ցուցարար — ցույց
համբուրել — համբույր
հունարեն — հույն

4. Տրված համանուններով կազմե՛ք նախադասություններ։

Կետ, մարտ, արի։

Նախադասության վերջում կետ դրեցի։
Հայերը հերոսաբար կռվեցին այդ մարտում։

Արի, միասին գնանք դպրոց։

5.- Եղ ածանցն ավելացնելով կազմի՛ր նոր բառեր։ 

նորագույն — նորագույնեղ
զորավար — զորավարեղ
թիկունք — թիկունքեղ
փափկամարմին — փափկամարմինեղ
հյութալի — հյութալիեղ
նմանահունչ — նմանահունչեղ
շնչահատ — շնչահատեղ
մեծաշուք — մեծաշուքեղ

6. Առանձնացրո՛ւ գերադրական աստիճանով դրված ածականները։

ամենակարծր
ամենազոր
ամենաբարձր
ամենից երկար

7. Կետադրի՛ր նախադասությունները։ Ո՞ր նախադասության մեջ կա մասնական բացահայտիչ։ 

Քույրս Անին չորրորդ դասարան է:

Մեր դասընկերոջ Վարդանի խոսքը տպավորիչ էր:

Արփինեն քույրս է այդ գեղեցիկ աղջիկը:

Մուշեղը որպես հմուտ սպարապետ, կարողանում էր ճիշտ ուղղորդել զորքին:

8. Տրված նախադասություններում ընդգծի՛ր տեղի պարագաները /որտե՞ղ, ո՞ւր, որտեղի՞ց, որտեղո՞վ/։

Գնում եմ զբոսայգի։
Կանգնած եմ ժայռի կատարին։
Արմանն այդ ժամին կլինի դպրոցում։
Ճանապարհն անցնում է դաշտով և մտնում ձորը։
Սյան վրա խաչքար է տեղադրված։
Սեղանի տակից վերցրու թափված թղթերը։
Որտե՞ղ փնտրեմ ընկերներիդ։
Ոչ մի տեղ ոչինչ չգտա։

9. Ո՞րն է տրված նախադասության քերականական և տրամաբանական շարունակությունը։ 

Նայելով նրա՝ խնամքով մեխելուն՝ կարելի էր կարծել,․․․․

ա․ թե խելքը գլխին մի բան էր պատրաստում։

բ․ ինչից կարելի է կահույք պատրտաստել։

գ․ որ օրը նոր է բացվել, դեռ անելիք ունի։

10.  Տրված հատվածներում ընդգծի՛ր անձնավորումները։ 

Օրոր էր ասում աշունն անտառին,
Բայց դեռ անտառի քունը չէր տանում:
Իրիկվա հովը պարուրել էր զբոսայգին նուրբ թարմությամբ:
Առվակը ծիծաղում էր:
Սիրտս երգում էր: 

աշունն օրոր էր ասում
անտառի քունը չէր տանում
առվակը ծիծաղում էր
սիրտս երգում էր

Լրացուցիչ աշխատանք
11. Կետադրե՛ք նախադասությունները։ Ուշադրություն դարձրեք, թե որ դեպքերում է միջակետ (.) դրվում։

Վերջապես ես հասկացա գլխավորը․ նրան չեմ ուզում հանդիպել այն պատճառով, որ պարզապես չեմ կարող նրա հարցերին ազնիվ պատասխաններ տալ․ խիստ ցավոտ է իրականությունը։

Ամենքի առջևից գնացողներից չէր և ոչ էլ մյուսների թիկունքում թաքնվողներից․ դա իր համար չէր։

Հունական հրաշքն անհրաժեշտ էր․ ողջ հին աշխարհը նախապատրաստել էր նրա գալուստը։

Նրա բազում մարտերում թրծված զորաբանակը հեծյալների սև թանձրությամբ ասես շարժվող մի անտառ լիներ․ կարծես մի աշխարհ տեղափոխվում էր մի ուրիշ աշխարհ՝ սարսափ ու մահվան տենդ սփռելով չորսբոլորը։

12. Նախադասությունները դասավորի՛ր տրամաբանական ճիշտ հաջորդականությամբ։

2.Ա․ Այդ գրքերը նրան ծանոթացնում են Ղուկաս Վանանդեցու, Սիմեոն կաթողիկոսի, Մխիթար Սեբաստացու և այլ նշանավոր անձանց կյանքին, արթնացնում են սեր դեպի հայրենիքը։

1․Բ․ Գրել-կարդալ սովորելով՝ Աբովյանը տասնհինգ տարեկանում սկսում է հայրենասիրական գրքեր կարդալ։ 

4.Գ․ Սակայն ո՛չ վանական միջավայրը, ո՛չ կարդացած գրքերը չէին կարող նրան ցույց տալ ազգին օգտակար լինելու այն ուղին, որը նա որոնում էր։

3.Դ. «Փափագում էի ամբողջ կարողությամբս պիտանի լինել իմ սիրելի ազգին» ,-գրում է նա հայրենասիրական գրքերի ազդեցությամբ։ 

§ 26. Մագնիսական դաշտի ազդեցությունը հոսանքակիր շրջանակի վրա․

§ 27. ԷԼԵԿՏՐԱՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ՄԱԿԱԾՄԱՆ ԵՐԵՎՈՒՅԹԸ.

1. Ե՞րբ է մագնիսական դաշտում տեղադրված հաղորդչի վրա ուժ ազդում:

երբ հաղորդչով հոսանք է անցնում և այն գտնվում է մագնիսական դաշտում։

2. Ինչպե՞ս է հոսանքակիր հաղորդչի վրա մագնիսական դաշտում ազդող ուժը կախված հոսանքի ուղղությունից:

եթե հոսանքի ուղղությունը փոխվի։

3. Մագնիսական դաշտում հոսանքակիր շրջանակի ո՞ր դիրքում է նրա վրա ազդող ուժերի մոմենտը զրո:

երբ շրջանակի հարթությունը զուգահեռ է մագնիսական դաշտի գծերին։

4. Ի՞նչ տեղի կունենա, եթե չփոխվի հոսանքի ուղղությունը մագնիսական դաշտում պտտվող շրջանակում:

եթե հոսանքի ուղղությունը չփոխվի։

5. Ի՞նչ է էլեկտրաշարժիչը, և ի՞նչ կառուցվածք ունի այն:

էլեկտրաշարժիչը սարք է, որը էլեկտրական էներգիան փոխակերպում է մեխանիկականի։

6. Ի՞նչ դեր է կատարում կոլեկտորն էլեկտրաշարժիչում:

Կոլեկտորը փոխում է հոսանքի ուղղությունը շրջանակում յուրաքանչյուր կես պտույտից հետո։

7. Ի՞նչ առավելություններ ունեն էլեկտրաշարժիչները:

բարձր օգտակար գործողություն, պարզ կառուցվածք, քիչ աղմուկ, հեշտ կառավարում։

8. Նշեք էլեկտրաշարժիչների մի քանի կիրառություն:

էլեկտրագնացքներ, օդափոխիչներ, լվացքի մեքենաներ, գործարանային սարքեր։

9. Ո՞ր երևույթն են անվանում էլեկտրամագնիսական մակածում:

փոփոխվող մագնիսական դաշտը հաղորդչում առաջացնում է էլեկտրական հոսանք։

10. Ի՞նչ կառուցվածք ունի փոփոխական հոսանքի պարզագույն գեներատորը:

շրջանակ, մագնիսական դաշտ, պտտման մեխանիզմ, կոնտակտային օղակներ։

11. Ո՞ր հոսանքն են անվանում փոփոխական:

Փոփոխական հոսանք՝ հոսանք, որի ուղղությունն ու մեծությունը ժամանակի ընթացքում պարբերաբար փոխվում են։

12. Ի՞նչ հաճախություն ունի մեր երկրում օգտագործվող փոփոխական հոսանքը: Որքա՞ն է այդ հոսանքի պարբերությունը:

Մեր երկրում հաճախությունը 50 Հց է։
Պարբերությունը T = 0.02 վրկ։

13. Ի՞նչ էներգիայի շնորհիվ է արտադրվում էլեկտրաէներգիան՝ ա. էլեկտրակայաններում, բ. ջերմաէլեկտրակայաններում:

ա) էլեկտրակայաններում՝ ջրի (հիդրոէներգիայի) էներգիայից։
բ) ջերմաէլեկտրակայաններում՝ վառելիքի այրման ջերմային էներգիայից։

1)Քանի՞ երկնիշ թիվ կա, որոնց թվանշանների գումարը կենտ է:
1) 44
3) 46
2) 45
4) 47

2)Գտնել բոլոր այն երկնիշ թվերի քանակը, որոնք հավասար են իրարից տարբեր 2 պարզ թվերի արտադրյալի, որոնցից մեկը 13-ն է:
1) 3
2) 4
3) 5
4) 6

3)Քանի՞ վայրկյան է րոպեի 2/5-ը։
1) 12
2) 15
3) 24
4) 30

4)Քանի՞ անգամ 325,6 թիվը պետք է բազմապատկել 0,1-ով, որպեսզի ստացվի 0,03256:
1) 1
2) 4
3) 2
4) 3

5)Ջրի և աղի 300 գրամանոց խառնուրդում աղը 120 գրամ է: Ինչպե՞ս են հարաբերում աղի և ջրի քանակները:
1) 2:4
2) 3:2
3) 4:2
4) 2:3

6)Գտնել 3a4b²c միանդամի կարգը:
1) 2
2) 4
3) 5
4) 6

7)a³ — 3a² + a — 3 արտահայտությունը վերլուծել արտադրիչների:
1) (a — 3)(a² — 1)
2) (a + 3)(a² + 1)
3) (a — 3)(a² + 1)
4) (a + 3)(a² — 1)

8)A-ն միանիշ պարզ թվերի բազմությունն է։ Քանի՞ տարր ունի Z∩A բազմությունը:
1) 2
2) 3
3) 1
4) 4

9)Գտնել y = (x — 3)² + 1 պարաբոլի համաչափության առանցքի հավասարումը։
1) x = — 3
2) x = 3
3) x = — 1
4) x = 1

10)Գտնել x² — 2x — 5 = 0 հավասարման արմատների գումարը:
1) 5
2) -5
3) 2
4) -2

11)y = √x ֆունկցիայի վերաբերյալ ո՞ր պնդումն է ճիշտ:
1) Ֆունկցիան նվազող է։
2) Ֆունկցիայի գրաֆիկը x > 0 դեպքում դասավորված է Ox առանցքից ներքև:
3) Եթե 0 < x < 1 ապա x < √x:
4) Ֆունկցիայի որոշման տիրույթը դրական թվերի բազմությունն է:

12)Քանի՞ եղանակով է հնարավոր 4 կապույտ և 4 սև գրիչներից ընտրել 1-ական կապույտ և սև գրիչ։
1) 12
2) 14
3) 16
4) 10

(13-15)Գտնել արտահայտության արժեքը:

13)

1) -0,25
2) -0,4
3) 0,25
4) 1/9

14)

1)2
2)3
3)-3
4)1

15)

1) 12
2) 2
3) 16
4) 8

(16-18) Հավասարումներ և անհավասարումներ:

16)Գտնել 3 + 2x > x + 1 անհավասարման լուծումների բազմությունը:
1) (-∞; -2)
2) (-2; +∞)
3) (-∞; 2)
4) (2; +∞)

17)Գտնել √(3x -2) ≤ 4 անհավասարման լուծումների բազմությունը:
1) [2/3; +∞)
2) (-∞; 6]
3)[2/3; 6]
4)[2/3; 14/3]

18)Լուծել x² + 5x — 6 < 0 անհավասարումը:
1) (-1; 6)
2) (-∞;-1)U(6; +∞)
3) (-6; 1)
4) (-∞; -6)U(1; +∞)

(19-20) Պրոգրեսիա

19)Գտնել (a_n) թվաբանական պրոգրեսիայի Տ₉ -ը, եթե a₃ + a₇ = 22 :

11

20) Գտնել (b_n) երկրաչափական պրոգրեսիայի b₁₀-ը, եթե (b₆)² ∙ b₁₈ = 125:

25

(21–22) Ավազանին միացված են երկու լցնող խողովակ: Առաջին խողովակով դատարկ ավազանը լցվում է 10 ժամում, իսկ երկրորդով՝ 15 ժամում։

21)Քանի՞ ժամում կլցվի դատարկ ավազանը, եթե երկու խողովակները բացեն միաժամանակ:

6

22)Առաջին խողովակը բացեցին 8 ժամով, այնուհետև փակեցին: Քանի՞ ժամ պետք է բացել երկրորդ խողովակը, որպեսզի ավազանը լցվի:

3

1)Գտե՛ք ֆունկցիայի զրոները.
ա) y = |x|

x=0
բ) y = |x + 2| — 8

x=6, -10
գ) y = — 2|x| — 4

դ) y = 3|x — 1| — 6

x = 3, x = −1
ե) y = 0.5|x + 2| — 3

x = 4, x = −8
զ) y = — 5|x| + 10

x = 2, x = −2

2)Գծե՛ք ֆունկցիայի գրաֆիկը.
ա) y = |x + 1|

բ) y = |x — 5|

գ) y = |x + 6|

դ) y = |x — 3|

3)Գծե՛ք ֆունկցիայի գրաֆիկը.
ա) y = |x| + 1
բ) y = |x| + 4
գ) y = |x| — 3
դ) y= |x| — 1

4)Գծե՛ք ֆունկցիայի գրաֆիկը.
ա) y = |x — 1| + 1
բ) y = |x + 4| — 2
գ) y = |x — 3| — 3
դ) y = |x + 6| — 1

ՓՈՐՁՆԱԿԱՆ ՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆ

Սիրելի՛ սովորող

Գրածդ պիտի լինի մեկ ամբողջական շարադրանք, որը պիտի ունենա սկիզբ, միջնամաս և ավարտ։ Սկիզբը գրելուց հետո ձևակերպի՛ր պնդում։ Շատ ուշադի՛ր կարդա, որ կարողանաս երկու տեքստերն էլ համադրել (ինտեգրել) գրածդ պնդումի շուրջ և ապացուցել տեսակետդ։ 

Հիշի՛ր՝ պարբերությունները ևս պիտի ունենան սկիզբ, հիմնամաս և ավարտ։ Հետևի՛ր նաև գրածիդ ուղղագրությանն ու կետադրությանը․ մտքերդ քերականորեն ճի՛շտ արտահայտիր։ 

Սպասելու ենք ինքնատիպ դատողություններիդ։ Շատ կարևոր է քո անձնական կարծիքը։

1․ Այծեմնիկ, Թմկաբերդի առումը

Ի՞ՆՉԸ ԿԱՐՈՂ Է ՄԱՐԴՈՒՆ ՄՂԵԼ ԱՆՍՊԱՍԵԼԻ ՔԱՅԼԵՐԻ։ ԳՆԱՀԱՏԻ՛Ր ՀԵՐՈՍՆԵՐԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԳՐԻ՛Ր՝ ԴՈՒ ԵՐԲԵՎԷ ԿԱՏԱՐԵ՞Լ ԵՍ ԱՆՍՊԱՍԵԼԻ ԱՐԱՐՔ (ԿԱՄ ԿՈՒԶԵԻՐ ԿԱՏԱՐԵԼ), Ո՞ՐՆ Է ԵՂԵԼ/ԿԼԻՆԻ ԱՅՆ ԵՎ ԻՆՉԻ՞Ց ԴՐԴՎԱԾ ԵՍ ԳՈՐԾԵԼ/ԿԳՈՐԾԵՍ

         ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾ 

Ու ղըրկեց Շահը իր թովիչ երգչին, Գընա տե՛ս, ասավ, Թըմկա տիրուհուն, Երգի՛ իմ սերը նըրա առաջին, Պատմի՝ իմ փառքը ու գանձը անհուն։  Խոստացի նըրան իմ ոսկի գահը, Խոստացի նըրան ամե՛ն, ամեն բան, Ինչ որ կարող է խոստանալ Շահը, Երկրակալ Շահը իր սիրած կընկան։ Գոռում են, դողում Թըմկա ձորերը, Կանգնած է Թաթուլ Շահի հանդիման ․․․ Զարկում են, զարկվում դուշման զորքերը, Արյունը հոսում են Քըոի նըման.Երգում է աշուղն իր Շահի սերը, Անհուն գանձերը ու փառքն անսահման…  Լըսում է մատաղ Թըմկա տիրուհին. Եվ վըրդովում են իր միտքը թաքուն Դավաճան գործի ամոթը խորին Եվ արքայական փառքն ու մեծություն… Լսո՞ւմ ես դու, սիրուն տիկին, Այ նազանի աննըման. Նայի Շահին, իրեն զորքին, Աշխարհքի տերն անսահման… Մեզ պես տըկար մարդ է նա էլ Սիրուններին միշտ գերի. Քու ճակատին թագ է վայել

Լինիս շքե՛ղ թագուհի… Լըսում է չքնաղ Թըմկա տիրուհին Գիշեր ու ցերեկ, նորից ու նորից Ու դարձավ նա լո՛ւռ, դալուկ, մըտախոհ, Ու քունը փախավ սիրուն աչքերից… Է՛յ, հըսկեցե՛ք, ի՞նչ եք քընում, Քաջ զինվորներ Թաթուլի Ո՞վ է, տեսեք, տանջվում մըթնում, Քուն չի աչքին մոտ գալի: Չըլինի՞ թե հաղթահարված, Ճարը հատած թըշնամին Դավ է դընում մութն ու մեռածԿես գիշերվա էս ժամին: Վե՛ր կացեք, վե՛ր, ամբողջ գիշեր Մարդ է գընում ու գալիՀե՛յ, զարթնեցե՛ք, առյուծ քաջեր, Պահապաններ Թաթուլի: Վե՛ր կացեք, վեր, հարբեցրել էԻր հաղթական հյուրերին,Բաց է անում դուռն ու դարպաս Ձեր դավաճան տիրուհին:  Դա վ. դա՛վ. ելե՛ք… կոչնա՛կ… պահնա՛կ… Զենք առեք շո՛ւտ ձի հեծե՛ք, ձի… Ճըռընչում են, դըղըրդում են Դարպասները երկաթի։

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾ 

XII-րդ դարում Հայաստանը և շրջակա  տարածքները սելջուկ-թուրքերի կողմից ենթարկվեցին հարձակումների:  Հայ ժողովուրդը համառ կերպով պայքար էր մղում նրանց դեմ: Սելջուկ թուրքերի հերթական հարձակման ժամանակ  պաշարման մեջ հայտնվեց Անի քաղաքը: Անիի պաշտպանության գործում 1124 թ․ աչքի ընկավ Այծեմնիկ անունով մի կին: Նա Անիի պարիսպների վրա քաջաբար պայքարում էր Փատլուն ամիրայի զորքերի դեմ։ Ըստ Սամվել Անեցի պատմիչի՝ Անիի պաշարումը տևել է մեկ տարի՝ բերելով մեծ ավեր և սով քաղաքում ու ողջ Շիրակում։ Այծեմնիկը, կանգնած պարիսպների վրա, հերոսաբար մասնակցում էր այդ կռիվներին։ Նա, անտեսելով իր վերքերը, թշնամու արձակած նետերը դուրս էր քաշում մարմնից և հետ ուղարկում։

Սամվել Անեցին իր տարեգրության մեջ ոգեշունչ տողերով ներկայացնում է Այծեմնիկի սխրանքը․ «Եվ այս պատերազմում պարիսպների վրա իր առաքինությամբ պայծառացավ   առնական սրտով մի կին,  որը, պատվարի վրա ելնելով, արհամարհում էր խոր ցցված նետերը, որ վիրավորում էին նրան արտաքուստ»։ Այս փոքրիկ հատվածն արտացոլում է ոչ միայն Այծեմնիկի անձնուրացությունը, այլև անեցիների համառ դիմադրությունը օտար տիրապետության դեմ։

Նիկողայոս Մառը նշում է, որ Անիի քաղաքային կյանքում առանձնանում էր կին-քաղաքացու դերը, որը ոչ միայն մասնակցում էր հասարակական նախաձեռնություններին, այլև կռվում էր քաղաքի պաշտպանության համար։ Նույն կերպ Այծեմնիկը, չնայած վիրավոր լինելուն, շարունակում էր պայքարել՝ իր համաքաղաքացիների կողքին մնալով մինչև վերջ։

_____________________________________________

Մարդուն անսպասելի քայլերի կարող են մղել տարբեր պատճառներ՝ փառասիրություն, վախ, կամ հայրենիքի հանդեպ սեր։

Թումանյանի «Թմկաբերդի առումը» ստեղծագործության մեջ Թմկա տիրուհին, լսելով Նադիր շահի խոստումները, գայթակղվում է փառքով և դավաճանում է իր ամուսնուն՝ Թաթուլին։ Նրա այս քայլը բերում է բերդի կործանմանը։

Իսկ պատմական հատվածում Այծեմնիկը լրիվ հակառակ օրինակ է։ Նա հերոսաբար պայքարում էր Անիի պաշտպանությանը՝ նույնիսկ վիրավոր վիճակում։ Նա իր կյանքը վտանգելով պաշտպանում էր հայրենիքը։

Այսպիսով, մարդիկ տարբեր ընտրություններ են կատարում․ մեկը կարող է դավաճանել, իսկ մյուսը՝ հերոսաբար պայքարել։ Իմ կարծիքով մարդուն պետք է առաջնորդեն հավատարմությունն ու հայրենիքի հանդեպ սերը։

2․ Անգրագիտության վերացումը, Խենթը

Ի՞ՆՉ ԴԵՐ ԷՐ ՎԵՐԱՊԱՀՎԱԾ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆԸ ՏԱՐԲԵՐ ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆՆԵՐՈՒՄ։ 

ՔՈ ԿԱՐԾԻՔՈՎ ԻՆՉՊԻՍԻ՞Ն  ՊԻՏԻ ԼԻՆԻ ԱՊԱԳԱՅԻ ԴՊՐՈՑԸ։

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

 Հնագույն մշակույթի տեր հայ ժողովուրդը, այնուամենայնիվ, հին կարգերից ստացել էր սահմանափակ ժառանգություն հատկապես գրագիտության բնագավառում։ Մասնավորապես՝ համատարած անգրագիտություն էր տիրում գյուղում։ Խորհրդային իշխանությունը գտնում էր, որ նոր հասարակարգի ստեղծումը կարելի է իրականացնել միայն գրագետ մարդկանց միջոցով։ Ուստի նա ձեռնամուխ եղավ, մի կողմից, երեխաների դպրոցական կրթության կազմակերպման, մյուս կողմից՝ չափահաս բնակչության անգրագիտության վերացման գործին։ 1939 թ․ մարդահամարի տվյալներով գրագետ էր դարձել Հայաստանի բնակչության 83,9 տոկոսը՝ 1897 թ․ 9,2 տոկոսի դիմաց։ Հայաստանում անգրագիտության վերացման խնդիրը հիմնականում լուծված էր, որը շատ մեծ նվաճում էր։Հայաստանի իշխանությունը իր ձեռքը վերցրեց կրթության ամբողջ գործը և ձեռնամուխ եղավ կրթական նոր համակարգի ստեղծմանը։ Առաջին քայլը դպրոցի անջատումն էր եկեղեցուց, կրոնական առարկաների դասավանդման արգելումը, կրթությունը աշխարհիկ դարձնելը։1921 թ․ որոշում ընդունվեց հանրապետությունում ունենալ երկաստիճան դպրոց՝ տարրական և յոթամյա։ Մի քանի տարի անց նպատակահարմար համարվեց անցնել եռաստիճան՝ տարրական, յոթամյա և միջնակարգ դպրոցին։ 1920-1930-ական թվականներին հանրակրթական դպրոցների լայն ցանց ստեղծվեց։ 1940-1941 ուսումնական տարում հանրապետությունում գործում էր 1155 դպրոց։ Հարյուրավոր դպրոցական շենքեր կառուցվեցին պետության միջոցներով, որն էլ հոգում էր դպրոցական բոլոր ծախսերը։Հանրակրթական դպրոցների լայն ցանցը մեծ նշանակություն ունեցավ մատաղ սերդի անգրագիտության վերացման գործում։ 

Աղբյուր՝ Հայոց պատմություն, Նորագույն շրջան, 9-րդ դասարանի դասագիրք, Երևան, 2014, էջ 85-86։

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ

  Առավոտ էր: Տներից խումբերով դուրս էին գալիս գյուղական մանուկները, առողջ, զվարթ և մաքուր հագնված: Տղա և աղջիկ, խառն միմյանց հետ, գրքերը ուսներին շալակած, շտապով դիմում էին դպրոցը: Վարդանը նայում էր իրանց վրա և հիանում էր: Որքա՜ն լավ պահված էին այդ սիրուն երեխաները, որքա՜ն ուրախ էին նրանք: Երևի դպրոցը և վարժապետը չեն վախեցնում նրանց: Մի՞թե դրանք այն կիսամերկ և հիվանդոտ երեխաներն էին, որոնց տեսել էր Վարդանը:

   Այդ մեր գյուղատնտեսական դպրոցն է,– ասաց Վարդանի հյուրընկալը:– Այն, որ տեսաք առավոտյան, տարրական ուսումնարան էր:

  Այս ի՞նչ դպրոց էր, այսպիսի դպրոց Վարդանը երբեք չէր տեսել, թեև ինքն էլ մի ժամանակ վարժապետ էր եղել: Նա բովանդակում էր իր մեջ գյուղային տնտեսության վերաբերյալ բոլոր պարագայքը: Նրա ահագին շինության առջև տարածված էր ընդարձակ ագարակ՝ զանազան բաժանմունքներով, որ մշակվում էին աշակերտների և աշակերտուհիների ձեռքով: Աշխարհի համարյա բոլոր բույսերի, տունկերի և ծաղիկների տեսակից կային այնտեղ զանազան օրինակներ: Ամեն ինչ սովորում էին նրանք բնության հրաշալի գրքի մեջ: 

Այստեղ որոշյալ ժամերում ուսանողները պարապվում էին մարմնամարզությամբ և զենք գործածելու վարժություններով: <<Ահա այսպիսի դպրոցը կպատրաստե լավ երկրագործ և լավ զինվոր>>,– մտածում էր Վարդանը:

_____________________

Կրթությունը միշտ մեծ դեր է ունեցել ժողովրդի զարգացման մեջ։

Պատմական հատվածում նշվում է, որ 20-30-ական թվականներին Հայաստանում մեծ աշխատանք կատարվեց անգրագիտությունը վերացնելու համար։ Ստեղծվեցին բազմաթիվ դպրոցներ, և շատ մարդիկ դարձան գրագետ։ Սա կարևոր քայլ էր հասարակության զարգացման համար։

Րաֆֆու «Խենթը» վեպի հատվածում նույնպես ցույց է տրվում կրթության կարևորությունը։ Վարդանը տեսնում է մի դպրոց, որտեղ երեխաները սովորում են ոչ միայն գրքերից, այլ նաև բնությունից, զբաղվում են մարմնամարզությամբ և աշխատում են։

Այսպիսով, կրթությունը ձևավորում է զարգացած և գիտակից մարդ։ Իմ կարծիքով ապագայի դպրոցը պետք է սովորեցնի ոչ միայն գիտելիք, այլ նաև մտածել, աշխատել և սիրել հայրենիքը։

3․ Թմկաբերդի առումը, Նադիր շահ

ՔՆՆԵԼՈՎ ՆԱԴԻՐ ՇԱՀԻՆ ՊԱՏՄԱԿԱՆ և ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ՏԵՍԱՆԿՅՈՒՆՆԵՐԻՑ՝ ՄԵԿՆԱԲԱՆԻ՛Ր, ԹԵ ԻՆՉ ՈՒՂԵՐՁ Է ՓՈԽԱՆՑՈՒՄ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԸ ԻՐ ՊՈԵՄԻ ՏՐՎԱԾ ՀԱՏՎԱԾՈՎ։ ՔՈ ՎԵՐԱԲԵՐՄՈՒՆՔՆ ԱՐՏԱՀԱՅՏԻ՛Ր ՆԱԴԻՐ ՇԱՀԻ ԱՐԱՐՔԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ։

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾ

Բաց արավ ցերեկն իր աչքը պայծառԱշխարհքի վըրա, Ջավախքի վըրա,Ավերակ բերդին, սև ամպի նըման,Ծուխն ու թշնամին չոքել են ահա: Հաղթության փառքով ու գինով հարբածՔընած են բերդի և զորքերն, և տեր,Ու հավիտյան էլ մընացին քնած,Դավին անտեղյակ, ցավին անտարբեր: Նըստած է Շահը. նըրա առաջինԱհա իրիկվան քեֆի սեղանը.Նայում է Շահը անտեր գահույքին,Մտքովն անցնում է աշխարհքի բանը: Աշխարհքում հաստատ չըկա ոչ մի բան,Ու մի հավատալ երբեք ոչ մեկին.Ոչ բախտի, փառքի, ոչ մեծ հաղթության,Ոչ սիրած կնկա տըված բաժակին…

Ու լի դառնությամբ հարցընում է նաԴալուկ, մարմարիոն Թըմկա տիրուհուն.- Պատասխան տուր ինձ, մատնիչ սևաչյա.Մի՞թե Թաթուլը քաջ չէր ու սիրուն… — Քաջ էր ու սիրուն քեզնից առավել.Մի բարձր ու ազնիվ տղամարդ էր նա.Կնոջ մատնությամբ ամրոց չէր առել,Չէր եղել կյանքում երբեք խաբեբա… Էսպես տիկինը տըվավ պատասխան.Անհուն ցասումից մըռընչաց Շահը.- Հեյ, դահիճ, գոռաց գազանի նըման.Դահիճը իսկույն մըտավ սրահը:

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾ

Աֆղանների և թուրքերի դեմ պայքարում պարսից զորահրամանատար Նադիրը հաջողությունների հասավ։ Նա երկրից դուրս քշեց աֆղաններին և լուրջ հաղթանակներ տարավ թուրքական զորքի նկատմամբ։ Իրական հիմքեր ստեղծվեցին հայ-իրանական համագործակցության ծավալման համար։ Հայաստանում Նադիրի վարած քաղաքականությունն ընդգրկում էր ռազմական, վարչաքաղաքական ու առևտրատնտեսական ոլորտները։

Նադիրը Արցախը Գանձակի խանությունից անջատելով՝ դարձրեց առանձին վարչական միավոր (1736 թ.)։ Նա վերահաստատեց Արցախի ներքին բաժանումն ու մելիքների ժառանգական իրավունքները։ Արցախի մելիքությունները՝ Ջրաբերդ, Գյուլիստան, Խաչեն, Վարանդա և Դիզակ, սկսեցին անվանել Խամսայի (հինգ) մելիքություններ։ Դրանց սահմանները ձգվում էին Գանձակի հարավային շրջաններից մինչև Արաքս գետը։ Մելիքությունների կառավարիչ նշանակվեց Դիզակի մելիք Եգանը։ Նա ստացավ նաև պարսկական խանի տիտղոս։ Նադիր շահի գահակալման ժամանակ Արցախի մելիքները պահպանեցին իրենց նախկին իրավունքներր և ներքին կառավարման հարցերում ունեին գործեյու լիակատար ինքնուրույնություն։ Յուրաքանչյուր մելիք ուներ իր զինուժը՝ 1000-1500 զինվոր։

___________________

Նադիր շահը պատմության մեջ հայտնի էր որպես ուժեղ և հաջողակ զորավար։ Նա բազմաթիվ հաղթանակներ տարավ և որոշ փոփոխություններ կատարեց նաև հայկական տարածքներում։

Թումանյանի «Թմկաբերդի առումը» պոեմում Նադիր շահը ներկայացվում է որպես խորամանկ և հաշվենկատ մարդ։ Նա հասկանում է, որ չի կարող ուժով հաղթել Թաթուլին, ուստի փորձում է խաբեությամբ գրավել բերդը։

Այս ստեղծագործությամբ Թումանյանը ցույց է տալիս, որ հաղթանակը, որը ձեռք է բերվում դավաճանությամբ և խաբեությամբ, իրական հաղթանակ չէ։

Իմ կարծիքով Նադիր շահի այդ արարքը անարդար էր, որովհետև նա հաղթեց ոչ թե ազնիվ պայքարով, այլ դավով։

4․ Խենթը, Կրթությունը 20-30 ական թվ․

Ի՞ՆՉ ԴԵՐ ԷՐ ՎԵՐԱՊԱՀՎԱԾ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆԸ ՏԱՐԲԵՐ ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆՆԵՐՈՒՄ։  ՔՈ ԿԱՐԾԻՔՈՎ ԻՆՉՊԻՍԻ՞Ն ՊԻՏԻ ԼԻՆԻ ԱՊԱԳԱՅԻ ԴՊՐՈՑԸ։

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

 Հնագույն մշակույթի տեր հայ ժողվուրդը, այնուամենայնիվ, հին կարգերից ստացել էր քիչ ժառանգություն հատկապես գրագիտության բնագավառում։ Մասնավորապես՝ համատարած անգրագիտություն էր տիրում գյուղում։Խորհրդային իշխանությունը գտնում էր, որ նոր հասարակարգի ստեղծումը կարելի է իրականացնել միայն գրագետ մարդկանց միջոցով։ Ուստի նա ձեռնամուխ եղավ, մի կողմից, երեխաների դպրոցական կրթության կազմակերպման, մյուս կողմից՝ չափահաս բնակչության անգրագիտության վերացման գործին։1939 թ․ մարդահամարի տվյալներով գրագետ էր դարձել Հայաստանի բնակչության 83,9 տոկոսը՝ 1897 թ․ 9,2 տոկոսի դիմաց։ Հայաստանում անգրագիտության վերացման խնդիրը հիմնականում լուծված էր, որը շատ մեծ նվաճում էր։Հայաստանի իշխանությունը իր ձեռքը վերցրեց կրթության ամբողջ գործը և ձեռնամուխ եղավ կրթական նոր համակարգի ստեղծմանը։ Առաջին քայլը դպրոցի անջատումն էր եկեղեցուց, կրոնական առարկաների դասավանդման արգելումը, կրթությունը աշխարհիկ դարձնելը։1921 թ․ որոշում ընդունվեց հանրապետությունում ունենալ երկաստիճան դպրոց՝ տարրական և յոթնամյա։ Մի քանի տարի անց նպատակահարմար համարվեց անցնել եռաստիճան՝ տարրական, յոթնամյա և միջնակարգ դպրոցին։1920-1930-ական թվականներին հանրակրթական դպրոցների լայն ցանց ստեղծվեց։1940-1941 ուսումնական տարում հանրապետությունում գործում էր 1155 դպրոց։ Հարյուրավոր դպրոցական շենքեր կառուցվեցին պետության միջոցներով, որն էլ հոգում էր դպրոցական բոլոր ծախսերը։Հանրակրթական դպրոցների լայն ցանցը մեծ նշանակություն ունեցավ մատաղ սերդի անգրագիտության վերացման գործում։ 

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ

  Առավոտ էր: Տներից խումբերով դուրս էին գալիս գյուղական մանուկները, առողջ, զվարթ և մաքուր հագնված: Տղա և աղջիկ, խառն միմյանց հետ, գրքերը ուսներին շալակած, շտապով դիմում էին դպրոցը: Վարդանը նայում էր իրանց վրա և հիանում էր: Որքա՜ն լավ պահված էին այդ սիրուն երեխաները, որքա՜ն ուրախ էին նրանք: Երևի դպրոցը և վարժապետը չեն վախեցնում նրանց: Մի՞թե դրանք այն կիսամերկ և հիվանդոտ երեխաներն էին, որոնց տեսել էր Վարդանը:

 Այդ մեր գյուղատնտեսական դպրոցն է,– ասաց Վարդանի հյուրընկալը:– Այն, որ տեսաք առավոտյան, տարրական ուսումնարան էր:

 Այս ի՞նչ դպրոց էր, այսպիսի դպրոց Վարդանը երբեք չէր տեսել, թեև ինքն էլ մի ժամանակ վարժապետ էր եղել: Նա բովանդակում էր իր մեջ գյուղային տնտեսության վերաբերյալ բոլոր պարագայքը: Նրա ահագին շինության առջև տարածված էր ընդարձակ ագարակ՝ զանազան բաժանմունքներով, որ մշակվում էին աշակերտների և աշակերտուհիների ձեռքով: Աշխարհի համարյա բոլոր բույսերի, տունկերի և ծաղիկների տեսակից կային այնտեղ զանազան օրինակներ: : Ամեն ինչ սովորում էին նրանք բնության հրաշալի գրքի մեջ: Այստեղ որոշյալ ժամերում ուսանողները պարապվում էին մարմնամարզությամբ և զենք գործածելու վարժություններով: <<Ահա այսպիսի դպրոցը կպատրաստե լավ երկրագործ և լավ զինվոր>>,– մտածում էր Վարդանը:

___________________________

Տարբեր ժամանակներում կրթությունը կարևոր դեր է ունեցել հասարակության զարգացման համար։

Պատմական հատվածում նշվում է, որ Հայաստանում մեծ աշխատանք կատարվեց անգրագիտությունը վերացնելու համար։ Ստեղծվեցին բազմաթիվ դպրոցներ, և բնակչության մեծ մասը դարձավ գրագետ։

«Խենթը» վեպում նույնպես ցույց է տրվում կրթության կարևորությունը։ Դպրոցում երեխաները սովորում էին ոչ միայն գրքերից, այլ նաև գործնական աշխատանքից և ֆիզիկական վարժություններից։

Այսպիսով, կրթությունը մարդուն տալիս է գիտելիք և պատրաստում է նրան կյանքի համար։ Իմ կարծիքով ապագայի դպրոցը պետք է զարգացնի մարդու միտքը, ուժը և ստեղծագործական կարողությունները։

5․ Խենթը, ռուս-թուրքական պատերազմ

ՆԵՐԿԱՅԱՑՐՈ՛Ւ ԲԱՅԱԶԵԴԻ ՊԱՇԱՐՈՒՄԸ՝ ՀԱՄԵՄԱՏԵԼՈՎ ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ԵՎ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾՆԵՐԸ: ԳՆԱՀԱՏԻ՛Ր ԴՐՎԱԳՆԵՐԻ ՀԵՐՈՍԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ։ Ո՞Վ Է ՔԵԶ ՀԱՄԱՐ ՀԵՐՈՍ, ԻՆՉՈ՞Վ, ՆԵՐԿԱՅԱՑՐՈ՛Ւ ՆՐԱՆ։

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾ

— Մեր դրությունը հենց այս օրից անտանելի է,—խոսեց մի ուրիշը,— ոչ ուտելու հաց ունենք և ոչ կռվելու պատրաստություն։ Չգիտեմ ինչո՞ւ այդ հիմար քրդերը միանգամով վրա չեն տալիս, ինչո՞վ կարող ենք պաշտպանվել,—ավելացրեց նա մի վրդովված ձայնով։….

— Անձնատուր չենք լինի, քանի դեռ կենդանի ենք,—կրկնեց նա իր առաջին խոսքը։ — Եթե դրսից մեզ օգնություն չհասնե, կորած ենք,— պատասխանեց մի խան, որ թուրք կամավորների գլխավորն էր։

— Օգնություն սպասելու զորություն չէ մնացել,—խոսեց մի բեկ,— իմ կարծիքով պետք է բաց անել բերդի դռները, պատառել մեզ շրջապատող թշնամու շղթան և անց կենալ, կա՛մ կհաջողվի ազատվել, կա՛մ կընկնենք թշնամու ձեռքը։

…..Նախագահը ասաց.

— Պետք է սպասել և մինչև վերջին շունչը դիմադրել։ Ես հուսով եմ, որ շուտով օգնություն կստանանք։ Գեներալ Տեր֊Ղուկասովը շատ հեռու չէ մեզանից։ Նա հենց որ իմացավ մեր դրությունը, կշտապե Բայազեդը ազատելու։ Միայն պետք է շուտով նրան իմացում տալ։……. Կարծեմ, մեր այսքան բազմության մեջ կգտնվի մի սիրտ ունեցող տղամարդ։ Եթե оգնությունը ուշացավ, մենք կորած ենք։ Ուրեմն պետք է շտապենք մեր վիճակի մասին շուտով իմացում տալ, ուր որ հարկն է։ Ահա այդ նամակը պետք է հասցնել գեներալ Տեր-Ղուկասովին, որը մեզանից շատ հեռու չէ գտնվում։ Թո՛ղ ձայն տա, ով որ ցանկանում է տանել նամակը։

Տիրեց ընդհանուր լռություն և բազմության միջից ոչ մի ձայն լսելի չեղավ։…..

— Մի՛թե ձեր մեջ չկա՞ սիրտ ունեցող մի տղամարդ,— կոչեց նա դողդոջուն ձայնով.— ո՞վ է հանձն առնում տանել նամակը։

— Ես,— լսելի եղավ բազմության միջից մի ձայն և մի հայ երիտասարդ մոտեցավ, ընդունեց նամակը։

Այս երիտասարդը Վարդանն էր։

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾ

1877 թ. ապրիլի 12-ին սկսված ռուս-թուրքական պատերազմը մղվում էր երկու ռազմաճակատով՝ Բալկանյան և Կովկասյան: Կովկասյան ճակատում հիմնական հարվածող ուժը հայազգի գեներալ Միխայիլ Լոռիս-Մելիքովի (Լոռու Մելիքյան) հրամանատարությամբ գործող 52-հազարանոց Կովկասյան կորպուսն էր, որի գլխավոր ուժերը կենտրոնացած էին Ալեքսանդրապոլ-Կարս ուղղությամբ: Իգդիր-Բայազետ ուղղությամբ գործում էր գեներալ Արշակ Տեր-Ղուկասովի գլխավորած Երևանյան ջոկատը։

1877 թ. ապրիլի 15-ին Երևանյան ջոկատը Իգդիրից հարձակվեց Բայազետի վրա և ապրիլի 18-ին մտավ քաղաք: Բայազետում թողնելով փոքրաթիվ կայազոր՝ Տեր Ղուկասովը շարժվեց դեպի Դիադին և ապրիլ-մայիս ամիսներին գրավեց Դիադինը, Ղարաքիլիսան, Ալաշկերտը, Զեյդեկանը: Ռուսներին մեծապես օգնում էին տեղացի հայերը: Հունիսին, ճակատի աջ թևում գործող ռուսական զորամասի պարտության պատճառով, Երևանյան ջոկատը, որպեսզի չհայտնվի շրջափակման մեջ, նահանջի հրաման է ստանում: Ութ օր (հունիսի 16-24-ը) տևած նահանջը հայ գեներալը կատարում է հմտորեն: Իգդիր հասնելուն պես լուծում է պարենավորման ու սպառազինման խնդիրը, միաժամանակ անկորուստ ռուսական սահման է հասցնում իր զորամասը, նրա հետ միասին նաև շուրջ 600 հիվանդ և վիրավոր ու մոտ 2500 հայ գաղթական: Ռազմագետները Տեր-Ղուկասովի այս նահանջը համեմատում են Քսենոփոնի 10 հազար հույն զինվորների նշանավոր նահանջի (Ք.ա. 401 թ.) հետ, համարում սխրանք, օրինակելի նահանջ:

Օգտվելով Երևանյան ջոկատի նահանջից՝ թուրքերը մոտ 10-հազարանոց զորքով 1877 թ. հունիսին պաշարում են Բայազետի բերդը: Դրությունը օրհասական էր, սպառվում էր պարենն ու ռազմամթերքը: Փրկության միակ ելքը դրսից օգնություն ստանալն էր: Պաշարվածների ուղարկած բոլոր նամակատարները բռնվում էին թուրքերի կողմից: Վերջապես հայ կամավորներից Սամսոն Տեր-Պողոսյանին, քրդի շորերով ծպտված, հաջողվում է անցնել պաշարման շղթայով և լուր հասցնել Տեր-Ղուկասովին: Երևանյան ջոկատն օգնության է հասնում Բայազետում 23 օր պաշարվածներին և փրկում նրանց:

____________________________________

Ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ տեղի ունեցան բազմաթիվ հերոսական դեպքեր։

Գեղարվեստական հատվածում նկարագրվում է Բայազեդի պաշարումը։ Մարդիկ ծանր վիճակում էին, բայց որոշեցին չհանձնվել և պայքարել մինչև վերջ։

Պատմական փաստերն էլ ցույց են տալիս, որ այդ պաշարումը իրականում եղել է շատ դժվար և վտանգավոր։ Այնուամենայնիվ պաշտպանները համառորեն դիմադրեցին և հերոսություն ցույց տվեցին։

Իմ կարծիքով հերոսը այն մարդն է, ով դժվար պահին չի վախենում և պատրաստ է պայքարել ուրիշների համար։ Այդպիսի մարդիկ օրինակ են մյուսների համար։

6․ Հայկ և Բել, Ազատություն (Նալբանդյան)

Մեկնաբանի՛ր ազատության գաղափարը` որպես ազգային ինքնության պահպանման ուղենիշ տարբեր ժամանակաշրջաններում։ Դու քեզ ազատ մարդ համարո՞մ ես, հիմնավորի՛ր։

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾ

Ազատ աստվածն այն օրից,

Երբ հաճեցավ շունչ փչել,

Իմ հողանյութ շինվածքին

Կենդանություն պարգևել.

Ես անբարբառ մի մանուկ

Երկու ձեռքս պարզեցի,

Եվ իմ անզոր թևերով

Ազատությունն գրկեցի։

Մինչ գիշերը անհանգիստ

Օրորոցում կապկապած

Լալիս էի անդադար,

Մորս քունը խանգարած,

Խնդրում էի նորանից

Բազուկներս արձակել.

Ես այն օրից ուխտեցի

Ազատությունը սիրել։

Թոթով լեզվիս մինչ կապերը

Արձակվեցան, բացվեցան,

Մինչ ծնողքս իմ ձայնից

Խնդացին ու բերկրեցան։

Նախկին խոսքն, որ ասացի,

Չէր հայր, կամ մայր, կամ այլ ինչ.

Ազատությո՜ւն, դուրս թռավ

Իմ մանկական բերանից։

«Ազատությո՞ւն, — ինձ կրկնեց

Ճակատագիրը վերևից.—

Ազատությա՞ն դու զինվոր                       

   Աղբյուր՝ Մ․Նալբանդյան «Ազատություն»

Կամիս գրվիլ այս օրից:

Օ՛հ, փշոտ է ճանապարհդ,

Քեզ շատ փորձանք կը սպասե.

Ազատություն սիրողին

Այս աշխարհը խիստ նեղ է»։

— Ազատությո՜ւն, — գոչեցի, —

Թող որոտա իմ գլխին

Փայլակ, կայծակ, հուր, երկաթ,

Թող դավ դնե թշնամին,

Ես մինչ ի մահ, կախաղան,

Մինչև անարգ մահու սյուն,

Պիտի գոռամ, պիտ կրկնեմ

Անդադար. ազատությո՜ւն։

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾ

Հայ ժողովրդի կազմավորման հարցի կարևոր սկզբնաղբյուր է «Հայկ և Բել» ավանդազրույցը։ Ըստ հին հայոց ծննդաբանական այդ դիցավեպի՝ հայ ժողովրդի անվանադիր նախնին Թորգոմ նահապետի որդին է։ Մովսես Խորենացին Հայկին նկարագրում է որպես վայելչակազմ, թիկնեղ, գանգուր մազերով, վառվռուն աչքերով և հաստ բազուկներով երիտասարդի։

Բաբելոնի աշտարակաշինության անհաջող փորձից հետո Հայկն ըմբոստանում և ապստամբություն է բարձրացնում մարդկության առաջին բռնակալ Բելի տիրապետության դեմ, որին հաջողվել էր բռնանալ մյուսներին և զավթել ամբողջ երկիրը։ Հայկը Բաբելոնից հեռանալուց հետո բնակություն է հաստատում մի լեռան մոտակայքում, այնտեղ կառուցում է բնակավայր և նվիրում  իր թոռանը՝ Կադմոսին։ Իսկ ինքը, տեղափոխվելով հյուսիս-արևմուտք, բնակություն է հաստատում մի դաշտում, որը կոչվում է Հարք։ 

Բելը, իմանալով Հայկի անհնազանդության մասին, իր որդիներից մեկի գլխավորությամբ մի պատգամավորություն է ուղարկում Հայաստան և պահանջում, որ Հայկն ընդունի իր գերակա իրավունքը: Միաժամանակ առաջարկում է վերադառնալ Բաբելոն և բնակություն հաստատել իր տիրապետության ցանկացած շրջանում։ Հայկը Բելի պատգամավորներին հետ է դարձնում՝ խստությամբ պատասխանելով, և Բելը հետևակ զորքի մեծ բազմությամբ գալիս է Հայաստան։ Նրանց միջև ճակատամարտը տեղի է ունենում Վանա լճի ափին, և Հայկը եռաթև նետով գետնին է տապալում բռնակալ Բելին։

Հայ ժողովուրդը Հայկին նույնացնում է աղեղնավոր որսորդ Օրիոնին, երբեմն՝ Հրատ կամ Մարս մոլորակին։ Հայկի և Բելի ավանդազրույցը տիեզերական առասպելից ավանդավեպի փոխարկվելու հնամենի մի նմուշ է, որի ենթահիմքում ընկած է լույս և գարուն իմաստավորող աստվածային աղեղնավորի պայքարն ընդդեմ խավար և ձմեռ մարմնավորող բռնակալի։

Այսպիսով՝ օտար բռնակալի դեմ ահեղ և հաղթական պատերազմով է դրվել հիմնաքարը այն երկրի, որ կոչվում է Հայաստան։ 

________________________________________

Ազատությունը միշտ եղել է հայ ժողովրդի կարևոր արժեքներից մեկը և ազգային ինքնության պահպանման հիմքը։

Մովսես Խորենացու ներկայացրած «Հայկ և Բել» ավանդազրույցում Հայկը ապստամբում է բռնակալ Բելի դեմ, որովհետև չի ցանկանում ապրել նրա իշխանության տակ։ Նա պայքարում է և հաղթում Բելին՝ դրանով հաստատելով հայ ժողովրդի ազատ և անկախ ապրելու գաղափարը։

Նույն գաղափարը արտահայտվում է նաև Միքայել Նալբանդյանի «Ազատություն» բանաստեղծության մեջ։ Բանաստեղծը ասում է, որ դեռ մանկուց սիրել է ազատությունը և պատրաստ է մինչև մահ պայքարել նրա համար։

Այսպիսով, ազատության գաղափարը տարբեր ժամանակներում օգնել է հայ ժողովրդին պահպանել իր ինքնությունը։ Ես ինձ ազատ մարդ եմ համարում, որովհետև կարող եմ ազատ մտածել, սովորել և արտահայտել իմ կարծիքը։

7․ Մահարի, Մանկություն, Գաղթականությունը

ԻՆՉՊԻՍԻ՞ ԾԱՆՐ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ ԷՐ ՀԱՅՏՆՎԵԼ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԵՏԵՎԱՆՔՈՎ ԳԱՂԹԱԿԱՆ ԴԱՐՁԱԾ ՀԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ։ 

ՔՈ ԿԱՐԾԻՔՈՎ Ի՞ՆՉ ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐ ԵՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ ՄԱՐԴՈՒՆ՝  ԿՅԱՆՔԻ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐՆԵՐԻՆ ԴԻՄԱԿԱՅԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ։                       

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾ

Էջմիածին։ Ես երբեք, երբեք իմ կյանքում չեմ կրել այնպիսի հիասթափություն, ինչպես կրեցի այն ժամանակ, երբ տեսա Էջմիածնի խունացած դեմքը։ Շոգ։ Փոշի։ Կեղտոտություն։ Վանքի խունացած սիլուետը։ Իսկ պարիսպների տակ իրար վրա թափած գաղթականություն։ Ճեմարանի բակի ծառերի տակ մեզ շարեցին ծալապատիկ և ճաշ տվին։ Բիլի Մակը կծկվեց մոտս։ Ես մի անգամ էլ հիշեցի մայրիկանց տան վերի օդի պատից կախված Էջմիածնի փառահեղ նկարը, և սիրտս լցվեց անասելի դառնությամբ։ Ճաշից հետո լուր տարածվեց, որ բոլոր որբերին տանելու են բաղնիք, հին շորերը ոչնչացնելու և նոր շորեր տալու։ Այդպես էլ եղավ։ Այստեղ ես շատ վնասվեցի, որովհետև ես կորցրի իմ նոր և վայելուչ շորերը և բոլորի նման հագա ծաղկավոր չթից կարած մի շապիկ, մի վարտիք, իսկ գլխիս կապեցի մի ծաղկավոր թաշկինակ: Ուրիշ ոչինչ։ Այլ պայմաններում ես կամաչեի այդ դրությամբ՝ մի տակ շապիկ-վարտիքով և բոբիկ ոտներով ման գալ, բայց ստեղծված  կացությունը թույլ չէր տալիս զբաղվել նման կենցաղային մանրուքներով։Ինձ մոտեցավ ինձնից մեծ, հանդուգն աչքերով մի տղա և մի կողմ տարավ։ Զգուշությամբ, շուրջը նայելով, նա շապիկի տակից հանեց մի ծաղկավոր թաշկինակ և ցույց տվեց.

 – Թռցուցի… շորերդ ինչի՞ տվիր:

Նա ներս մտավ բաղնիք և հինգ րոպե հետո դուրս եկավ՝ արցունքները սրբելով, ձեռքին՝ իմ շորերը։ Մենք դուրս եկանք վանքի դարպասից, անցանք փողոցը և մտանք առաջին պատահած խանութը: Քիչ հետո մենք նստեցինք փողոցի մի քարի վրա, քանդեցինք մեր գլխի թաշկինակները և բաժանեցինք 300 հատ կոնֆետ մեր մեջ:

– Քո անունն ի՞նչ ի,– հարցրի ես նրան՝ լցված անսահման երախտագիտությամբ։

 – Կուշո… քո՞ն։

 – Գուրգեն… 

Մենք մտերմացանք. նա դարձավ իմ խնամատարն ու շահերի պաշտպանը։ Ես իմ բաժին կոնֆետից մաս հանեցի նաև Բիլի-Մակին, որի համար և արժանացա Կուշոյի հանդիմանությանը։ Ես խոսք չգտա արդարանալու։

Աղբյուր՝ Գուրգեն Մահարի «Էջմիածնում» (հատված «Պատանեկություն» վիպակից)

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾ

Գաղթականության վիճակը Հայաստանի առաջին հանրապետության տարիներին

Հանրապետության ներքին կյանքի բարդ խնդիրներից էր գաղթականության և որբերի հարցը։ Արևելյան Հայաստանում էին ապաստանել Մեծ եղեռնից մազապուրծ մոտ 300 հազար արևմտահայեր։ 

Գաղթականության մի հոսք էլ առաջացավ Ադրբեջանի Հանրապետության տարածքից։ Ենթարկվելով թուրք-թաթարական բռնություններին ու կոտորածներին՝ տասնյակ հազարավոր հայեր ներգաղթեցին Հայաստան։

Կառավարությունը պետք է դժնդակ պայմաններում հայտնված գաղթականությանը կերակրեր, պատսպարեր, հող և աշխատանք տար։ Գաղթական յուրաքանչյուր շնչին օրական տրվում էր կես ֆունտ (200 գրամ) ալյուր։

Գաղթականության մեջ առավել մեծ հոգածություն էին պահանջում որբ երեխաները։ Պաշտոնական տվյալներով՝ Հայաստանում կային 40 հազարից ավելի անտեր ու թափառական որբեր։ Նրանց խնամքը իրականացնելու համար հիմնվեցին մի քանի տասնյակ որբանոցներ, որոնցից ամենախոշորը Ալեքսանդրապոլում էր։

Առավել ծանր ու անորոշ էր Հայաստանի սահմաններից դուրս գտնվող հայ գաղթականության վիճակը։

_____________________________

Հայոց ցեղասպանությունից հետո հայ ժողովուրդը հայտնվեց շատ ծանր պայմաններում։

Գուրգեն Մահարու ստեղծագործության մեջ նկարագրվում է, թե ինչպես էին գաղթականները ապրում Էջմիածնում։ Նրանք չունեին լավ հագուստ, սնունդ և ապրում էին շատ դժվար պայմաններում։ Շատ երեխաներ դարձել էին որբ և ապրում էին որբանոցներում։

Պատմական տվյալներով՝ Հայաստան էր եկել մոտ 300 հազար գաղթական։ Պետությունը փորձում էր օգնել նրանց՝ ապահովելով սնունդ և ապաստան, բայց պայմանները շատ դժվար էին։

Իմ կարծիքով կյանքի դժվարություններին դիմակայելու համար մարդուն անհրաժեշտ են ուժեղ կամք, համբերություն և հույս ապագայի հանդեպ։

8․ Նռնենիներ, սփյուռքի ձևավորումը

ԻՆՉՊԻՍԻ՞ ԽՆԴԻՐՆԵՐ ԷԻՆ ԾԱՌԱՆՈՒՄ ՀԱՅՐԵՆԱԶՐԿՎԱԾ ԵՎ ՕՏԱՐ ԵՐԿՐՆԵՐՈՒՄ ԱՊԱՍՏԱՆԱԾ ՀԱՅԵՐԻ ԱՌՋԵՎ։

ՔՈ ԿԱՐԾԻՔՈՎ Ի՞ՆՉ ԴԵՐ ՈՒՆԻ ՍՓՅՈՒՌՔԸ ՄԵՐ ԻՆՔՆՈՒԹՅԱՆ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄ։ 

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾ

Հաջորդ տարի մի երկու հարյուր նուռ բերք հավաքեցինք։ Սիրուն արկղերի մեջ շարեցինք ու առաքեցինք Չիկագո՝ մի մեծածախ ընկերության։ Տասնմեկ արկղ եղավ։ Մի ամիս մեծածախ ընկերությունից ոչ մի լուր չունեինք, ու հորեղբայրս միջքաղաքայինով զանգ տվեց։ Ընկերության տերը՝ Դ’Ագոստինո անունով մի մարդ, հորեղբորս ասաց, որ նուռը չի ծախվում։

Եղավ, կամաց ասաց հորեղբայրս։ — Հետ ուղարկիր։ Արագ առաքումո՛վ։

Տասնմեկ արկղերը ստացանք։ Ամբողջ ձմեռ ես ու հորեղբայրս ազատ ժամանակ նուռ էինք ուտում։ Հաջորդ տարի հորեղբայրս հողի վարկը չկարողացավ վճարել։ Փաստաթղթերը նախկին տիրոջը վերադարձրեց։ Իմ ներկայությամբ։

-Պարո՛ն Գրիֆիթ, — ասաց, — ստիպված եմ ձեր ունեցվածքը ձեզ վերադարձնել, բայց մի փոքրիկ խնդրանք ունեմ։ Քսան ակր նռնենի եմ տնկել ու շատ երախտապարտ կլինեի, եթե թույլ տայիք ծառերը խնամել։

— Խնամե՞լ, — զարմացավ Գրիֆիթը, — ինչի՞ համար։

Հորեղբայրս փորձեց բացատրել, բայց չկարողացավ։ Ո՞նց բացատրես մեկին, որ կարեկից չի։ Մի խոսքով, հորեղբայրս հողը կորցրեց, ծառերն էլ հետը։ Մի քանի տարի անց միասին էդ հողամասը գնացինք ու քայլեցինք նռնենիների այգու կողմը։ Ծառերը մեկի պես չորացել էին։ Հողը էլի կակտուսներով ու տափաստանային մացառներով էր ծածկվել։ Չորացած նռնենիները չհաշված՝ տեղանքը աշխարհի արարումից ի վեր ունեցած՝ առաջվա տեսքն էր ստացել։ Մեռած այգու մեջ մի քիչ պտտվեցինք ու մեքենան վերադարձանք։ Նստեցինք ու քաղաք քշեցինք։ Ոչինչ չասացինք, որովհետև էնքա՜ն ասելիք կար, որ ոչ մի լեզվով չէիր ասի։

Աղբյուր՝ Վիլյամ Սարոյանի  «Նռնենիները»  պատմվածքը

Պատմական հատված

Հայության դրությունը օտար երկրներում Սփյուռքի ձևավորման ընթացքում

Օսմանյան կայսրության իշխանությունները 1915թ. երկրի ողջ տարածքով իրականացրին հայերի ցեղասպանություն և բռնագաղթ, որոնց հետևանքով հայությունը կորցրեց շուրջ 1,5 մլն մարդ, իսկ մնացած մասը բռնագաղթեց հայրենիքից և ստիպված էր հաստատվել տարբեր երկրներում։

Գիտակցելով կատարվածի ճակատագրական նշանակությունը՝ հայերը աշխարհով մեկ սփռված այդ որակապես նոր գաղթականությանը անվանեցին «Սփյուռք»։ 

Սիրիա և Միջագետք բռնագաղթած հայերի հիմնական զանգվածը Առաջին աշխարհամարտից հետո հաստատվեց նույն այդ երկրներում, ինչպես նաև Լիբանանում, Պաղեստինում, Եգիպտոսում, իսկ քիչ ավելի ուշ՝ Ֆրանսիայում, ԱՄՆ-ում և այլն։ Նշված արաբական երկրներում հայերը շարունակեցին զբաղվել արհեստներով և առևտրով, մասամբ նաև գյուղատնտեսությամբ։ Նրանց քրտնաջան աշխատանքը և տեղացիների ընդհանուր առմամբ բարյացակամ վերաբերմունքը նպաստեցին, որ վտարանդի հայերը համեմատաբար շուտ հարմարվեն նոր պայմաններին։ Սկզբնական շրջանում հայ գաղթականների վիճակը ծանր էր նաև Արևմուտքի արագ զարգացող երկրներում՝ ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Կանադայում։ Չունենալով անհրաժեշտ մասնագիտական հմտություններ՝ նրանք ստիպված էին հիմնականում կատարել որակավորում չպահանջող, ծանր և ցածր վարձատրվող աշխատանքներ։ Փախստականները չունեին իրական պատկերացում տեղի ժողովուրդների ապրելակերպի մասին, որը հաճախ խորթ և անընդունելի էր իրենց համար։ Արևմուտքի երկրների ժողովուրդները, իրենց հերթին, անծանոթ լինելով հայերին, նրանց վրա էին տարածում «ասիացիների» մասին ունեցած իրենց բացասական պատկերացումները։ Այդ առումով շատ ավելի ծանր էր հայերի վիճակը եվրոպական երկրներում, ուր նրանք դասվեցին այսպես կոչված «անհայրենիք» ՝ քաղաքացիություն չունեցողների շարքը։Աղբյուր՝ Հայոց պատմություն, Նորագույն շրջան, 9-րդ դասարանի դասագիրք, Երևան, 2019, էջ 75-76:

__________________________________

Ցեղասպանությունից հետո շատ հայեր ստիպված էին ապրել օտար երկրներում և ստեղծվեց Սփյուռքը։

Վիլյամ Սարոյանի «Նռնենիներ» պատմվածքում ցույց է տրվում, թե որքան դժվար էր հայերի կյանքը օտար երկրում։ Նրանք աշխատում էին ծանր պայմաններում և փորձում էին նոր կյանք սկսել։

Պատմական տվյալներով՝ հայերը բնակություն հաստատեցին տարբեր երկրներում՝ Սիրիայում, Լիբանանում, Ֆրանսիայում, ԱՄՆ-ում և այլ վայրերում։ Սկզբնական շրջանում նրանք բախվում էին բազմաթիվ դժվարությունների՝ աշխատանք, լեզու և նոր մշակույթ։

Իմ կարծիքով Սփյուռքը մեծ դեր ունի մեր ինքնության պահպանման գործում, որովհետև աշխարհով մեկ ապրող հայերը պահպանում են լեզուն, մշակույթը և հիշողությունը հայրենիքի մասին։

9․ Քելե, լաո, խրուշչովյան ազատություն

ՈՐՔԱՆՈ՞Վ Է  ԱՆՑՅԱԼԸ ՀԻՇԵԼԸ ԿԱՐԵՎՈՐ ԱՊԱԳԱ ԿԱՌՈՒՑԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ՝ ԸՍՏ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԵՎ ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾՆԵՐԻ։ ՔԵԶ ՀԱՄԱՐ Ի՞ՆՉ ԱՐԺԵՔ ՈՒՆԻ ՄԵՐ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԻՄԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ։

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾ

Իր ի՞նչ գործն է, թե կա սահման ու կա վեճ,

Իր ի՞նչ գործն է, թե կան ռումբեր ու հրթիռ,

Հողի, հոգու միամիտ կանչն է իր մեջ.

«Իմա՞լ կեղնի, իմա՞լ չէրթանք մըր էրգիր»:

Իմա՞լ կեղնի, ինքը` այստեղ, հողն` այնտեղ,

Արտը կծղել, սպասում է իր ձեռքին:

Ինչպե՞ս թողնենք տունն ու ջաղացը անտեր.

«Իմա՞լ կեղնի, իմա՞լ չէրթանք մըր էրգիր»:

Ինչպե՞ս խեղդենք խև խռովքը Սասնա տան,

Ինչպե՞ս մարենք այսքան կարոտ, վառք ու կիրք,

Այսքան երազ ինչպե՞ս թաղենք գետնի տակ.

«Իմա՞լ կեղնի, իմա՞լ չէրթանք մըր էրգիր»:

Թե աշխարհում արդարություն կա վերուստ,

Ու թե դաշն են Աստված, երկիր ու երկինք,

Պիտի փլվի՛ ամեն պատնեշ, ամեն սուտ.

Պիտի երթա՛նք, պիտի երթա՜նք մեր երկիր:

Հեղինակ՝ Ա․ Նիկողոսյան, Ա․ Վարդանյան, Գրականություն, Անտարես, Երևան, 2023, 7-րդ դասարան

 Հատված Սիլվա Կապուտիկյանի <<Քելե՛, լաո>> բանաստեղծությունից

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾ

1960-ական թվականների սկզբներին, խրուշչովյան ազատությունների շնորհիվ սկսեց աշխուժանալ ազգային կյանքը։

Համեմատաբար ազատության պայմաններում զարգացում ապրեցին հայ գրականությունը, արվեստը, հասարակական գիտությունները։ Մինչ այդ փաստորեն արգելված ազգային-հայրենասիրական թեմաներով բազմաթիվ արժեքավոր գրական-գեղարվեստական, պատմագիտական, մշակույթի գործեր ստեղծվեցին։

1965 թվականին լրացավ Հայոց Մեծ եղեռնի 50 տարին։ Հայաստանում առաջին անգամ նշվեց հայ ժողովրդի այդ մեծ ողբերգությունը։ Ժողովուրդն ինքնաբուխ, տասնյակ հազարներով դուրս եկավ փողոց։ Նրանք Խորհրդային Հայաստանի իշխանություններից պահանջում էին պաշտպանել հայ ժողովրդի իրավունքները, դատապարտել թուրքերի կազմակերպած Հայոց ցեղասպանությունը և հասնել նրա միջազգային ճանաչմանը։

Իշխանությունները և, առաջին հերթին, ՀԿԿ կենտկոմի առաջին քարտուղար Յակով Զարոբյանը հասկանում էին, որ արդարացի են ժողովրդի ազգային պահանջները։ Նա նախաձեռնեց, և 1967 թվականին տեղի ունեցավ եղեռնի զոհերին նվիրված հուշակոթողի բացումը։ Ի հիշատակ եղեռնի զոհերի և ի նշան պատմական հիշողության պահպանման՝ ամեն տարվա ապրիլի 24-ին հայ ժողովուրդը զանգվածաբար, հարյուր հազարներով այցելում է հուշակոթող։

Մեկ տարի անց Սարդարապատի հերոսամարտի 50-ամյակի առթիվ բացվեց հրաշալի մի հուշահամալիր։

_____________________________________________________

Անցյալը հիշելը շատ կարևոր է ապագա կառուցելու համար։

Սիլվա Կապուտիկյանի «Քելե, լաո» բանաստեղծությունում արտահայտվում է ժողովրդի կարոտը հայրենիքի հանդեպ։ Բանաստեղծությունը ցույց է տալիս, որ մարդիկ չեն մոռանում իրենց հայրենիքը և ցանկանում են վերադառնալ իրենց երկիր։

Պատմական հատվածում նշվում է, որ Խրուշչովյան ազատությունների ժամանակ սկսեց զարգանալ ազգային կյանքը։ 1965 թվականին առաջին անգամ մեծ կերպով նշվեց Հայոց ցեղասպանության 50-ամյակը, իսկ հետո կառուցվեց Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրը։

Այսպիսով, պատմությունը հիշելը օգնում է պահպանել ժողովրդի հիշողությունը և ինքնությունը։ Ինձ համար մեր պատմության իմացությունը շատ կարևոր է, որովհետև այն օգնում է հասկանալ մեր անցյալը և ավելի լավ կառուցել ապագան։