Category: ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Տարածք՝ 4,506 կմ²
Բնակչություն՝ 141,700
Մարզկենտրոն՝ Կապան

Քաղաքներ՝ Կապան, Գորիս, Սիսիան, Մեղրի, Քաջարան, Ագարակ

Տեսարժան վայրեր՝ Տաթևի ճոպանուղի, Սատանի կամուրջ, Գորիս, Խնձորեսկ

Սյունիքը Հայաստանի ամենամեծ և ամենալեռնոտ մարզն է։ Ամենաբարձր կետը՝ Կապուտջուղ (3906 մ), ամենացածրը՝ Մեղրիի կիրճ (375 մ)։

Գետերից կարևոր են Որոտանը, Ողջին և Մեղրիգետը։ Որոտանի կիրճը հասնում է մինչև 800 մ խորության, որտեղ գտնվում է Սատանի կամուրջը և Շաքի ջրվեժը։

Մարզը հայտնի է նաև հանքային աղբյուրներով։ Բնակեցված է հնագույն ժամանակներից, բայց լեռնային պայմանների պատճառով բնակչության խտությունը ցածր է։

Մարզկենտրոն Կապանը գտնվում է Խուստուփ լեռան ստորոտում, Ողջի գետի ափին։

Հարցեր

1.Աշխարհագրական դիրք. որտե՞ղ է գտնվում մարզը, ո՞ր մարզերին կամ երկրներին է սահմանակից, ո՞րն է մարզկենտրոնը:

Սյունիքը գտնվում է ՀՀ հարավում, սահմանակից է Իրանին և Ադրբեջանին։ Մարզկենտրոնը՝ Կապան։

2.Բնական պայմաններ և ռեսուրսներ. ներկայացրե՛ք մարզի ռելիեֆը (լեռներ, գետեր, լճեր), կլիման և օգտակար հանածոները:

Լեռնային մարզ է (Կապուտջուղ՝ 3906մ)։ Գետեր՝ Որոտան, Ողջի, Մեղրիգետ։ Կլիման՝ լեռնային։ Ունի պղինձ, մոլիբդեն և այլ հանքեր։

3.Բնակչություն. տեղեկություններ հաղորդե՛ք բնակչության թվաքանակի և խոշոր քաղաքների վերաբերյալ:

Մոտ 141,700 մարդ։ Խոշոր քաղաքներ՝ Գորիս, Կապան, Սիսիան, Մեղրի։

4.Տնտեսություն. ի՞նչ արդյունաբերական ձեռնարկություններ կան մարզում, ինչո՞վ է զբաղվում բնակչությունը (գյուղատնտեսություն, տուրիզմ և այլն):

Հիմնականը՝ հանքարդյունաբերություն։ Զբաղվում են նաև գյուղատնտեսությամբ և տուրիզմով։

5.Նշանավոր վայրեր. պատմե՛ք մարզի պատմամշակութային հուշարձանների, վանքերի կամ բնական տեսարժան վայրերի մասին

Տաթևի վանք, Տաթևի ճոպանուղի, Սատանի կամուրջ, Շաքի ջրվեժ, Խնձորեսկ։

Գեղարքունիքի մարզը Հայաստանի ամենամեծ մարզն է (5351 կմ², 213.2 հազ. բնակիչ, կենտրոն՝ Գավառ)։ Այն ձևավորվել է մի քանի նախկին շրջանների միավորումից և զբաղեցնում է պատմական Սյունիքի մի մասը։ Տարածքի մոտ 1/4-ը զբաղեցնում է Սևանա լիճը, ինչը մարզին տալիս է մեծ ջրային նշանակություն։

Մարզը ունի թույլ զարգացած տրանսպորտ (կիսափակուղի), իսկ հիմնական մայրուղին անցնում է միայն արևմտյան մասով։ Բնական պայմաններով այն լեռնային է․ կան հրաբուխներ (Աժդահակ, Արմաղան), լեռնաշղթաներ և սելավներ։ Կլիման՝ ցուրտ ձմեռ, տաք ամառ, քիչ տեղումներ։

Բնական ռեսուրսներով հարուստ է՝ ոսկի, քրոմիտ, բազալտ, հանքային ջրեր, իսկ ամենակարևորը՝ Սևանա լճի քաղցրահամ ջուրն է։

Բնակչությունը հիմնականում հայեր են, բնակավայրերը կենտրոնացած են լճի շուրջ։ Մարզում կա 98 բնակավայր, որոնց մեծ մասը գյուղեր են։

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

1.Նկարագրե՛ք Գեղարքունիքի մարզի աշխարհագրական դիրքը:

Արևելյան Հայաստան, շրջապատում է Սևանա լիճը, լեռնային մարզ է, մասամբ փակուղային դիրքով։

2.Վերլուծե՛ք Գեղարքունիք բնառեսուրսային ներուժը:

Հարուստ է՝ քաղցրահամ ջուր (Սևան), ոսկի, քրոմիտ, բազալտ, հանքային ջրեր։

3.Առանձնացրե՛ք Գեղարքունիք քաղաքները և հայտնի գյուղերը:

Քաղաքներ՝ Գավառ, Սևան, Մարտունի, Վարդենիս, Ճամբարակ։
Գյուղեր՝ Նորատուս, Վարդենիկ, Սարուխան, Լիճք:

4.Մարզում արդյունաբերության մեջ ի՞նչ ճյուղեր են գերակշռում։

Հանքարդյունաբերություն, շինանյութերի արտադրություն, սննդի արդյունաբերություն։

5.Գյուղատնտեսության մեջ ի՞նչ ճյուղեր են գերակշռում։

Անասնապահություն, հացահատիկ, կարտոֆիլ, ձկնաբուծություն։

6.Մարզում ինչպիսի՞ նշանավոր վայրեր գիտես։

Սևանա լիճ, Աժդահակ լեռ, Սևանավանք, Նորատուսի խաչքարեր։

7.Ինչ առանձնահատկությամբ է աչքի ընկնում մարզը։

Տարածքի մեծ մասը լիճ է, և ունի Հայաստանի ամենամեծ քաղցրահամ ջրի պաշարը։

8.Վերլուծր՛ր Գեղարքունիքի բնակչության առանձնահատուկ գծերը։

Հիմնականում հայեր, շատերը գյուղերում, բնակեցումը կենտրոնացած է լճի շուրջ։

Վայոց ձորի մարզը ՀՀ ամենափոքր մարզն է թե՛ բնակչության թվով, թե՛ տնտեսական ներուժով։ Նրա տարածքը 2310 կմ² է, բնակչությունը՝ մոտ 48.5 հազար, իսկ մարզկենտրոնը՝ Եղեգնաձորը։ Մարզին բնորոշ են լեռնային կտրտված ռելիեֆը, սահմանամերձ դիրքը, թույլ բնակեցվածությունը, տրանսպորտային ոչ խիտ ցանցը և ագրարային տնտեսությունը։ Արդյունաբերության ու գյուղատնտեսության ծավալներով այն ՀՀ մարզերի մեջ զբաղեցնում է վերջին տեղերից մեկը։

Վայոց ձորի տարածքը պատմականորեն մտել է Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի մեջ, իսկ ներկայիս մարզը ձևավորվել է նախկին Եղեգնաձորի և Վայքի վարչական շրջանների միավորումից։ Մարզի ճանապարհները հիմնականում անցնում են դժվարամատչելի լեռնանցքներով, ինչը բարդացնում է կապը հարևան տարածքների հետ։

Մարզը հարուստ է բնական գեղեցիկ տեսարաններով, սակայն բնական պայմանները հակադրություններով լի են։ Այստեղ բարձրությունների տարբերությունը մեծ է, տարածքը խոր ձորերով ու կիրճերով է կտրտված, և դրա պատճառով շատ բնակավայրերի անուններ վերջանում են «ձոր» բառով։ Գլխավոր գետը Արփան է, որի հովիտը մարզի կյանքի կարևոր կենտրոններից է։ Կլիման հիմնականում չոր և ցամաքային է, իսկ բնությունը՝ կիսաանապատայինից մինչև լեռնային։

Վայոց ձորը նաև հայտնի է իր պատմամշակութային և բնական հուշարձաններով՝ Նորավանք, Գնդեվանք, Պռոշաբերդ, ինչպես նաև Մոզրովի և Մագիլի քարանձավներով։ Բնակչության խտությունը այստեղ շատ ցածր է, և մարզը ՀՀ ամենասակավաբնակ մարզն է։

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

1.Նկարագրե՛ք Վայոց ձորի մարզի աշխարհագրական դիրքը:

Վայոց ձորի մարզը գտնվում է ՀՀ հարավ-արևելքում։ Մարզկենտրոնը Եղեգնաձորն է։ Այն ունի լեռնային դիրք և սահմանակից է նաև Նախիջևանին։

2.Վերլուծե՛ք Վայոց ձորի բնառեսուրսային ներուժը:

Մարզը հարուստ է լեռնային բնությամբ, հանքային ջրերով, արոտավայրերով, գետերով և գեղեցիկ բնապատկերներով։ Կարևոր է նաև Արփա գետը։

3.Առանձնացրե՛ք Վայոց ձորի քաղաքները և հայտնի գյուղերը:

Քաղաքներն են՝ Եղեգնաձոր, Վայք, Ջերմուկ։
Հայտնի գյուղերից են՝ Արենի, Գլաձոր, Մալիշկա, Եղեգիս։

4.Մարզում արդյունաբերության մեջ ի՞նչ ճյուղեր են գերակշռում։

Գերակշռում են սննդի արդյունաբերությունը, գինեգործությունը, հանքային ջրերի արտադրությունը և շինանյութերի արտադրությունը։

5.Գյուղատնտեսության մեջ ի՞նչ ճյուղեր են գերակշռում։

Գերակշռում են անասնապահությունը, խաղողագործությունը, պտղաբուծությունը և բանջարաբուծությունը։

6.Մարզում ինչպիսի՞ նշանավոր վայրեր գիտես։

Նշանավոր վայրերից են Նորավանքը, Գնդեվանքը, Ջերմուկը, Արենիի քարանձավը, Մոզրովի քարանձավը։

7.Ինչ առանձնահատկությամբ է աչքի ընկնում մարզը։

Վայոց ձորը աչքի է ընկնում իր գեղեցիկ լեռնային բնությամբ, ձորերով, պատմամշակութային հուշարձաններով, գինեգործությամբ և Ջերմուկ առողջարանով։

1) Ո՞ր պնդումն է սխալ:

1) Աշխարհագրության ուսումնասիրության առարկան ամբողջ աշխարհագրական թաղանթն է:

2) Աշխարհագրության համար կարևորագույն հարցադրումներն են՝ «ի՞նչ», «ինչո՞ւ», «որտե՞ղ» հարցերին:

3) Աշխարհագրությունն իր ուսումնասիրություններում կիրառում է նաև այլ գիտությունների կողմից ստեղծված գիտելիքները։

4) Աշխարհագրական թաղանթի բաղադրիչների միջև փոխազդե- ցությունները տարածության մեջ ստեղծում են արտաքնապես և բովանդակորեն տարբերվող տարածական միավորներ:

2) Նշվածներից ո՞րն է գտնվում ամենամեծ խորության վրա։

1) արտաքին միջուկ

2) միջնապատյան

3) ներքին միջուկ

4) երկրակեղև

3) Նշված դարաշրջաններից որի՞ ժամանակ են առաջացել նավթի, գազի, ածխի, աղերի պաշարներ:

1) Արխեյ

2) Պալեզոյ

3) Մեզոզոյ

4) Կայնոզոյ

4) Ինչպե՞ս է կոչվում մայրցամաքներին կից, օվկիանոսների մինչև 200 մ խորությամբ հատվածը:

1) մայրցամաքային ծանծաղուտ

2) օվկիանոսային փողրակ

3) մայրցամաքային լանջ

4) կղզային աղեղ

5) Նշված երկրներից որի՞ պետական կարգն է բացարձակ միապե տություն:

1) Օման

2) Նորվեգիա

3) Բելգիա

4) Ֆրանսիա

6 ) Նշված թերակղզիներից ո՞րը չի գտնվում Եվրոպայում:

1) Պիրենեյան

2) Արաբական

3) Ապենինյան

4) Բալկանյան

7) Համաձայն ՄԱԿ-ի կատարած բաժանման՝ ի՞նչ տարածաշրջան չկա Եվրոպայում։

1) Հյուսիսային

2) Կենտրոնական

3) Հարավային

4) Արևելյան

8) Նշվածներից ո՞ր քաղաքում է գտնվում Եվրոպական խորհրդարանի նստավայրը։

1) Ստրասբուրգ

2) Բրյուսել

3) Դյուսելդորֆ

4) Բեռլին

9) Նշվածներից ո՞ր երկիրը ելք ունի դեպի ծով:

1) Սլովակիա

2) Հունգարիա

3) Ռումինիա

4) Մոլդովա

10) Ո՞ր երկրում է գտնվում Կառովի Վարիի հանքային բուժիչ ջրերի աղբյուրները։

1) Չեխիա

2) Հունգարիա

3) Ուկրաինա

4) Ռումինիա

11) Նշվածներից ո՞ր լեզուն է պատկանում հնդեվրոպական լեզվաընտա- նիքի սլավոնական լեզվախմբին:

1) բուլղարերեն

2) ռումիներեն

3) հունգարերեն

4) մոլդովերեն

12 ) Քարտեզ 1-ում Ա տառով ո՞ր լեռնաշղթան է նշված․

1) Դրակոնյան

2) Ատլասի

3) Կապի

4) Անդեր

13) Քարտեզ 1-ում Գ տառով ո՞ր ջրվեժն է նշված.

1) Վիկտորիա

2) Լիվինգսթոն

3) Իգուասու

4) Նիագարա

Շիրակի մարզ

Շիրակի մարզը կազմավորվել է Ախուրյանի, Ամասիայի, Անիի, Արթիկի և Աշոցքի տարածքների միավորումից։
Մարզկենտրոնը՝ Գյումրին է։
Այն զբաղեցնում է ՀՀ տարածքի մոտ 9%-ը, բնակչության՝ մոտ 7.9%-ը։
Շիրակը կարևոր տրանսպորտային մարզ է, որովհետև այստեղով անցնում են Հայաստանը Վրաստանին կապող երկաթուղին և ավտոճանապարհը։

Բնական պայմաններ

Շիրակի հյուսիսում գտնվում է Աշոցքի բարձրադիր սարահարթը, հարավում՝ Շիրակի սարահարթը, հարավ-արևելքում՝ Արագածի լանջերը։
Կլիման ցամաքային և սառն է։
Շիրակը ՀՀ ամենաձնառատ մարզերից է։
Հայտնի է նաև շատ ցուրտ եղանակով․ Պաղակնում գրանցվել է -42°C։

Ջրային պաշարներ

Մարզի գլխավոր գետը Ախուրյանն է։
Կարևոր ջրային տարածք է նաև Արփի լիճը։

Օգտակար հանածոներ

Շիրակը հարուստ է՝

տուֆով
պեմզայով
բազալտով
կրաքարով
հրաբխային քարերով

Բնակչություն

Շիրակի ներկայիս տարածքը պատմական Շիրակ գավառի արևելյան մասն է։
1831 թ․ այստեղ կար 73 գյուղ և մոտ 20 հազար հայ բնակիչ։

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

1.Բնութագրե՛ք Շիրակի մարզի աշխարհագրական դիրքը:

Շիրակը գտնվում է ՀՀ հյուսիս-արևմուտքում։
Սահմանակից է Վրաստանին և Թուրքիային։
Մարզկենտրոնը՝ Գյումրի։

2.Վերլուծե՛ք Շիրակի մարզի բնառեսուրսային ներուժը:

Հարուստ է տուֆով, պեմզայով, բազալտով, կրաքարով։
Ունի Ախուրյան գետ, Արփի լիճ, արոտավայրեր։

3,Առանձնացրե՛ք Շիրակի մարզի քաղաքները և հայտնի գյուղերը:

Քաղաքներ՝ Գյումրի, Արթիկ, Մարալիկ։
Գյուղեր՝ Աշոցք, Ամասիա, Անիպեմզա, Մարմաշեն, Հառիճ։

4.Արդյունաբերության մեջ ի՞նչ ճյուղեր են գերակշռում։

Գերակշռում են՝
շինանյութերի, սննդի, թեթև արդյունաբերության ճյուղերը։

5.Գյուղատնտեսության մեջ ի՞նչ ճյուղեր են գերակշռում։

Գերակշռում են՝
անասնապահությունը, հացահատիկի, կարտոֆիլի և բանջարեղենի մշակությունը։

6.Մարզում ինչպիսի՞ նշանավոր վայրեր գիտես։

Արփի լիճ
Մարմաշենի վանք
Հառիճավանք
Երերույք
Թռչկանի ջրվեժ
Կումայրի

7.Ինչ առանձնահատկությամբ է աչքի ընկնում մարզը։

Շիրակը հայտնի է իր ցուրտ կլիմայով, քարաշեն բնությամբ, Գյումրիի մշակույթով և սահմանային կարևոր դիրքով։

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Արմավիրի մարզը Հայաստանի ամենափոքր մարզն է, բայց կարևոր մարզերից է՝ խիտ բնակչությամբ և շահավետ աշխարհագրական դիրքով։ Այն սահմանակից է Թուրքիային, մոտ է Երևանին և ունի զարգացած տրանսպորտային կապեր։

Մարզը հարթավայրային է, ունի շոգ կլիմա և սահմանափակ բնական ռեսուրսներ, բայց հարուստ է պատմությամբ՝ հին մայրաքաղաքներով։

Բնակչության մեծ մասը ապրում է գյուղերում, իսկ տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությունն է՝ հատկապես խաղող, մրգեր և բանջարեղեն։ Զարգացած են նաև արդյունաբերությունը և Մեծամորի ատոմակայանը։

Արմավիրը կարևոր դեր ունի նաև տրանսպորտի և զբոսաշրջության մեջ։

1.Բնութագրե՛ք Արմավիրի մարզի աշխարհագրական դիրքը:

Գտնվում է Արևմտյան Հայաստան, Արաքս գետի և Թուրքիայի սահմանի մոտ։ Մարզի վարչական կենտրոնը մոտ է Հայաստանի հին մայրաքաղաքին(Արմավիրը)։ Մոտակայքում են գտնվում Սարդարապատի ճակատամարտի հուշարձանը և թանգարանը։

2.Վերլուծե՛ք Արմավիրի մարզի բնառեսուրսային ներուժը:

3.Օգտվելով համացանցից նկարագրի՛ր Էջմիածին և Մեծամոր քաղաքների կարևորությունը։

4.Առանձնացրե՛ք Արմավիրի մարզի խոշոր, գերխոշոր և հայտնի գյուղերը:

5.Արդյունաբերության մեջ ի՞նչ ճյուղեր են գերակշռում։

6.Գյուղատնտեսության մեջ ի՞նչ ճյուղեր են գերակշռում։

7.Մարզում ինչպիսի՞ նշանավոր վայրեր գիտես։

Էջմիածին(Վաղարշապատ)

Արարատի մարզ
Տարածքը՝ 2090 կմ²
Բնակչությունը՝ մոտ 255,5 հազ. մարդ
Մարզկենտրոնը՝ Արտաշատ

Արարատի մարզ։ Ձևավորվել է նախկին Մասիսի, Արտաշատի և Արարատի վարչական շրջանների միավորումից։ Տարածքի մեծ մասը հարթավայր է (800–1000 մ բարձրություն)։ Լեռնային հատվածներում տարածված են վատահողերը։ Կլիման խիստ ցամաքային է․ ամառը շոգ և երկարատև է, տեղումները՝ սակավ։

Մարզը հարուստ չէ օգտակար հանածոներով, սակայն ունի կրաքարի, մարմարի և ֆոսֆորիտների հանքավայրեր։ Ստորգետնյա ջրերի զգալի պաշարներ կան Արարատյան արտեզյան ավազանում։

Արարատի մարզը ՀՀ առավել գյուղաբնակ մարզերից է․ բնակչության շուրջ 72%-ը ապրում է գյուղական բնակավայրերում։ Բնակչությունը խիտ է հատկապես հարթավայրային մասում։ Մարզում կա 4 քաղաք՝ Արտաշատ, Արարատ, Մասիս և Վեդի։

Տնտեսության գլխավոր ճյուղը գյուղատնտեսությունն է։ Զարգացած են խաղողագործությունը, պտղաբուծությունը և բանջարաբոստանային մշակաբույսերի արտադրությունը։ Արարատի մարզը Արմավիրի մարզի հետ միասին ապահովում է ՀՀ խաղողի և մրգի հիմնական մասը։ Զարգացած են նաև սննդի արդյունաբերությունը, գինու և կոնյակի արտադրությունը։

Մարզի կարևոր պատմամշակութային օբյեկտներն են Խոր Վիրապ վանքը և Խոսրովի արգելոցը։ Մարզի տարածքում են գտնվել հին հայկական մայրաքաղաքներ՝ Արտաշատ և Դվին։

1․Նշե ՛ք մարզի գյուղատնտեսության գլխավոր ճյուղերը: Ի՞նչ գործոններ են
նպաստում դրանց զարգացմանը:

Խաղողագործություն, պտղաբուծություն, բանջարաբոստանային մշակաբույսեր։
Գործոններ՝ բերրի հող, տաք կլիմա, ոռոգում, հարթ տարածք։

2.Որո ՞նք են Արմավիրի մարզի արդյունաբերության գլխավոր ճյուղերը:

Սննդի արդյունաբերություն (գինի, կոնյակ), էներգետիկա (ԱԷԿ), շինանյութեր։

3.Վերլու ծե ՛ք մարզի բնական պայմանները և թվարկե՛ք ռեսուրսները:

Հարթավայր, շոգ ու չոր կլիմա։
Ռեսուրսներ՝ հող, արտեզյան ջուր, կրաքար, մարմար։

4.Բնորոշե՛ք մարզի տարաբնակեցման հիﬓական գծերը:

Խիտ բնակեցված հարթավայր։
Գյուղաբնակ մարզ, լեռներում քիչ բնակչություն։

5.Հաﬔմատե ՛ք Արարատի և Արմավիրի մարզերի բնակչությունը և տնտեսությունը: Նշե՛ք ընդհանուր և տարբերիչ գծերը:

Ընդհանուր՝ երկուսն էլ գյուղատնտեսական մարզեր են։
Տարբերություն՝ Արմավիրում ԱԷԿ կա, Արարատում՝ ցեմենտի արտադրություն։

6.Գնահատե ՛ք Արմավիրի մարզի աշխարհագրական դիրքը:

Գտնվում է Արարատյան դաշտում, ունի բարենպաստ տրանսպորտային ու տնտեսական դիրք։

7.Թվարկեք Արարատի մարզի քաղաքները։

Արտաշատ, Մասիս, Վեդի, Արարատ։

Ի՞նչ բնական պայմաններ և ռեսուրսներ ունի Երևանը։

Երևանը գտնվում է Արարատյան դաշտում, ունի չոր, արևոտ կլիմա, շինանյութեր և ջրային ռեսուրսներ։

2. Ինչո՞ւ է Երևանի բնակչությունը արագ աճել, և ի՞նչ հետևանքներ ունի դա։

Քանի որ Երևանը երկրի գլխավոր տնտեսական, քաղաքական ու մշակութային կենտրոնն է։ Աճը տալիս է հնարավորություններ, բայց նաև առաջացնում է գերբնակեցում և խնդիրներ։

3. Ինչպե՞ս են ՀՀ քաղաքները բաժանվում ըստ աշխատանքի աշխարհագրական բաժանման։

Բազմագործառույթ, արդյունաբերական, տրանսպորտային և առողջարանային քաղաքներ։

4. Որո՞նք են Երևանի 12 վարչական շրջանները։

Աջափնյակ, Ավան, Արաբկիր, Դավթաշեն, Էրեբունի, Կենտրոն, Մալաթիա-Սեբաստիա, Նոր Նորք, Նորք-Մարաշ, Նուբարաշեն, Շենգավիթ, Քանաքեռ-Զեյթուն։

5. Ի՞նչ գործոններ են ազդել Գյումրու զարգացման վրա։

Արհեստներն ու արդյունաբերությունը նպաստել են, երկրաշարժը՝ խանգարել։

6. Ի՞նչ աշխարհագրական բնութագիր ունի Վանաձորը։Գտնվում է Լոռու մարզում, ունի բարենպաստ կլիմա, անտառներ և հանքային ռեսուրսներ։

7. Ի՞նչ հատուկ դեր ունի Վաղարշապատը Հայաստանի քաղաքների շարքում։

Այն Հայաստանի հոգևոր կենտրոնն է։

8. Ի՞նչ նախադրյալներ ունի Կապանի զարգացումը։

Բնական հարուստ ռեսուրսներ և հանքարդյունաբերություն։

Բնակչության կազմը երկրի կարևոր բնութագրիչներից է։ Այն բնութագրվում է ըստ ազգային, սեռային, տարիքային, սոցիալական, կրոնական և բնակավայրի տեսակների։

Հայաստանի Հանրապետությունը ազգային կազմով համարվում է առավել միատարր երկիր։ 2011 թվականի մարդահամարի տվյալներով հայերը կազմում են բնակչության 98,1%-ը։

Թվաքանակով երկրորդ ազգը եզդիներն են (մոտ 35,3 հազար), որոնք հիմնականում բնակվում են Արագածոտնի և Արմավիրի մարզերում։ Երրորդը ռուսներն են (մոտ 11,9 հազար), որոնք ապրում են հիմնականում քաղաքներում։

ՀՀ-ում ապրում են նաև ասորիներ, քրդեր, ուկրաինացիներ, վրացիներ և հույներ, որոնց թիվը 3000-ից պակաս է։

ՀՀ Սահմանադրության համաձայն՝ բոլոր քաղաքացիները ունեն հավասար իրավունքներ և պարտականություններ՝ անկախ ազգությունից։

1․ Թվա՛րեք բնակչության կազմի տեսակները։
Ազգային, սեռային, տարիքային, սոցիալական, կրոնական և ըստ բնակավայրերի։

2․ Ի՞նչ է ազգային կազմը, և ի՞նչ է միատար ազգային կազմը։
Ազգային կազմը ցույց է տալիս, թե որ ազգերից է կազմված երկրում ապրող բնակչությունը։
Միատար ազգային կազմ նշանակում է, որ բնակչության մեծ մասը մեկ ազգի ներկայացուցիչ է (օր․՝ ՀՀ-ում՝ հայերը)։

3․ Ի՞նչ ազգային փոքրամասնություններ կան Հայաստանում, և որտե՞ղ են ապրում։
Հայաստանում կան եզդիներ (Արագածոտին, Արմավիր), ռուսներ (քաղաքներ՝ Երևան, Գյումրի, Վանաձոր), ասորիներ (Վերին Դվին, Դիմիտրով), քրդեր, ուկրաինացիներ, վրացիներ, հույներ (Ալավերդի, Ախթալա, Շամլուղ)։

4․ Ինչպիսի՞ն է ՀՀ բնակչության սեռային կազմը ըստ տարիքի։
Երիտասարդ տարիքներում տղաները մի փոքր շատ են, իսկ տարեց տարիքներում կանայք են ավելի շատ։ Տարիքի հետ կանանց բաժինը մեծանում է։

5․ ՀՀ բնակչության կազմում ինչպիսի՞ տարիքային խմբեր են առանձնացվում։
Երեխաներ (0–14 տ.), աշխատունակ տարիքային խումբ (15–64 տ.), տարեցներ (65 և բարձր)։

6․ Բնակչության կազմը ըստ բնակավայրերի քանի՞ տիպ է։
Երկու տիպ՝ քաղաքային և գյուղական։

7․ Ինչպիսի՞ն է ՀՀ-ում ուրբանիզացման մակարդակը։
ՀՀ-ում ուրբանիզացման մակարդակը բարձր է․ բնակչության մեծ մասը ապրում է քաղաքներում։

8․ Ինչ է աշխատանքային ռեսուրսը։
Աշխատանքային ռեսուրսը աշխատունակ տարիքի և աշխատելու ունակ բնակչությունն է։

9․ Այս ռեսուրսի քանակը ինչո՞վ է պայմանավորված։
Պայմանավորված է բնակչության ընդհանուր թվով, տարիքային կազմով, ծնելիությամբ, մահացությամբ և արտագաղթով։

10․ Ինչ են նշանակում աշխատանքային ռեսուրսների քանակական և որակական ցուցանիշները։
Քանակական ցուցանիշը ցույց է տալիս աշխատողների թիվը,
որակական ցուցանիշը՝ նրանց կրթությունը, մասնագիտական պատրաստվածությունը և առողջական վիճակը։

ՀՀ-ում հրաբխային լեռնավահանների և սարավանդների մարզը զբաղեցնում է Հայկական հրաբխային բարձրավանդակի կենտրոնական մասի արևելյան հատվածը: Այստեղ նշանավոր են Ջավախքի, Արագածի, Գեղամա, Վարդենիսի հրաբխային լեռները, Սյունիքի հրաբխային բարձրավանդակը և դրանց մերձակա լավային սարավանդները:
Մակերևույթում արտահայտիչ են նեոգենի և չորրորդական երկրաբա նական ժամանակաշրջանների հրաբխային հոսուն լավաները: Դրանք, ծածկելով ծալքաբեկորավոր անհարթ մակերևույթը, առաջացրել են ըն դարձակ, հարթ ռելիեֆով սարավանդներ: Տարածված են նաև կոնաձև հրաբխային զանգվածներ՝ երբեմն լավ արտահայտված խառնարաննե րով։ Ծալքաբեկորավոր լեռների համեմատ հրաբխային մարզի մակերևույթը քիչ է մասնատված, լեռնալանջերի թեքությունները փոքր են: Հրաբխա յին լեռնավահաններն ու սարավանդները հիմնականում անտառազուրկ են տիրապետում են տափաստանային, մերձալպյան ու ալպյան լանդ-շաֆտները:
ՀՀ ծայր հյուսիսարևմտյան մասում են գտնվում Ջավախքի և Եղնախա ղի լեռները, Աշոցքի սարահարթը։ Ջավախքի լեռների միայն հարավային մասն է գտնվում մեր հանրապետության սահմաններում: Այստեղ լեռների վրա առանձնանում են հրաբխային կոներ՝ ժայռոտ գագաթներով: Դեպի հարավ լեռները աստիճանաբար ձուլվում են ճահճապատ Լոռու գոգավո-րությանը։ Հայաստանի և Թուրքիայի պետական սահմանի ուղղությամբ ձգվում են Եղնախաղի լեռները՝ Մեծ Եղնախաղ գագաթով (3042 մ):

քառագագաթ Արագած լեռնազանգվածը

Աշոցքի սարահարթը տարածվում է Ջավախքի և Եղնախաղի լեռների միջև: Այստեղով է ձգվում Ախուրյանի հովիտը: Սարահարթի արևմտյան մասում Ախուրյանի հունի լավային արգելափակման հետևանքով գոյացել է Արփի լիճը:
Արագած լեռնազանգվածը լավաներով ծածկված երկրակեղևի գմբե թաձև բարձրացում է, որի վրա ավելի ուշ ձևավորվել է հրաբխային կո նը: Հնագույն սառցապատումների հետևանքով հրաբխի մոտ 400 մ խո-րությամբ խառնարանը վերածվել է ժայռային չորս գագաթներով եզեր-ված սառցադաշտային վիթխարի կրկեսի: Արագածը հանրապետության ամենաբարձր լեռն է (4090 մ): Այն ճառագայթաձև մասնատված է խոր հովիտներով (Գեղարոտ, Ամբերդ, Մանթաշ), որոնց առանձին մասերում պահպանվել են հնագույն սառցապատման մորենային նստվածքները: Հրաբխային լավաները, սփռվելով լեռան շուրջը, առաջացրել են լավային սարավանդներ, որտեղ նստվածքների տակից հաճախակի մերկանում են տուֆի և պեմզայի հզոր ապարաշերտերը:
Սևանա լճի արևմտյան ափին, միջօրեականի ուղղությամբ, ձգվում է ԳԵ-ղամա լեռները։ Նրա ջրբաժանային գոտին լավաներով ծածկված սարա-վանդ է, որտեղ պահպանվել են հնագույն սառցապատման հետքերը: Այստեղ շատ են քարացրոնները: Լեռների առանցքային մասում բարձրանում են 200-500 մ հարաբերական բարձրությամբ հրաբխային կոներ: Դրանցից լավ արտահայտված խառնարան ունի ամենաբարձր գագաթը՝ Աժդահակը (3597 մ), որտեղ գոյացել է լիճ:
Վարդենիսի լեռները եզերում են Սևանա լիճը հարավից: Լեռների հյու սիսային լանջերը երկար են և փոքրաթեք, մեղմ աստիճաններով իջնում են դեպի Սևանա լիճ։ Հարավային լանջերը կարճ են և խիստ մասնատված էրոզիոն հովիտներով:
Սյունիքի հրաբխային բարձրավանդակի ընդհանուր բազալտային հիմ-քի վրա բարձրանում են Ծղուկ (3581 մ), Մեծ Իշխանասար (3549 մ) հրաբխային գագաթները: Բարձրավանդակի մակերևույթն ամենուր ծածկված է երիտասարդ լավաներով:
Լեռնավահանների հարևա նությամբ գոյացել են առան ձին հրաբխային լեռնազանգ-վածներ, որոնցից նշանավոր են Հատիսը, Արմաղանը և Արայի լեռը:
ՀՀ հրաբխային լեռնավա հանների և սարավանդների մարզում տարածված էրո-զիոն հովիտներից նշանա-վոր են Քասաղի, Հրազդանի, Ազատի, Արգիճիի և Արփայի վերին հոսանքի զառիթափ,

Աժդահակ լեռը

մինչև 100-200 մ խորության լանջերով կանիոնները:
Միջինարաքսյան գոգա-վորության մարզը, եզրա-վորված լինելով բարձրաբերձ լեռնազանգվածներով և ծալ-քաբեկորավոր լեռնաշղթանե րով, բաժանվում է երկու մասի՝ Արարատյան և Նախիջևանի գոգավորությունների: Արա-րատյան գոգավորությունն իր ավելի մեծ՝ ձախափնյա մասով գտնվում է Հայաստանի Հան-րապետության սահմաններում։ Գոգավորությունը սկսվում է Ախուրյան ու Արաքս գետերի միախառնումից հետո և տարածվում մինչև Նախիջևանի գոգավորությունը: Այդ երկու գոգավորությունների միջև սահման է ծառա-յում «Գայլի դրունքը» (դարպաս, դռներ): Արարատյան գոգավորության հատակին՝ ծովի մակարդակից 800-1100 մ բարձրության վրա տարածվում է լայնարձակ Արարատյան դաշտը:
Բացատրե՛ք՝ ինչու Արարատյան գոգավորության հատակային մասը կոչվում է ոչ թե դաշտավայր, այլ դաշտ։
Դաշտի երկրաբանական հիմքը ծածկված է երիտասարդ լճագետա յին նստվածքներով: Արաքսի առափնյա հատվածում տարածվում է դաշտի ամենացածրադիր, տափարակ հարթությունը, որը Արաքսի վարարումների ժամանակ երբեմն ողողվում է գետի ջրերով և ծածկվում առատ տիղմով: Այստեղ պահպանվել են Արաքսի հին հունի մնացուկները: Դաշտի ամե-նայուրացված մասը մեղմաթեք հարթություն է։ Տեղ-տեղ աչքի են ընկնում 100-120 մ հարաբերական՝ բարձրության բլուրները, որոնցից նշանավոր է Խոր Վիրապի բլուրը՝ իր ձեռակերտ վանքային համալիրով։
Արարատյան դաշտը դեպի հյուսիս ձուլվում է Կարմրաշենի, Շամիրա-մի, Եղվարդի և Կոտայքի լավային սարավանդներին:
Հարցեր և առաջադրանքներ

Արայի Լեռը

1.Ինչպիսի՞ ռելիեֆի ձևեր են տարածված հրաբխային լեռնավահանների և սարավանդների մարզում:

լեռնավահաններ, լավային սարավանդներ, հրաբխային կոներ, խառնարաններ, լեռնաշղթաներ, գոգավորություններ, փոքրաթիվ կանիոններ։

2.Ուրվագծային քարտեզի վրա նշեք մարզի հրաբխային խոշոր լեռնա-վահաններն ու սարավանդները:

Ջավախք, Արագած, Գեղամա, Վարդենիս, Սյունիքի բարձրավանդակ, Աշոցքի սարահարթ։

3.Ուշադիր զննեք ՀՀ ֆիզիկական քարտեզը: Ինչո՞ւ ծալքաբեկորավոր շրջաններում մակերևույթն ավելի ուժեղ է մասնատված, քան հրաբխայինում:

Ծալքաբեկորավորներում մակերևույթն ավելի կտրուկ է, խոր հովիտներով։

4.Ի՞նչ գործոններ են ազդել Արարատյան դաշտի մակերևույթի ձևավորման վրա:

Արաքսի ու Ախուրյանի հեղեղներ, լճագիտական նստվածքներ, լավային սարավանդներ։