Ինչպե՞ս են Վասիլիկի և Պետրոս Գետադարձի արարքները փոխում Զաբուղոնի և Հայաստանի ճակատագիրը: Կարո՞ղ էր արդյոք նրանց ընտրությունը փոխել իրադարձությունների ընթացքը։
Գեղարվեստական հատված
Հատված Գրիգոր Զոհրապի «Զաբուղոն» նորավեպից. էջ129-130
Մեղմիվ կը մոտենա անոր տունին. պատուհանին առջև խոսացկության ձայն մը կեցնե զինքը. ո՞վ է ներսը. մտիկ կ՚ընե, չի հավատար իր լսածին. ներս կը մտնե անձայն, առանց իր ներկայությանը կասկածը տալու, ու չի հավատար իր տեսածին. ժամ մը ամբողջ անկյուն մը կծկված կը սպասե, չկրնալով ցրված միտքը ամփոփել. հետո տակավ ինքզինքը կը գտնե, կը խորհի ու ձեռքը ակամա կ՚երթա պզտիկ դանակի մը կոթին զոր մեջքի գոտիին անցուցած է. մատները կը շոյեն զենքը. առջի հեղն է որ արյուն թափելու հարկը կը տեսնե որոշ ու հստակ. ինքը որ ամեն բանե կրնա փախչիլ, այս վրեժխնդրության գաղափարեն չի կրնար զատվիլ ահա։ Ո՞վ է այդ ապուշ էակը որ իր թողած պակասը լեցնելու եկած է այստեղ, սա նստող տղո՞ւն համար Վասիլիկ մոռցած է զինքը։ Մեկ նայվածքով կը չափե, կը գնահատե այս ոսոխը ու շատ վար կը գտնե իրմե։
Եվ իր սիրտը լեցնող արհամարհանքին առջև վրեժի գաղափարը կը թուլնա. ձեռքը կը քաշե դանակին բունեն զոր իր պրկված մատները կիսովին դուրս քաշած էին մեջքի գոտիեն. ո՛չ, չեն արժեր ասոնք իր զայրույթը, ու կամացուկ դուրս կ՚ելլե կրկին։ Բոլոր գիշերը կը քալե թափառական, փողոցներուն մեջ. ո՞ւր պիտի երթա այսպես. տուն չունի, ծանոթ չունի։ Կը խորհի որ այդքան ծանրագնի ձեռք անցուցած ազատությունը բանի մը չի ծառայեր և ուսերուն վրա կը ծանրանա։
Արշալույսին հետ՝ վարանոտ քայլերով ետ կը դառնա, իր բանտին նորեն, որուն դրան առջև կը գտնեն զինքը առտուն ու ներս կ՚առնեն։
ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾ
Ամենայն հայոց կաթողիկոս Պետրոս Ա Գետադարձը աթոռակալել է 1019-1058 թթ.: Պետրոսի աթոռակալությունը համընկավ անհանգիստ ժամանակների հետ: Հայոց արքա Գագիկ I-ի մահից հետո նրա երկու որդիների միջև պայքար է ծավալվում հայոց գահին տիրելու համար: Կաթողիկոս Պետրոս Գետադարձի և Պահլավունի իշխանների գլխավորությամբ Անիում կողմերի միջև կնքվում է համաձայնություն, ըստ որի` Հովհաննես-Սմբատը հռչակվում է թագավոր Անիի և շրջակա տարածքների վրա, իսկ Անիի թագավորության հարավ-արևելյան շրջաններում թագավորում է Աշոտ IV-ը։ Հովհաննես-Սմբատի մահից հետո գահն անցնելու էր Աշոտին, սակայն Հովհաննես-Սմբատը դրժեց իր խոստումը, և նա վճռեց իր մահից հետո Անին հանձնել Բյուզանդիային: Այդ նպատակով նա Պետրոս կաթողիկոսին ուղարկեց կայսեր հետ բանակցելու:
Շուտով մեծ բանակով Արևելք արշավեց բյուզանդական կայսր Վասիլ II-ը: Արքան, 1022 թ. Տրապիզոն՝ կայսեր մոտ, արտակարգ լիազորություններով բանակցելու ուղարկեց Պետրոս Ա-ին, որն աչքի էր ընկնում բյուզանդամետությամբ: Հայոց կաթողիկոսը Տրապիզոնում ամոթալի գործարքով Անիի թագավորությունը կտակեց Բյուզանդիային, որը պատմության մեջ հայտնի է «Ամոթալի կտակ» անվամբ։ Ըստ այդ կտակի՝ Հովհաննես-Սմբատի վախճանվելուց հետո նրա թագավորության մեջ ընդգրկված շրջաններն անցնելու էին կայսրությանը։
1041 թ. մահացան Աշոտ IV-ը, իսկ մի քանի ամիս անց Հովհաննես Սմբատը: Գահն անցավ Աշոտ IV-ի որդի Գագիկ II-ին (գահակալել է 1042-1045 թթ․)։
Հավատարիմ մնալով Տրապիզոնյան կտակին՝ Գետադարձը, 1045 թ․ Գագիկ II-ին դրդում է մեկնել Կ. Պոլիս և ներկայանալ Կոստանդին Մոնոմախ կայսրին։ Շուտով նա կայսերն է ուղարկում նաև իրեն վստահված Անիի բանալիները, արդյունքում Անիի Բագրատունիների թագավորությունն անկում է ապրում։
_________________________________________________
Էսսե
Ալեքս Մելիքյանի բլոգ 