Թթվածինը երկրագնդի վրա ամենատարածված տարրն է: Երկրակեղևում այդ տարրի զանգվածային բաժինը 47,2 % է: Բնության մեջ թթվածին տարրը հանդիպում է  երեք կայուն իզոտոպների ձևով`  016(99,8%),  017և0:18 
Թթվածինը պարբերական համակարգում գտնվում է երկրորդ պարբերության Vl խմբի գլխավոր ենթախմբում: Կարգաթիվը  8 է, միջուկի լիցքը՝ +8:
Թթվածնի ատոմում առկա 8  էլեկտրոնները ըստ էներգիական մակարդակների բաշխված են հետևյալ կերպ՝ առաջին մակարդակում` 2 էլեկտրոն, իսկ երկրորդում (արտաքին)` 6:  6 էլեկտրոններից միայն երկուսը զույգված չեն: Ատոմին չի բավականացնում ընդամենը 2 էլեկտրոն մինչև կայուն օկտետի առաջացումը:

Թթվածինը  միացություններում երկվալենտ է:

          Թթվածնի ատոմի կառուցվածքը

Թթվածին պարզ նյութի բնութագիրը`

Թթվածինն ազատ վիճակում առաջացնում է երկու պարզ նյութ` երկթթվածին կամ պարզապես թթվածին՝ Օ2, և եռթթվածին կամ օզոն՝  Օ3:

 Թթվածնի մոլեկուլի մոդել       Օզոնի մոլեկուլի մոդել

Թթվածին պարզ նյութի մոլեկուլի  գրաֆիկական բանաձևն է՝  O=O: Մոլեկուլում կապն ատոմների միջև կրկնակի է, կովալենտային ոչ բևեռային:

Հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը՝ Mr (Օ2) =32

Մոլային զանգվածը՝ M(Օ2) =32 գ/մոլ:

Մոլային ծավալը նորմալ պայմաններում՝ Vm=22,4 լ/մոլ է:

Թթվածին պարզ նյութը կազմում է օդի 1/5 մասը  կամ ծավալի 21  տոկոսը: Օդի թթվածինը հիմնականում ծախսվում է նյութերի այրման, օքսիդացման, օրգանական նյութերի նեխման և կենդանի օրգանիզմների շնչառության վրա: Սակայն, ծախսված թթվածինը վերականգնվում է լուսասինթեզով:

Լրացուցիչ աշխատանք
Պատասխանել հարցերին

1.Թթվածնի ատոմում քանի՞ էլեկտրոնն է առկա:

Թթվածնի ատոմում առկա է 8 էլեկտրոնն։

2.Որքա՞ն է թթվածին տարրի մոլային զանգվածը:

Մոլային զանգվածը՝ M(Օ2) =32 գ/մոլ:

3.Որքա՞ն է թթվածին տարրի մոլային ծավալը:

Մոլային ծավալը նորմալ պայմաններում՝ Vm=22,4 լ/մոլ է:

4.Որքա՞ն է թթվածին տարրկ կարաբերական մոլեկուլային զանգվածը:

Հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը՝ Mr (Օ2) =32

Ողջույն, ես Ալեքսն եմ։ Ես սիրում եմ քիմիան, որովհետև այն բացատրում է, թե ինչպես է կառուցված աշխարհը՝ ատոմներից մինչև մոլեկուլներ, ջուր, օդ, մետաղներ ու նույնիսկ մեր մարմինը։

Մասնակցել եմ բոլոր ֆլեշմոբներին

Սեպտեմբերից — Դեկտեմբեր

իմ քիմիաի բաժինը https://aleqsmeliqyan.school.blog/category/%d6%84%d5%ab%d5%b4%d5%ab%d5%a1/

Ատոմի կառուցվածքը

Քիմիաի տնային աշխատաքն

Քանակաչափություն.Նյութի քանակ ,մոլ,մոլային զանգված.Սեպտեմբերի 23-27

Քիմիաի դասարանական աշխատանք

Քիմիական ռեակցիաների տեսակները

Հաշվարկներ, նյութի հաշվարկներ, նյութի քանակ և մոլային զանգված հասկացությունների կիրառմամբ

Քիմիական ռեակցիա

Ավոգադրոյի օրենքը:Նյութի գազային վիճակը:

Թթվածին հասկացողությունը ։Օքսիդներ և Հիմքեր։

Քիմիա ամփոփիչ 04.12.2024

1. Հաշվել ածխածնի օքսիդի (CO₂),հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը: 12+2×16=44
2. Հաշվել պղնձի տարրի զանգվածային բաժինը պղնձի սուլֆատում (CuSO₄): 39.81:
3. Որքա՞ն է 0.75 մոլ թթվածնի (O₂) զանգվածը(գ): MrO2=16×2=32, 1 մոլի զանգվածը`32 գրամ, 0.75 զանգվածը՝ 0,75×32=24 գրամ։
4. Հաշվել 3 մոլ ծծմբական թթվի(H₂SO₄) զանգվածը(գ): Mr(H₂SO₄)=2×1+32+4×16=98, 1 մոլի զանգվածը 98 գրամ, 3×98=294գ․։
5. Որքա՞ն է 106,5 գ զանգվածով ֆոսֆորի օքսիդի նյութաքանակը(մոլ): Mr(P₂O₅)=2×31+5×16=142, 0.75 մոլ։
6. Մեկնաբանե՛ք Ar ( ֆտոր)=19 հավասարությունը:

Քիմիայի կանոններով՝ Ar-ը չափման միավոր չունի:

Պարզ նյութի տեսքը

Թթվածինը երկրագնդի վրա ամենատարածված տարրն է: Երկրակեղևում այդ տարրի զանգվածային բաժինը 47,2 % է: Բնության մեջ թթվածին տարրը հանդիպում է  երեք կայուն իզոտոպների ձևով`  016(99,8%),  017և0:18  ։Թթվածինը պարբերական համակարգում գտնվում է երկրորդ պարբերության Vl խմբի գլխավոր ենթախմբում: Կարգաթիվը  8 է, միջուկի լիցքը՝ +8: Թթվածնի ատոմում առկա 8  էլեկտրոնները ըստ էներգիական մակարդակների բաշխված են հետևյալ կերպ՝ առաջին մակարդակում` 2 էլեկտրոն, իսկ երկրորդում (արտաքին)` 6:  6 էլեկտրոններից միայն երկուսը զույգված չեն: Ատոմին չի բավականացնում ընդամենը 2 էլեկտրոն մինչև կայուն օկտետի առաջացումը:
Թթվածինը  միացություններում երկվալենտ է:

Թթվածին պարզ նյութի բնութագիրը`
 
Թթվածինն ազատ վիճակում առաջացնում է երկու պարզ նյութ` երկթթվածին կամ պարզապես թթվածին՝ Օ2, և եռթթվածին կամ օզոն՝  Օ3:

Թթվածնի մոլեկուլի մոդել       Օզոնի մոլեկուլի մոդել
Թթվածին պարզ նյութի մոլեկուլի  գրաֆիկական բանաձևն է՝  O=O: Մոլեկուլում կապն ատոմների միջև կրկնակի է, կովալենտային ոչ բևեռային:

Հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը՝ Mr (Օ2) =32
Մոլային զանգվածը՝ M(Օ2) =32 գ/մոլ:
Մոլային ծավալը նորմալ պայմաններում՝ Vm=22,4 լ/մոլ է:
Թթվածին պարզ նյութը կազմում է օդի 1/5 մասը  կամ ծավալի 21  տոկոսը: Օդի թթվածինը հիմնականում ծախսվում է նյութերի այրման, օքսիդացման, օրգանական նյութերի նեխման և կենդանի օրգանիզմների շնչառության վրա: Սակայն, ծախսված թթվածինը վերականգնվում է լուսասինթեզով:Թթվածինը քիմիապես ակտիվ նյութ է: Այն փոխազդում է պարզ նյութերի հետ՝ ոչ մետաղների և մետաղների, ինչպես նաև` բարդ նյութերի։

Օքսիդներ

Մետաղների օքսիդներում թթվածին տարրի ատոմը (ատոմները) միացած է մետաղ տարրի ատոմի (ատոմների) հետ:

Օրինակ՝ CuO,MgO,ZnO,Na2O,Cr2O3 և այլն:

Մետաղների օքսիդները սովորական պայմաններում պինդ նյութեր են:

Հիմքեր

Հիմքերը բարդ նյութեր են, որոնք կազմված են մետաղի ատոմներից և մեկ կամ մի քանի հիդրոքսոներից՝  OH խմբից:

Հիմքերի  բաղադրությունն արտահայտվում է հետևյալ ընդհանուր բանաձևով՝
Օրինակ`
Me(OH)։

Նյութի գազային վիճակը, ի տարբերություն նյութի հեղուկ և պինդ ագրեգատային վիճակների, բնութագրվում է մեծ սեղմելիությամբ, փոքր խտությամբ, դիֆուզիայի մեծ արագությամբ և այլն:

Այդ է պատճառը, որ կան մի շարք օրենքներ և օրինաչափություններ, որոնք հատուկ են միայն նյութի գազային վիճակին:

Օրինակ՝ Բոյլ-Մարիոտի օրենքը կապ է ստեղծում գազի ճնշման և ծավալի միջև՝ հաստատուն ջերմաստիճանի պայմաններում: Ըստ այդ օրենքի միևնույն ջերմաստիճանի պայմաններում որոշակի զանգվածով գազի ծավալը հակադարձ համեմատական է գազի ճնշմանը.

V₁V₂=P₂P₁ կամ՝ PV=const:

Գեյ-Լյուսակի օրենքը կապ է ստեղծում գազի ծավալի և ջերմաստիճանի միջև՝ միևնույն ճնշման պայմաններում:

Շառլի օրենքով կապ է հաստատվում գազի ճնշման և ջերմաստիճանի միջև՝ հաստատուն ծավալի պայմաններում:

Ըստ Ավոգադրոյի օրենքի՝ միատեսակ պայմաններում (P,T) տարբեր գազերի հավասար ծավալներում պարունակվում են հավասար թվով մոլեկուլներ. եթե՝ V1=V2,ապա՝ N1=N2:

Ավոգադրոյի օրենքից բխում են կարևոր հետևություններ:

Մեկ մոլ քանակով գազի ծավալը կոչվում է գազի մոլային ծավալ՝ Vm,  նորմալ պայմաններում Vm=22,4 լ/մոլ:

Գազի հարաբերական խտությունը՝ D միևնույն ծավալով երկու գազերի զանգվածների հարաբերությունն է: Առաջին գազի հարաբերական խտությունն ըստ երկրորդ գազի հավասար է նրանց մոլային զանգվածների հարաբերությանը:

Օրինակ՝ D 1/2=M1M2=1728=0,61

Գազի խտությունը նրա մոլային զանգվածի և մոլային ծավալի հարաբերությունն է և ունի գ/լ չափողականություն:

ρ=MVm

Գազերի խառնուրդի միջին մոլային զանգվածը որոշվում է ըստ հետևյալ բանաձևի՝

M¯¯¯¯=M₁a₁+M₂a₂+M₃a₃+…+Mnana1+a₂+a₃+…+an,

որտեղ M-երը յուրաքանչյուր գազի մոլային զանգվածն է, իսկ a-երը կարող են լինել ծավալներ, քանակներ, մոլեկուլների թվեր, ծավալային բաժիններ, մոլային բաժիններ:

Գազերի մասնակցությամբ ռեակցիաների հավասարումներում քանակաչափական գործակիցները ցույց են տալիս նաև գազերի ծավալների հարաբերություն: Օրինակ՝

Մենդելեև-Կլապեյրոնի հավասարումը կոչվում է գազի վիճակի հավասարում և կապ է ստեղծում տվյալ քանակով գազի ծավալի, ճնշման և ջերմաստիճանի միջև՝ PV=nRT, որտեղ R-ը գազային հաստատունն է: Այն թվապես հավասար է մոտ 8,3 Ջ/(մոլ·Կ), եթե ճնշումն արտահայտվի պասկալներով, իսկ ծավալը՝ խորանարդ մետրերով:

Միացման ռեակցիա (կամ սինթեզի ռեակցիա) քիմիական ռեակցիա է, որտեղ երկու կամ ավելի նյութեր միավորվում են՝ առաջացնելով մեկ նոր միացություն։ Սա մի տեսակ ռեակցիա է, որը համապատասխանում է հետևյալ ընդհանուր ձևին՝

A+B→ABA + B \rightarrow ABA+B→AB

Այսինքն, երկու կամ ավելի պարզ նյութեր (պրոդուկտներ) միանում են՝ ձևավորելով մի նոր, ավելի բարդ միացում։ Միացման ռեակցիաները սովորաբար exothermic են, כלומר՝ նրանք արտադրում են էներգիա (այնպես որ սովորաբար ինքը ռեակցիան ունի էներգիայի արտանետում)։

Միացման ռեակցիաների օրինակներ

1. Մետաղի և թթվածնի միացում (քարաքարի հալվել): Օրինակ՝ երկաթը միանում է թթվածնի հետ՝ առաջացնելով երկաթի օքսիդ (հոդը):3Fe+4O2→2Fe2O33Fe + 4O_2 \rightarrow 2Fe_2O_33Fe+4O2​→2Fe2​O3​
2. Հիդրոգեն և թթվածնի միացում (վառվող մոմ): Հիդրոգենը և թթվածինը միանում են ջրի առաջացման համար:2H2+O2→2H2O2H_2 + O_2 \rightarrow 2H_2O2H2​+O2​→2H2​O
3. Կարբոն և թթվածնի միացում (կարբոնային օքսիդի առաջացում):C+O2→CO2C + O_2 \rightarrow CO_2C+O2​→CO2​

Միացման ռեակցիաների հատուկ հատկությունները

• Էներգետիկություն՝ Միացման ռեակցիաները հաճախ արտադրվում են էներգիայի բարձրացման դեպքում, հատկապես եթե դրանց մասնակցում են ջերմային էներգիա կամ էլեկտրականություն (հատկապես լույսի և ջերմության հետ կապված ռեակցիաներ)։
• Անհնար է հետադարձ՝ Միացման ռեակցիաների մեծ մասը կատարվում է կիսագնահատված մակարդակում ու լինում է ոչ հակառակը, כלומר չի կարելի պարզապես բառակապակցությունը արարել հետ։

Կիրառումները

Միացման ռեակցիաները լայնորեն օգտագործվում են մետաղագործության, քիմիական արդյունաբերության, նավթամշակման, էներգետիկայի և կենսաքիմիայի տարբեր ոլորտներում, հատկապես, երբ անհրաժեշտ է նոր նյութեր ստեղծել՝ սկսելով պարզ բաղադրիչներից։

Քայքայման ռեակցիա (կամ դեզինտեգրման ռեակցիա) քիմիական ռեակցիա է, որտեղ մի բարդ միացում բեկվում է ավելի պարզ նյութերի կամ բաղադրիչների։ Այս գործընթացը հակառակ է միացման ռեակցիային, քանի որ միացումից առաջացած նյութը վերածվում է երկու կամ ավելի պարզ նյութերի։

Քայքայման ռեակցիայի ընդհանուր ձևը

Մի բարդ միացում AB բաժանվում է երկու կամ ավելի նյութերի՝

AB→A+BAB \rightarrow A + BAB→A+B

Այսինքն, մի անալիզային նյութի քայքայումը բերում է ավելի պարզ կամ մինիմալ բաղադրիչների։

Քայքայման ռեակցիաների տեսակները

1. Թերմոլիզ (ջերմային քայքայման ռեակցիա): Քայքայումը տեղի է ունենում բարձր ջերմաստիճանում: Օրինակ՝ կալցիում կարբոնատը բարձր ջերմաստիճանում քայքայվում է, և առաջանում է կալցիում օքսիդ և թթվածին:CaCO3→ΔCaO+CO2\text{CaCO}_3 \xrightarrow{\Delta} \text{CaO} + \text{CO}_2CaCO3​Δ​CaO+CO2​
2. Էլեկտրոլիզ (էլեկտրականության ազդեցությամբ քայքայման ռեակցիա): Քայքայումը տեղի է ունենում էլեկտրական հոսանքով։ Այս պրոցեսը սովորաբար օգտագործվում է մետաղների արդյունահանման համար: Օրինակ՝ ջրի էլեկտրոլիզը բերում է հիդրոգեն և թթվածնի արտադրության:2H2O→էլեկտրականություն2H2+O22H_2O \xrightarrow{\text{էլեկտրականություն}} 2H_2 + O_22H2​Oէլեկտրականություն​2H2​+O2​
3. Խիմիոտերմիկ քայքայման ռեակցիա: Երբ մի նյութ քայքայվում է քիմիական այլ նյութի (օրինակ՝ ռեակտիվ նյութի) ազդեցությամբ, առանց ջերմության կամ էլեկտրականության: Օրինակ՝ ամոնիում քլորիդի քայքայումից առաջանում են ամոնիակ և հալոգեն:NH4Cl→NH3+HCl\text{NH}_4\text{Cl} \rightarrow \text{NH}_3 + \text{HCl}NH4​Cl→NH3​+HCl

Քայքայման ռեակցիայի օրինակներ

1. Կալցիումի կարբոնատի քայքայման ռեակցիա:CaCO3→ΔCaO+CO2\text{CaCO}_3 \xrightarrow{\Delta} \text{CaO} + \text{CO}_2CaCO3​Δ​CaO+CO2​Այս ռեակցիան տեղի է ունենում բարձր ջերմաստիճանում և օգտագործվում է կավի ստացման մեջ:
2. Ջրի էլեկտրոլիզ:2H2O→էլեկտրականություն2H2+O22H_2O \xrightarrow{\text{էլեկտրականություն}} 2H_2 + O_22H2​Oէլեկտրականություն​2H2​+O2​Ջրի էլեկտրոլիզը արդյունքում տալիս է հիդրոգեն (H₂) և թթվածին (O₂)։ Այս ռեակցիան լայնորեն կիրառվում է որպես հիդրոգենի արդյունահանման մեթոդ։
3. Ամոնիում նիտրատի քայքայման ռեակցիա:NH4NO3→ΔN2O+2H2O\text{NH}_4\text{NO}_3 \xrightarrow{\Delta} \text{N}_2 \text{O} + 2H_2ONH4​NO3​Δ​N2​O+2H2​OԱյս ռեակցիան օգտագործվում է ապառիկ թունավոր նյութերի և նիտրոգենային միացությունների սինթեզի համար։

Քայքայման ռեակցիայի կարևորություն

• Նյութերի արդյունահանում՝ Քայքայման ռեակցիաներ օգտագործվում են տարբեր նյութեր ստանալու համար, օրինակ՝ մետաղներ, գազեր, կամ մյուս բարդ նյութեր:
• Հրդեհման և էներգիայի արտադրություն՝ որոշ քայքայման ռեակցիաներ, հատկապես դրանք, որոնք էներգիա են արտազատում (օրինակ՝ նավթը կամ բնական գազը), կարևոր են էներգետիկ ոլորտում։
• Պատրաստում է ռեակտիվ նյութեր՝ որոշ քայքայման ռեակցիաներ օգտագործվում են արդյունաբերական կամ լաբորատորիական նպատակներով՝ թունավոր կամ պիտանի նյութեր ստանալու համար։

Եզրակացություն

Քայքայման ռեակցիաները կենսական նշանակություն ունեն տարբեր ոլորտներում, և նրանք խթանում են նյութերի վերամշակման ու էներգիայի արտազատման բազմաթիվ գործընթացներ։

Փոխանակման ռեակցիա (կամ դիսպլասման ռեակցիա) քիմիական ռեակցիա է, երբ երկու միացություններ փոխանակում են իրենց բաղադրիչ ատոմները կամ իոնները՝ առաջացնելով նոր միացություններ։ Այս ռեակցիաներում մասնակից նյութերը փոխվում են իրենց բաղադրիչների տեղերով, ուստի կոչվում է «փոխանակման» ռեակցիա։

Փոխանակման ռեակցիաներն ամենօրյա կյանքում հանդիպում են, հատկապես այնպիսի լուծույթներում, որտեղ իոնները լուծված են ջրի մեջ։

Փոխանակման ռեակցիայի ընդհանուր ձևը

Պարզագույն փոխանակման ռեակցիաները ունեն հետևյալ ձևը՝AB+CD→AD+CBAB + CD \rightarrow AD + CBAB+CD→AD+CB

Այսպիսով, երկու միացությունները (AB և CD) փոխանակում են իրենց բաղադրիչ ատոմները կամ իոնները՝ ստանալով երկու նոր միացություններ՝ AD և CB։

Փոխանակման ռեակցիաների տեսակներ

1. Որպեսզի լինեն փոխանակման ռեակցիաներ, անհրաժեշտ է, որպեսզի առկա լինեն
   • Իոնների փոխանակում։ Եթե լուծույթում առկա են երկու միացություններ, որոնք կազմում են երկու իոններ, ապա փոխանակում կլինի այն դեպքում, եթե ստացվող միացություններն ավելի կայուն կամ անկայուն են:
2. Երկրորդ տեսակը կապված է աղերի ջրային լուծույթներում փոխանակումից: Օրինակ՝ եթե երկուսը հոդախմբում են մի բազուկ, մեկը կարող է հարացուցել մեկ ընկերների։

Տեղակալման ռեակցիա (կամ փոխհատուցման ռեակցիա) քիմիական ռեակցիա է, որտեղ մեկ իոն կամ ատոմ փոխարինում է մեկ այլ իոնի կամ ատոմի՝ միացությունում։ Այսպիսի ռեակցիաներում, նոր նյութի առաջացման համար մեկ բաղադրիչ (գազ, հեղուկ կամ միներալ) փոխարինում է մյուսին։ Տեղակալման ռեակցիաները հաճախ տեղի են ունենում լուծույթներում, երբ երկու միացություններ խառնվում են, և դրանցից մեկը դուրս է գալիս լուծույթից՝ որպես անլուծելի նյութ (տեղակալ)։

Տեղակալման ռեակցիայի ընդհանուր ձևը

Համապատասխան տեղակալման ռեակցիայի ընդհանուր տեսքը հետևյալն է՝AB(aq)+CD(aq)→AD(s)+CB(aq)AB(aq) + CD(aq) \rightarrow AD(s) + CB(aq)AB(aq)+CD(aq)→AD(s)+CB(aq)

Այսինքն՝ երբ լուծույթի մեջ երկու աղեր (AB և CD) խառնվում են, և դրանցից մեկը (AD) անլուծելի է, այն նստում է որպես տեղակալ՝ դուրս գալով լուծույթից։

Տեղակալման ռեակցիայի օրինակներ

1. Բարևի աղերի տեղակալման ռեակցիա՝Երբ բարևի նատրիումի սուլֆատը խառնվում է պղինձ(II) սուլֆատի հետ, տեղի է ունենում տեղակալման ռեակցիա, որում առաջանում է անլուծելի պղինձ(II) սուլֆատ (CuSO₄), որը նստում է լուծույթից որպես տեղակալ։BaCl2(aq)+Na2SO4(aq)→BaSO4(s)+2NaCl(aq)\text{BaCl}_2(aq) + \text{Na}_2\text{SO}_4(aq) \rightarrow \text{BaSO}_4(s) + 2\text{NaCl}(aq)BaCl2​(aq)+Na2​SO4​(aq)→BaSO4​(s)+2NaCl(aq)Այս ռեակցիայում BaSO₄ (բարիումի սուլֆատ) դուրս է գալիս լուծույթից՝ որպես տեղակալ:
2. Նատրիումի թթվածնաբեր աղերի տեղակալման ռեակցիա՝Pb(NO3)2(aq)+2KI(aq)→PbI2(s)+2KNO3(aq)\text{Pb(NO}_3\text{)}_2(aq) + 2\text{KI}(aq) \rightarrow \text{PbI}_2(s) + 2\text{KNO}_3(aq)Pb(NO3​)2​(aq)+2KI(aq)→PbI2​(s)+2KNO3​(aq)Այս ռեակցիայում PbI₂ (պղնձի յոդիդ) դուրս է գալիս լուծույթից՝ իբր տեղակալ, իսկ լուծույթում մնում է կալցիումի նիտրատ (KNO₃)։

Տեղակալման ռեակցիաների բնութագրերը

1. Սինթեզային ռեակցիաների հակառակ պրոցեսը. Այս ռեակցիաներում նյութերի մեկը դուրս է գալիս լուծույթից՝ որպես անլուծելի արտադրանք (տեղակալ), իսկ մյուսը մնում է լուծույթում։
2. Տեղակալումը տեղի է ունենում միայն այն դեպքում, երբ առաջացած միացումը անլուծելի է: Ավելորդ բարդության կամ կայունության պատճառով նման ռեակցիաները հաճախ տեղի են ունենում լուծույթներում։
3. Սովորաբար առաջացնում են խառնուրդներ կամ կախարդներ՝ այսպիսի ռեակցիաներն օգտակար են աղերի և այլ նյութերի մաքրման ու օպտիմալացման համար։

Տեղակալման ռեակցիաների կիրառությունը

• Քիմիական վերլուծություններ՝ տեղակալման ռեակցիաները լայնորեն կիրառվում են քիմիական վերլուծության մեջ՝ իոնների ճանաչման համար: Օրինակ, երբ լուծույթում որոշակի իոն պետք է հայտնաբերվի, այն կարող է փոխարինվել այլ իոնով՝ առաջացնելով անլուծելի տեղակալ:
• Պատրաստում են աղեր և միացություններ՝ տեղակալման ռեակցիաները կարևոր են աղերի սինթեզի մեջ, օրինակ՝ սուլֆատներ, յոդիդներ, քլորիդներ։
• Մաքրման գործընթացներում՝ լուծույթների մաքրման ժամանակ, երբ պետք է հեռացնել մեկ բաղադրիչ՝ օգտագործելով տեղակալման ռեակցիա։

Եզրակացություն

Տեղակալման ռեակցիաները շատ կարևոր են քիմիայում, հատկապես լուծույթներում, երբ անհրաժեշտ է հեռացնել կամ ճանաչել որոշ բաղադրիչներ, որոնք անլուծելի են։

CaCO3+2HCl=CaCl2+H2O+CO2

C+2H2O=CO2+2H2

Cl2+H2O=HCl+HClO

3N2+3H2=2NH3

Zn+2HCl=ZnCl2+H2

Mg+O2=MgO

Al+6HCl=2AlCl3+3H2

Հաշվարկներ (նյութի քանակ և մոլային զանգված հասկացությունների կիրառմամբ) կատարելիս պետք է նկատի ունենալ, որ նյութի մոլային զանգվածի թվային արժեքը համընկնում է տվյալ նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածի արժեքին:

Օրինակ՝ M(H₂SO₄)=Mr(H₂SO₄), քանի որ

Mr(H₂SO₄)=2⋅Ar(H)+Ar(S)+4⋅Ar(O)=2⋅1+1⋅32+4⋅16=98, 

ուստի`  M(H₂SO₄)=98 գ/մոլ

Իսկ եթե նյութի մոլեկուլները միատոմ են, ապա մոլային զանգվածի թվային արժեքը համընկնում է  համապատասխան քիմիական տարրի հարաբերական ատոմային զանգվածին:

Օրինակ՝ Ar(Ne)=20, ուստի` M(Ne)=20 գ/մոլ

Մոլային զանգվածի մեծությունից օգտվելով՝  կարող ենք հաշվել նյութի ցանկացած քանակի զանգվածը, ըստ հետևյալ բանաձևի՝  m=M⋅n

Օրինակ հաշվենք, թե քանի՞ գրամ է 0,5 մոլ կալցիումի օքսիդի զանգվածը:

Ըստ վերը նշված բանաձևի՝  m(CaO)=M(CaO)⋅n

Հաշվենք կալցիումի օքսիդի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը՝  Mr(CaO)=40+16=56,

 ուստի` M(CaO)=56 գ/մոլ

Հաշվենք 0,5 մոլ  կալցիումի օքսիդի զանգվածը

m(CaO)=56 գ/մոլ⋅0.5մոլ=28 գ

Եթե հայտնի է նյութի զանգվածը, ապա կարող ենք հաշվել համապատասխան նյութաքանակը, ըստ հետևյալ բանաձևի՝

n=mM (մոլ)

Նյութի մոլային զանգվածը որոշվում է` ըստ այդ նյութի հայտնի զանգվածի և քանակի հարաբերության՝

M=mn

Նյութի զանգվածը կարելի է որոշել նաև ըստ նրա կառուցվածքային մասնիկների հայտնի թվի (N):

Քանի որ  m=n⋅M   իսկ  n=m*M  և  n=N/NA⇒m=N/NA⋅M

Քիմիական ռեակցիաները բազմաթիվ են ու բազմաբնույթ: Մի շարք ընդհանուր հատկությունների համաձայն, քիմիական ռեակցիաները հնարավոր  է դասակարգել, որը բավական դյուրացնում է նրանց ուսումնասիրությունը:

Ըստ սկզբնանյութերի և վերջանյութերի թվի ու բաղադրության՝ ռեակցիաները լինում են.

• միացման
• քայքայման
• տեղակալման
• փոխանակման

Միացման  քիմիական ռեակցիայի ժամանակ երկու կամ ավելի նյութերից ստացվում է մեկ բարդ նյութ:

Միացման ռեակցիայի ելանյութերը կարող են լինել  ինչպես պարզ, այնպես ել  բարդ նյութեր:

Օրինակ, երկու բարդ նյութերի՝ կալցիումի օքսիդի և ջրի փոխազդեցությունից ստացվում է մեկ  ավելի բարդ նյութ՝ կալցիումի հիդրօքսիդ:

                       Կալցիումի օքսիդի և ջրի միացման ռեակցիան

Երկու պարզ նյութերի՝  ալյումինի և յոդի փոխազդեցությունից առաջանում է մեկ բարդ նյութ՝ ալյումինի յոդիդ:

                                Ալյումինի և յոդի միացման ռեակցիան

2Al+3J2=2AlJ3

Քայքայման ռեակցիայի ժամանակ մեկ բարդ նյութի քայքայումից ստացվում են երկու կամ ավելի նյութեր: 

Ստացվող նյութերը կարող են լինել և՛բարդ, և՛ պարզ:

Օրինակ, մեկ բարդ նյութից՝ պղնձի (II) հիդրոքսիդի քայքայումից առաջանում են երկու բարդ նյութ՝ պղնձի (II) օքսիդ և ջուր:

                             Պղնձի (II) հիդրոքսիդի քայքայումը

Cu(OH)2=CuO+H2O

Մեկ բարդ նյութի՝ ջրի քայքայումից առաջանում են երկու պարզ նյութ՝ջրածին և թթվածին:

                      Ջրի քայքայումը

2H2O=2H2+O2

Տեղակալման է պարզ և բարդ նյութերի միջև ընթացող այն քիմիական ռեակցիան, որի ժամանակ պարզ նյութը կազմող ատոմները տեղակալում են բարդ նյութի բաղադրությունում առկա տարրերից որևէ մեկի ատոմները:

Օրինակ, պարզ նյութ՝ ցինկի և բարդ նյութ աղաթթվի փոխազդեցությունից առաջանում են նոր պարզ նյութ՝ ջրածին և բարդ նյութ՝ ցինկի քլորիդ:

Ցինկի և աղաթթվի փոխազդեցությունը.

Zn+2HCl=H2↑+ZnCl2

Քիմիական միացման ռեակցիաներ

1. 2H₂ + O₂ → 2H₂O
   Ջրածնի և թթվածնի միացում՝ ջուր ստանալու համար:
2. N₂ + 3H₂ → 2NH₃
   Ազոտի և ջրածնի միացում՝ ամոնիակ ստանալու համար (Haber-ի պրոցես):
3. C + O₂ → CO₂
   Ածխի և թթվածնի միացում՝ ածխաթթու գազ ստանալու համար:
4. 2Na + Cl₂ → 2NaCl
   Նատրիումի և քլորի միացում՝ նատրիումի քլորիդ (խոհարարական աղ) ստանալու համար:
5. SO₃ + H₂O → H₂SO₄
   Ծծմբի օքսիդի և ջրի միացում՝ ծծմբական թթու ստանալու համար:

Քայքայման ռեակցիաներ

1. 2H₂O → 2H₂ + O₂
   Ջրի քայքայում՝ ջրածին և թթվածին ստանալու համար (էլեկտրոլիզ):
2. CaCO₃ → CaO + CO₂
   Կալցիումի կարբոնատի քայքայում՝ կալցիումի օքսիդ և ածխաթթու գազ ստանալու համար:
3. 2KClO₃ → 2KCl + 3O₂
   Կալիումի քլորատի քայքայում՝ կալիումի քլորիդ և թթվածին ստանալու համար:
4. 2HgO → 2Hg + O₂
   Սնդիկի օքսիդի քայքայում՝ սնդիկ և թթվածին ստանալու համար:
5. H₂CO₃ → H₂O + CO₂
   Ածխաթթվի քայքայում՝ ջուր և ածխաթթու գազ ստանալու համար:

Տեղակալման ռեակցիա

պարզ նյութ՝ ցինկի և բարդ նյութ աղաթթվի փոխազդեցությունից առաջանում են նոր պարզ նյութ՝ ջրածին և բարդ նյութ՝ ցինկի քլորիդ:

Ցինկի և աղաթթվի փոխազդեցությունը.

Zn+2HCl=H2↑+ZnCl

Փոխանակման ռեակցիա

Փոխանակման են կոչվում այն ռեակցիաներըը, որոնք կատարում են 2 բարդ նյութերի միջև, որտեղ նրանք փոխանակվում են իրենց բաղադրիչ մասերով։ Փոխանակման ռեակցիաները կարող են առաջանալ երկու անօրգանական աղերի միջև, երբ մեկ ելանյութը ջրում անլուծելի է: Օրինակ, արծաթի նիտրատի և կոբալտի հեքսամին քլորիդի խառնուրդից առաջանում են կոբալտային համալիրի նիտրատային աղը և արծաթի քլորիդ․

Քիմիական ռեակցիաների ընթացքում փոխարկվում են նյութի տվյալ չափաբաժնում պարունակվող կառուցվածքային մասնիկները (ատոմները, մոլեկուլները, իոնները): Ուստի նյութի զանգվածի և ծավալի հետ մեկտեղ անհրաժեշտ է իմանալ այդ մասնիկների թիվը: Այդ պատճառով քիմիայում օգտագործվում է նյութի քիմիական քանակ (նյութաքանակ)  ֆիզիկաքիմիական մեծությունը` n :
Նյութի քանակը  տվյալ նյութի չափաբաժինն է, որը պարունակում է այդ նյութի որոշակի թվով կառուցվածքային միավորներ:
Նյութի քիմիական քանակի չափման միավորը մոլն է ( լատիներեն նշանակում է քանակ):
Մեկ մոլը նյութի այն քանակն է, որն այնքան կառուցվածքային միավոր (ատոմ, մոլեկուլ, կամ այլ մասնիկ) է պարունակում, որքան ատոմ է պարունակվում ածխածնի C12 իզոտոպի  0,012 կգ -ը:
Տվյալ նյութի քանակը իմաստավորվում է, եթե որոշակիորեն նշվում է նյութի տեսակը, այսինքն, թե ինչ կառուցվածքային մասնիկներից է այն կազմված: Օրինակ՝ «բրոմի մեկ մոլ» արտահայտությունը թերի է, քանի որ այն կարող է վերաբերվել և’ մեկ մոլ Br2-ին, և’ մեկ մոլ Br-ին, իսկ մոլեկուլային բրոմը և ատոմային բրոմը տարբեր կառուցվածքային մասնիկներ են:
Նյութի քանակ արտահայտության մեջ նյութ բառն օգտագործվում է ընդարձակ մատերիա իմաստով: Այդ պատճառով կառուցվածքային մասնիկների թվին են դասվում պրոտոնները, էլեկտրոնները և ֆիզիկական մյուս մասնիկները, որոնք ինքնըստինքյան քիմիական նյութեր չեն առաջացնում:
Ցանկացած նյութի (անկախ ագրեգատային վիճակից) մեկ մոլում պարունակվող կառուցվածքային միավորների թիվը կոչվում է Ավոգադրոյի թիվ և հավասար է 6.02⋅10²³

Այն ֆիզիկաքիմիական հաստատունը, որը համապատասխանում է այդ թվին, կոչվում է Ավոգադրոյի հաստատուն`NA (ի պատիվ իտալացի գիտնական Ա.Ավոգադրոյի):

NA=6,02⋅10²³1մոլ=6,02⋅10^{23 1}մոլ, կամ`  NA=6,02⋅10<sup>23</sup>մոլ<sup>−1</sup>
Ցանկացած նյութի քանակը կարելի է որոշել հետևյալ բանաձևով`  n=NNA (մոլ),  որտեղ N-ը նյութի կառուցվածքային  մասնիկների թիվն է, NA — ն՝ նյութի մեկ մոլում պարունակվող կառուցվածքային մասնիկների թիվը` Ավոգադրոյի հաստատունը:
Ցանկացած նյութի քանակը կարելի է որոշել նաև նյութի զանգվածի (m) միջոցով, ըստ հետևյալ հավասարման`n=mM  (մոլ), որտեղ M-ը մեկ մոլ քանակով նյութի զանգվածն է` նյութի մոլային զանգվածը:
Նյութի մոլային զանգվածն  արտահայտում են  կգ/մոլ-ով: Սակայն քիմիական հաշվարկների ժամանակ առավել հաճախ օգտագործում են գ/մոլ-ը:
Եթե հայտնի է տվյալ նյութի զանգվածը(m) և քանակը (n),ապա կարելի է որոշել նյութի մոլային զանգվածը` M−ը
M=m*n

Բարդ նյութի մոլային զանգվածը հաշվելու համար անհրաժեշտ է յուրաքանչուր տարրի նյութաքանակը բազմապատկել այդ տարրի  ատոմի մոլային զանգվածով և ստացած տվյալները գումարել: Յուրաքանչյուր տարրի ատոմի նյութաքանակը հաշվելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել տարրի ատոմի ինդեքսը:

Օրինակ՝ M(AaBbCc)=a⋅M(A)+b⋅M(B)+c⋅M(C)

Բարդ  նյութի մոլային զանգվածի թվային արժեքը (գ/մոլ-ով)  համընկնում է նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածի հետ:

Օրինակ՝ Mr(HCl)=36,5 հետևաբար  M(HCl)=36,5 գ/մոլ:

Միատոմանի նյութի մոլային զանգվածի թվային արժեքը համընկնում է տարրի հարաբերական ատոմային զանգվածի հետ:

Օրինակ՝ Ar(He)=4  հետևաբար M(He)=4գ/մոլ: