Իմ ազգանունը Մելիքյան է։ Այն առաջացել է Մելիք բառից, որը նշանակում է Գյուղապետ, Տանուտեր կամ Քյոխվա։ Այս ազգանունը մեզ է փոխանցվել իմ ապուպապիկից, ով իր ժամանակին եղել է մելիք։

Հայրական կողմից տատիկս ու պապիկս ծագումով են Տավուշի մարզի Բերդ քաղաքից, իսկ մայրական կողմից՝ Սյունիքի մարզի Գորիս քաղաքից։

Հայրական կողմի ապուպապիկս եղել է գյուղապետ և տանուտեր, Իսկ Հայրիկիս պապիկը՝ զինվորական։ Մայրական կողմի ապուպապիկս եղել է Զորավար Անդրանիկի Գրագիր, իսկ Մայրիկիս պապիկը՝ ավտոբուսի վարորդ։

Մեր ընտանիքի պատմության մեջ կան նաև վերաբնակեցման դեպքեր․ հայրական կողմը տեղափոխվել է Արցախից՝ Դաշտային Ղարաբաղից դեպի Տավուշ, իսկ մայրական կողմը Շուշի քաղաքից՝ Սյունիք՝ 1920 թվականին։

Այս նախագիծը օգնում է հասկանալ, որ մեր գերդաստանը միշտ եղել է աշխատասեր, հպարտ և հայրենասեր, և մեր պատմությունը հայ ժողովրդի պատմության մասն է։

Առաջադրանք 1

ԱՌԱՋԻՆ ԱՇԽԱՐՀԱՄԱՐՏԸ, պատմել էջ 21-30-ը/

ԵԶՐՈՒՅԹՆԵՐ
Առաջին աշխարհամարտ (Մեծ պատերազմ) — Եվրոպայում Եռյակ դաշինքի
և Անտանտի միջև ռազմական բախումից սկսված և աշխարհի տարբեր մասերում ծավալված համաշխարհային պատերազմ: Տևել է 1914 թ. օգոստոսի
1–ից մինչև 1918 թ. նոյեմբերի 11–ը։
Արևելաեվրոպական (Ռուսական) ճակատ — Առաջին աշխարհամարտի պատերազմական երկու գլխավոր ռազմաբեմերից մեկը։ Ճակատային գիծը
անցնում էր ռուս–գերմանական և ռուս–ավստրիական սահմանների երկայնքով` Բալթիկ ծովից մինչև Սև ծով։
Արևմտաեվրոպական (Ֆրանսիական) ճակատ — Առաջին աշխարհամարտի պատերազմական գլխավոր ռազմաբեմերից մյուսը։ Ճակատային գիծը
ձգվում էր ֆրանս–գերմանական սահմանով և Բելգիայով։
Կովկասյան ճակատ — Առաջին աշխարհամարտի պատերազմական ռազմաբեմերից, որտեղ պատերազմն ընթացել է ռուսական և թուրքական զորքերի
միջև։ Ճակատային գիծը անցնում էր Սև ծովի հարավից Հայաստանի տարածքով մինչև Իրանի սահմանները։
Քառյակ դաշինք — Առաջին աշխարհամարտի ընթացքում Եռյակ դաշինքի
կազմի փոփոխության և ավելացման արդյունքում ձևավորված ռազմաքաղաքական խմբավորում։
Մեծ եղեռն — Հայոց ցեղասպանության գլխավոր փուլի անվանումը. սկսվել է
1914 թ. աշնան վերջից և տևել մինչև 1916 թ. ամառը։

ԲԱՌԱՊԱՇԱՐ
Բրեստ–Լիտովսկի պայմանագիր — Քառյակ դաշինքի և Խորհրդային Ռուսաստանի միջև 1918 թ. մարտի 3–ին Բրեստ–Լիտովսկ քաղաքում կնքված
հաշտության պայմանագիր, որով Անտանտի անդամ Ռուսաստանը միակողմանի դուրս եկավ աշխարհամարտից։

Պատերազմի պատճառները
XX դ. սկզբին տերությունների միջև եղած հակասություններն ավելի խորացան։ Երկու հակադիր ռազմաքաղաքական դաշինքների միջև ռազմական բախումը
դարձավ անխուսափելի, և սկսվեց համընդհանուր պատերազմ։ Իսկ որո՞նք էին այդ պատերազմի գլխավոր
պատճառները։ Ըստ բնույթի՝ դրանք չորսն էին.

Տարածքային։ Աշխարհի գաղութային բաժանման ավարտից հետո պայքար ծավալվեց ազդեցության ոլորտների և տարածքների վերաբաժանման համար, ձգտում էին առաջին հերթին նոր
գաղութատեր երկրները՝ Գերմանիան, Իտալիան և
Ճապոնիան։

Տնտեսական։ Արդյունաբերական զարգացած
երկրները ձգտում էին ձեռք բերելու առևտրի համար նորանոր շուկաներ, տեր դառնալու հումքի հարուստ պաշարների՝ ապահովելու համար
տնտեսական և ֆինանսական գերազանցություն
իրենց հակառակորդների նկատմամբ։

Ռազմական։ Մեծ տերությունները սկսեցին
հսկայական գումարներ ծախսել իրենց բանակները հզորացնելու համար։ Նրանց միջև ծավալվեց սպառազինությունների մրցավազք։ Նպատակն էր ռազմական առումով նույնպես հասնել
գերազանցության հակառակորդների նկատմամբ, պատրաստ լինել պաշտպանելու իրենց
պետությունը, գաղութները և շուկաները կամ
նվաճելու նոր տարածքներ և շուկաներ։

Գաղափարական։ Մեծ տարածում գգտան ազգայնամոլությունը և կայսերապաշտությունը։ Տերությունների իշխող վարչակարգերն անթաքույց

քարոզում էին ատելություն ու թշնամանք այլ ազգերի նկատմամբ հիմնավորում իրենց զավթողական նպատակները, կատարում պատերազմի

գաղափարական նախապատրաստում։

Մասնակիցներից յուրաքանչյուրը նախօրոք մշակել էր պատերազմի իր նպատակները և ռազմական

պլանը։ Անտանտի երկրներից Մեծ Բրիտանիայի հիմնական նպատակն էր պահպանել գաղութները և թուլացնել իր գլխավոր հակառակորդ Գերմանիային։

Ֆրանսիայի նպատակն էր վերադարձնել ֆրանս–
պրուսական պատերազմի ժամանակ կորցրած տարածքները, ինչպես նաև զավթել Հռենոսի ձախ ափը և
գերմանական գաղութները։
Իր հերթին Ռուսաստանը ծրագրել էր իրականացնել իր դարավոր նպատակը` գրավել Բոսֆորի ու Դարդանելի նեղուցները և դուրս գալ Միջերկրական ծով,
ինչպես նաև գրավել Արևմտյան Հայաստանը և ամուր
հաստատվել Մերձավոր Արևելքում։
Գերմանիայի նպատակն էր հաստատել իր գերիշխանությունը Եվրոպայում՝ զավթելով անգլիական և
ֆրանսիական գաղութները, մասնատել Ռուսաստանը։
Ավստրո–Հունգարիան նպատակ ուներ իր լիակատար ազդեցությունը հաստատելու Բալկաններում։
Օսմանյան կայսրության ծրագիրն էր գրավել Կովկասը, Ղրիմը, Իրանական Ատրպատականը և ծավալվել մինչև Ալթայ՝ իրագործելով իր պանթյուրքական
նկրտումները։
Քողարկելով իրենց զավթողական ծրագրերը՝ երկու խմբավորումների անդամները հայտարարում էին,
թե կռվում են «փոքր» ազգերի իրավունքների և հակառակորդի բռնակալ տիրապետությունից նրանց ազատագրելու համար՝ նշելով սերբերին, հայերին, լեհերին
և այլոց։
Մեծ պատերազմի սկիզբը
Առաջին աշխարհամարտը սկսվեց Բալկանյան թերակղզում։ Այստեղ բախվում էին երկու հակադիր դաշինքների շահերը, և պատահական չէ, որ Բալկանները պատկերավոր անվանում էին «վառոդի տակառ`
դրված Եվրոպայի տակ»։
Տերությունները երկար ժամանակ նախապատրաստվում էին պատերազմի. պատճառները կային,
մնում էր առիթը։ 1914 թ. հունիսի 28–ին սերբ ազգայնականները Սարաևոյում իրականացրին Ավստրո–Հունգարիայի թագաժառանգ Ֆրանց Ֆերդինանդի սպանությունը։ Դա էլ եղավ առիթը։

Ավստրո–Հունգարիան ուղիղ մեկ ամիս անց պատերազմ հայտարարեց Սերբիային։ Ռուսաստանը հանդես
եկավ Սերբիայի պաշտպանությամբ և սկսեց ընդհանուր զորահավաք։ Ի պատասխան՝ Գերմանիան 1914 թ.
օգոստոսի 1–ին (հին տոմարովհուլիսի 19– ին) պատերազմ հայտարարեց Ռուսաստանին։ Այդ օրն էլ ընդունված է անվանել Առաջին աշխարհամարտի սկիզբը։ Պատերազմի մեջ մտան նաև Ֆրանսիան ու Մեծ Բրիտանիան։ Հետագայում պատերազմի մեջ ներքաշվեցին բազմաթիվ պետություններ Ամերիկայից, Ասիայից, որոնք առավելապես միացան Անտանտին։ Այսինքն համաեվրոպական պատերազմը վերաճեց համաշխարհայինի։
Այն պատմության մեջ հայտնի է Առաջին աշխարհամարտ, երբեմն` Մեծ պատերազմ անունով։

Աշխարհամարտի գլխավոր
ճակատները
Մեծ պատերազմը ծավալվեց տարբեր աշխարհամասերում։ Ռազմական գործողություններ էին ընթանում
մոտ մեկ տասնյակի հասնող ճակատներում։ Սակայն
գլխավորը երկուսն էին. առաջինը Արևմտաեվրոպական (Ֆրանսիական) ճակատն էր, երկրորդը՝ Արևելաեվրոպական (Ռուսական) ճակատը։
Պատերազմի վճռական տեղամասերից էր նաև
Կովկասյան ճակատը։ Պատերազմի սկզբից երեք
ամիս անց Օսմանյան կայսրությունը միացավ Եռյակ
դաշինքին։ Սկսվեց ռուս–թուրքական հերթական բախումը։ Ռազմական գործողությունները տեղի էին ունենում գլխավորապես Հայաստանի տարածքում։
Աշխարհամարտն ընթանում էր նաև Բալկաններում,
Միջագետքում, Սիրիայում, Հեռավոր Արևելքում, Աֆրիկայում։

Ռազմական գործողությունները
1914–1916 թվականներին
Պատերազմական գործողությունները տեղի էին
ունենում ցամաքում, ծովում և օդում։ Տերությունները
ծրագրել էին շատ արագ հաղթել հակառակորդներին և
ավարտել պատերազմը, սակայն նրանց սպասումները
չարդարացան։
Առաջին տարվա իրադարձություններից առանձնանում է Արևմտաեվրոպական ճակատում 1914 թ. սեպտեմբերին տեղի ունեցած Մառնի ճակատամարտը։
Ֆրանս–անգլիական զորքերը կանգնեցրին գերմանացիների հարձակումը դեպի Փարիզ և ստիպեցին նահանջել։ Երկու կողմերից զոհվեց և վիրավորվեց 600
հազար մարդ։ Ֆրանսիայի արագ ջախջախման գերմանական ծրագիրը ձախողվեց, Արևմտյան ճակատում
ուժերը հավասարվեցին։
Օգոստոսի կեսին Ճապոնիան պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային։ Նա ծրագրել էր զավթել Խաղաղ
օվկիանոսի գերմանական տիրույթները և իրեն ենթարկել Չինաստանը։
Կովկասյան ճակատում 1914 թ. դեկտեմբերի 22–
1915 թ. հունվարի 18–ը Սարիղամիշի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում թուրքական բանակը ծանր
պարտություն կրեց։ Իտալիան 1915 թ. անցավ Անտանտի կողմը, իսկ
Բուլղարիան միացավ Եռյակ դաշինքին։ Վերջինս այդպիսով վերածվեց Քառյակ դաշինքի։

Ռուսական զորքերը պատերազմի երկրորդ տարում
ծանր վիճակի մեջ դրին Ավստրո–Հունգարիային։ Սակայն Գերմանիան օգնության հասավ։ Այս անգամ նա
որոշել էր շարքից հանել Ռուսաստանին և այդ նպատակով մեծ ուժեր տեղափոխեց Արևելաեվրոպական
ճակատ։ Ռուսաստանը ծանր կորուստներ ունեցավ,
սակայն շարունակում էր պատերազմը։ Իսկ Կովկասյան ճակատում ռուսական բանակը (հայ կամավորների մասնակցությամբ) ջախջախում էր թշնամուն։
1916 թ. Արևմտաեվրոպական ճակատում խոշոր ճակատամարտ տեղի ունեցավ Վերդենի մոտ։
Փետրվարից մինչև դեկտեմբեր ընթացած կռիվներում
կողմերից ոչ մեկը վճռական հաջողության չհասավ։
Ֆրանս–անգլիական կողմը կորցրեց 750 հազար, իսկ
գերմանացիները450 հազար մարդ։ Սակայն ուժերի հավասարակշռությունը Ֆրանսիական ճակատում պահպանվեց։ Արևելաեվրոպական ճակատում ռուսական բանակը ջախջախեց Ավստրո–Հունգարիային, որով փրկեց պարտված Իտալիային։ Ռուսաստանը կարևոր հաղթանակներ տարավ նաև Կովկասյան ճակատում և գրավեց Արևմտյան Հայաստանի մեծագույն մասը
Տրապիզոնից մինչև Բիթլիս։
Այսպիսով` 1914–1916 թթ. ռազմական գործողություններում ընդհանուր հաջողությունը Անտանտի
երկրների կողմն էր:

Պատերազմող երկրների
դրությունը 1917 թ.
1917 թ. ավելացավ պատերազմող երկրների քանակը։
ԱՄՆ–ն, Հունաստանը, Չինաստանն ու Բրազիլիան միացան Անտանտին և հզորացրին նրա՝ առանց այդ էլ մեծ
ներուժը (տե՛ս նաև QR–ի տակ տրված աղյուսակը)։
Հետաքրքրական է ԱՄՆ–ի դիրքորոշումը պատերազմի ընթացքում։ Նա առևտուր էր անում երկու հակամարտող կողմերի հետ, ինչը հսկայական եկամուտներ էր բերում։ Եվ պատահական չէ, որ աշխարհի ոսկու պաշարի կեսից ավելին հայտնվեց ամերիկյան դրամատներում։ Սակայն ԱՄՆ–ն որոշեց միանալ Անտանտին, որովհետև վերջինիս հաղթանակը կասկած չէր
հարուցում։ Պատերազմին մասնակցելով` նա նպատակադրվել էր տարածել իր ազդեցությունը Լատինական
Ամերիկայում, Խաղաղ օվկիանոսի ավազանում և Հեռավոր Արևելքում։
Երկու դաշինքների գլխավոր տերությունները պատերազմի երրորդ տարում լուրջ հիմնախնդիրների
առջև կանգնեցին։ Հատկապես աղետալի էր Քառյակ
դաշինքի երկրների վիճակը։ Տրանսպորտի և վառելիքի խիստ պակաս կար, վրա հասավ սովը։ Դրությունը
վատթարացավ նաև Անտանտի կողմից նրանց լիակատար շրջափակման հետևանքով։
Դժվարին վիճակում էին նաև Անտանտի երկրները. տնտեսությունը անկում էր ապրում, իսկ ժողովուրդը
պահանջում էր շուտափույթ ավարտել պատերազմը։
Բոլորը հոգնել էին երկարատև պատերազմից։
Պատերազմող տերություններից հատկապես Ռուսաստանյան կայսրությունը հայտնվեց ծանրագույն իրավիճակում (այդ մասին կխոսվի հաջորդ պարագրաֆում)։

Քառյակ դաշինքի պարտությունը
Ռուսաստանում բոլշևիկները 1917 թ. հոկտեմբերին
իրականացրին հեղափոխություն և զավթեցին իշխանությունը։ Դրա հետևանքով կտրուկ փոխվեց աշխարհաքաղաքական իրավիճակը։
Ռուսաստանի նոր իշխանությունը դիմեց պատերազմող կողմերին՝ առաջարկելով կնքել արդարացի

հաշտություն առանց բռնազավթումների և ռազմատուգանքների։ Նրա դիմումին արձագանքեցին միայն Քառյակ դաշինքի երկրները։ Արևելաեվրոպական և Կովկասյան ճակատներում հաստատվեց զինադադար։
Սակայն բոլշևիկներն իրենց հաշվարկներում սխալվել էին։ Երեք ամիս տևած բանակցություններից հետո նրանք ստիպված էին անարդարացի և ստորացուցիչ պայմաններով, առանց Անտանտի դաշնակիցների
առանձին (սեպարատ) պայմանագիր կնքել Քառյակ
դաշինքի հետ։ Բրեստ–Լիտովսկում ստորագրված
հաշտության պայմանագրով Ռուսաստանը հրաժարվեց Լեհաստանից, Ուկրաինայից, Բելառուսի մեծ մասից, Մերձբալթիկայից։ Բացի այդ՝ նա պետք է վճարեր
խոշոր ռազմատուգանք։
Գերմանիայի աջակցությամբ պայմանագրում տեղ
գտան նաև Թուրքիայի պահանջները։ Խորհրդային
Ռուսաստանը պարտավորվում էր իր զորքերն անհապաղ դուրս բերել Արևմտյան Հայաստանից և
Իրանից։ Ավելին՝ նա հանձն էր առնում նաև Թուրքիային վերադարձնել Կարսը, Արդահանը և Բաթումը։
Սեպարատ պայմանագիրը միառժամանակ
փրկեց Քառյակ դաշինքի երկրներին։ Գերմանիան,
որ արդեն կանգնած էր պարտության եզրին, իր ուժերը կենտրոնացրեց Ֆրանսիական ճակատում և 1918 թ.
գարնանը անցավ հարձակման։ Գերմանական զորքերը
հուլիսին նույնիսկ հասան մինչև Փարիզի մատույցները։
Ռազմական գործողությունները վերսկսվեցին նաև

Կովկասյան ճակատում։ Թուրքական զորքերը գրավեցին Արևմտյան Հայաստանը և մտան Այսրկովկաս ու
Արևելյան Հայաստան։ Ռուսական բանակին փոխարինած հայկական զորքը կարողացավ կանգնեցնել
նրանց առաջխաղացումը, մայիսին տանել կարևոր
հաղթանակներ։ 1918 թ. հունիսի 4–ին Բաթումում
կնքված հաշտությամբ աշխարհամարտի Կովկասյան ճակատում պատերազմն ավարտվեց։
Քառյակ դաշինքի հաջողությունները ձեռք բերվեցին
գերագույն ջանքերի գնով, սակայն նրանց ներուժն արդեն սպառված էր։ Անտանտը համալրեց իր զինված ուժերը և 1918 թ. սեպտեմբերին հակահարձակում սկսեց բոլոր
ճակատներում։ Նախ պարտվեցին և պատերազմից
դուրս եկան Գերմանիայի դաշնակիցներ Բուլղարիան,
Օսմանյան կայսրությունը և Ավստրո–Հունգարիան։

Դրանից հետո Գերմանիան ի վիճակի չէր շարունակելու պատերազմը։ Բացի այդ` նոյեմբերի սկզբին երկրում
հեղափոխություն սկսվեց, որի արդյունքում տապալվեց
միապետությունը։ Գերմանիան ընդունեց իր անվերապահ պարտությունը և 1918 թ. նոյեմբերի 11–ին Անտանտի դաշնակից զորքերի հրամանատար մարշալ Ֆ. Ֆոշի
շտաբ–վագոնում ստորագրեց զինադադարի պայմանագիրը։
Այսպես ավարտվեց ավելի քան չորս տարի տևած
Մեծ պատերազմը։

Առաջին աշխարհամարտի
գլխավոր հետևանքները
Պատերազմն ահռելի կորուստներ պատճառեց
մարդկությանը, ծանր հետևանքներ ունեցավ արդյունաբերական հասարակության համար։ Մեծ էր մարդկային զոհերի թիվը։ Միայն մասնակից երկրների զինված ուժերը տվեցին մոտ 10 միլիոն սպանված, 20
միլիոնն էլ վիրավորվեց և խեղանդամ դարձավ։ Ցեղասպանությունների, սովի և համաճարակների զոհ
դարձան թիկունքի 10 միլիոնից ավելի խաղաղ բնակիչներ։
Պատերազմի գլխավոր հետևանքներից մեկը
երիտթուրքերի կողմից իրագործված Մեծ եղեռնի միջոցով հայերին իրենց հայրենիքի մեծ մասից զրկելն ու
Արևմտյան Հայաստանի հայաթափումն էր։
Պատերազմող երկրներն ունեցան նաև հսկայական
նյութական կորուստներ։ Ավերվեցին բազմաթիվ քաղաքներ, գյուղեր, արդյունաբերական ձեռնարկություններ, երկաթուղիներ, ճանապարհներ, կամուրջներ և այլն։
Այնուհանդերձ՝ Առաջին աշխարհամարտն ունեցավ նաև դրական հետևանքներ։ Պատմության թատերաբեմից հեռացան Ավստրոհունգարական, Ռուսաստանյան, Օսմանյան և Գերմանական կայսրությունները։ Չորս
նախկին տերությունների տարածքում առաջացան նոր
բազմաթիվ ազգային պետություններ` Չեխոսլովակիա,
Լեհաստան, Ֆինլանդիա, Ուկրաինա, Հայաստան և այլն։

Պատերազմը խթանեց ռազմական արդյունաբերության և գիտության ու տեխնիկայի զարգացումը։ Կատարելագործվեց ռազմարվեստը։
Մարտական գործողությունների ժամանակ օգտագործվեցին ռազմական տեխնիկայի և զենքի նոր տեսակներհրասայլեր, կրականետներ, օդանավեր, սուզանավեր և այլն։ Կիրառվեց նաև քիմիական զենք։ Այսպիսով՝ պատերազմը դարձավ ավելի ավերիչ և մահաբեր։ Բազմաթիվ երկրներում տեղի ունեցան նաև ժողովրդավարական հեղափոխություններ, որոնց արդյունքում տապալվեց կառավարման միապետական ձևը, տարածվեց ժողովրդավարությունը։ Իսկ Ռուսաստանում՝ առաջինը աշխարհում, սկսվեց նոր սոցիալիստական
հասարակության կառուցման գործընթացը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմ/տեսանյութ,  տեսանյութը դիտելուց հետո ամփոոփել 15-20 նախադասությամբ/

1-ին Համաշխարհային պատերազմը եղել է 1914–1918 թթ.։
Գլխավոր պատճառներն էին կայսրությունների պայքարը և դաշինքները։
Միլիոնավոր մարդիկ զոհվել են, նոր զենքեր են օգտագործվել։
ԱՄՆ-ը մասնակցել է 1917-ին, պատերազմը ավարտվել է զինադադրով և Վերսալի պայմանագրով։
Պատերազմը փոխել է Եվրոպայի քարտեզը և պատճառ դարձել հաջորդ պատերազմին։

Պատասխանել հարցերին

1.Քո կարծիքով՝ ի՞նչ ազդեցություն ունեցավ նորագույն զինատեսակների
կիրառումը պատերազմի ընթացքի վրա։

Թանկ ու մահաբեր զենքերը (տանկեր, գազ, օդանավեր, հրասայլեր) պատերազմը ավելի ավերիչ և երկարացրին, ավելացրին զոհերը։

2.Ո՞ր իրադարձությունը առիթ հանդիսացավ
Առաջին աշխարհամարտի սանձազերծման
համար։

1914 թ. հունիսի 28-ին Ֆրանց Ֆերդինանդի սպանությունը Սարաևոյում։

3.Ե՞րբ է սկսվել Առաջին աշխարհամարտը և
մինչև ե՞րբ շարունակվել։

Սկսվել է 1914 թ. օգոստոսի 1-ին, ավարտվել 1918 թ. նոյեմբերի 11-ին։

4.Ե՞րբ և ինչպե՞ս առաջացավ Քառյակ դաշինքը։

Սկսվեց Եռյակ դաշինքի ընդլայնումից, երբ միացան Բուլղարիան և Օսմանյան կայսրությունը՝ 1915–1916 թթ.։

5. Ե՞րբ է տեղի ունեցել Վերդենի ճակատամարտը։

1916 թ., Արևմտաեվրոպական ճակատում, Ֆրանսիայի մոտ։

6.Որտե՞ղ և ե՞րբ կնքվեց սեպարատ հաշտության պայմանագիրը։

Բրեստ–Լիտովսկ, 1918 թ. մարտի 3-ին, Ռուսաստանի և Քառյակ դաշինքի միջև։

7. Արևելյան ճակատի վերացումն ի՞նչ հնարավորություն ընձեռեց Գերմանիային։

Գերմանիային հնարավորություն տվեց կենտրոնացնել բոլոր ուժերը Արևմտյան ճակատում և հարձակվել Ֆրանսիայի վրա։

8. Ի՞նչը ստիպեց Գերմանիային զինադադար կնքել։ Ե՞րբ դա տեղի ունեցավ։

Երկրում հեղափոխության և ռազմական ուժերի սպառման պատճառով, ստորագրվեց 1918 թ. նոյեմբերի 11-ին։

ԱՄՓՈՓԻՉ ԵՎ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ
1.Ներկայացրե՛ք Առաջին աշխարհամարտի գլխավոր պատճառները։

Տարածքային – Տերությունները պայքարում էին ազդեցության ոլորտների և գաղութների համար։

Տնտեսական – Կողմերն ուզում էին վերահսկել շուկաները և հումքի պաշարները։

Ռազմական – Սպառազինությունների մրցավազք, բանակների հզորացում։

Գաղափարական – Ազգայնամոլություն և կայսերապաշտություն, թշնամանքի քարոզ։

2.Ներկայացրե՛ք հակադիր խմբավորումների անդամ պետությունների ռազմաքաղաքական նպատակները։

Մեծ Բրիտանիա – Պահպանել գաղութները, թուլացնել Գերմանիային։

Ֆրանսիա – Վերադարձնել կորցրած տարածքները, զավթել Հռենոսի ձախ ափը։

Ռուսաստան – Գրավել Բոսֆորը, Դարդանելի նեղուցները և Արևմտյան Հայաստանը։

Գերմանիա – Հաստատել գերիշխանություն Եվրոպայում, մասնատել Ռուսաստանը։

Ավստրո–Հունգարիա – Բալկաններում ամրապնդել ազդեցությունը։

Օսմանյան կայսրություն – Կովկաս և Մերձավոր Արևելք գրավել, պանթյուրքական նպատակներ իրականացնել։

3. Քո կարծիքով ինչո՞ւ Օսմանյան տերությունը դարձավ աշխարհամարտի մասնակից:

Օսմանյան կայսրությունը միացավ Քառյակ դաշինքին, որովհետև ուզում էր իրականացնել տարածքային հավակնություններ Կովկասում և Մերձավոր Արևելքում, ինչպես նաև աջակցություն ստանալ ուժերի հավասարակշռման համար։

4. Ժամանակագրական ժապավենի միջոցով ներկայացրե՛ք 1914–1916 թթ. ռազմական
հիմնական իրադարձությունները:

1914 թ. հունիսի 28 – Ֆրանց Ֆերդինանդի սպանությունը Սարաևոյում։

1914 թ. օգոստոս – Առաջին աշխարհամարտի սկիզբ։

1914 թ. սեպտեմբեր – Մառնի ճակատամարտ, Գերմանիայի հարձակումն ընդհատվեց։

1914 թ. դեկտեմբեր – 1915 թ. հունվար – Սարիղամիշի ճակատամարտ, թուրքերի պարտությունը Կովկասում։

1915 թ. – Իտալիան միանում է Անտանտին, Բուլղարիան՝ Եռյակին → Քառյակ դաշինք։

1916 թ. փետրվար – դեկտեմբեր – Վերդենի ճակատամարտ, Ֆրանսիացիների և գերմանացիների մեծ կորուստներ։

5. Քո կարծիքով ինչո՞ւ ԱՄՆ–ն միացավ Անտանտին։

ԱՄՆ–ն միացավ, որովհետև Անտանտի հաղթանակը երաշխավորում էր իրենց ազդեցությունը Լատինական Ամերիկայում, Խաղաղ օվկիանոսում և Հեռավոր Արևելքում, և ցանկանում էին ուժեղացնել տնտեսական և քաղաքական դիրքը։

6. Ինչո՞ւ բոլշևիկները համաձայնեցին առանձին հաշտության պայմանագիր կնքելու Քառյակ դաշինքի հետ։ Ի՞նչ հետևանքներ ունեցավ այդ պայմանագիրը։

Ռուսաստանը ծանր սոցիալական և ռազմական ճգնաժամի մեջ էր, պատերազմը շարունակելը անհնար էր։

Բրեստ–Լիտովսկի պայմանագիրը → Ռուսաստանը հրաժարվեց տարածքներից, վճարեց ռազմատուգանք, զորքերը դուրս բերեց Արևմտյան Հայաստանից և Իրանից։

Արդյունքում Քառյակ դաշինքի երկրները կարճ ժամանակով փրկվեցին պարտությունից, բայց ընդհանուր պատկերը չէր փոխվել։

7.Օգտվելով դասանյութից և այլ աղբյուրներից՝ պարզաբանե՛ք Առաջին աշխարհամարտի գլխավոր հետևանքները և սահիկաշարի միջոցով 3–4 րոպեի ընթացքում ներկայացրե՛ք դրանք

Միլիոնավոր զինվորներ և խաղաղ բնակիչներ զոհվեցին կամ վիրավորվեցին։

Հայոց Մեծ եղեռն և այլ ցեղասպանություններ։

Ավերվեցին քաղաքներ, գյուղեր, արդյունաբերություն, ճանապարհներ։

Ավարտվեցին Ավստրոհունգարական, Գերմանական, Ռուսաստանյան և Օսմանյան կայսրությունները → առաջացան նոր պետություններ (Չեխոսլովակիա, Լեհաստան, Ֆինլանդիա, Հայաստան)։

Զարգացան ռազմական արդյունաբերությունը, գիտությունն ու տեխնիկան, կիրառվեցին նոր զինատեսակներ։

Խթանվեց ժողովրդավարության տարածում և միապետությունների տապալում, Ռուսաստանում սկսվեց սոցիալիստական համակարգի կառուցում։

Առաջադրանք 2

ՌՈՒՍԱՍՏԱՆՅԱՆ 1917 Թ. ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

1.* Ընդհանուր կողմերով ներկայացրո՛ւ Ռուսաստանի ռազմաքաղաքական
իրավիճակը 1917 թվականի սկզբներին։

Ռուսաստանը ծանր պարտության մեջ էր Առաջին աշխարհամարտում։

Զորքերը հոգնել էին պատերազմից, տնտեսությունը անկում էր ապրում, սով և համաճարակներ էին։

2. Պարզաբանի՛ր երկիշխանություն եզրույթը։

Երկիշխանություն նշանակում է, որ երկրի վրա միաժամանակ կառավարում էին ժողովրդի ընտրված Խորհրդները և նախկին վարչապետը/ժողովրդավարական կառավարությունը։

3. Նախորդ տարվա
դասընթացից վերհիշի՛ր պրոլետարիատի
դիկտատուրա և քաղաքացիական պատերազմ եզրույթների
բացատրությունը:

Պրոլետարիատի դիկտատուրա – աշխատավորական դասի կառավարությունը, որը ղեկավարում է պետությունը։

Քաղաքացիական պատերազմ – երկրի ներսում հակասությունների և զինված պայքարի վիճակ։

4.* Ի՞նչ հասարակարգ էին նախատեսում կառուցել բոլշևիկները։ Փորձի՛ր
բնութագրել այն։

Կառուցել սոցիալիստական հասարակություն, որտեղ հողը և արտադրական միջոցները պատկանում էին ժողովրդին, իշխանությունը՝ աշխատավորներին։

ԱՄՓՈՓԻՉ ԵՎ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ
1. Ե՞րբ է տապալվել միապետությունը Ռուսաստանում։

Միապետությունը Ռուսաստանում տապալվեց 1917 թ. Փետրվարին, Նիկոլայ II-ը հեռացվեց իշխանությունից։

2. Ո՞ւմ անցավ գործադիր իշխանությունը երկրում։

Գործադիր իշխանությունը անցավ ժողովրդավարական ժամանակավոր կառավարությանը

3. Ի՞նչ էին խորհուրդները և ի՞նչ դեր էին խաղում Ռուսաստանում։

Խորհուրդները աշխատավորների և զինվորների հավաքական մարմիններ էին, որոնք ունեին ազդեցություն կառավարական որոշումների վրա և վերահսկում էին զորքերը ու արդյունաբերությունը։

4. Ովքե՞ր էին բոլշևիկները և ե՞րբ գրավեցին իշխանությունը Ռուսաստանում։

Բոլշևիկները մարքսիստական կուսակցություն էին, որոնք նպատակ ունեին ստեղծել սոցիալիստական պետություն։

Նրանք իշխանությունը գրավեցին Հոկտեմբերին 1917-ին։

5. Ինչպե՞ս էր կոչվում խորհրդային բարձրագույն գործադիր իշխանության նոր մարմինը, և
ո՞վ գլխավորեց այն։

Կոչվում էր Սովետների Խորհրդի Կոմիսարների Ժողով (Ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդ), գլխավորեց Լենինը։

6. Փորձի՛ր վերհանել Հոկտեմբերյան հեղափոխության հետևանքները։

Միապետության վերջնական տապալում,

Սոցիալիստական կառավարություն,

Ռուսաստանը դուրս եկավ Առաջին աշխարհամարտից,

Սկսվեց սոցիալիստական հասարակության կառուցում և քաղաքական վերաձևավորում,

Խոցեց նախկին իշխանությունը, հաստատեց բոլշևիկների իշխանությունը։

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ

1. Քո կարծիքով բոլշևիկներն ինչո՞ւ էին իրենց գաղափարներն իրականացնելու համար
հիմնականում բռնի միջոցներ ընտրել։ Նրանց փոխարեն դու ի՞նչ քայլեր կձեռնարկեիր։

Նրանք բռնություն ընտրեցին, որովհետև առանց դրա իշխանությունը արագ չէր կարող ստանալ և ռիսկ կար կործանման։

Իմ քայլը՝ առավոտ–առավոտ բանակցություններ, համերաշխություն հասարակության տարբեր խմբերի հետ, նվազեցնել զոհերը։

2. Փորձի՛ր ներկայացնել Լենինի պատմական կերպարը և գնահատել նրա գործունեությունը։
ԱՐԺԵՔ ԵՎ ՎԵՐԱԲԵՐՄՈՒՆՔ

Լենին – Հոկտեմբերյան հեղափոխության առաջնորդ, մարքսիստ։

Պոզիտիվ – կազմակերպեց իշխանության փոխանցում, սոցիալիստական պետության հիմք դրեց։

Նեգատիվ – իշխանությունը հաստատեց բռնությամբ, քաղաքական ճնշումներով։

3. Փորձի՛ր գնահատել Փետրվարյան և Հոկտեմբերյան հեղափոխությունները նշված
երկրների և դաշինքների շահերի տեսանկյունից՝
ա. Ռուսաստանի բ. Անտանտի գ. Քառյակ դաշինքի դ. Հայաստանի։

ա. Ռուսաստանի տեսակետից

Փետրվարին տապալվեց միապետությունը, հաստատվեց ժամանակավոր կառավարություն, սակայն խորհուրդները (խորհրդային) մեծ ազդեցություն ունեին:

Հոկտեմբերին բոլշևիկները գրավեցին իշխանությունը, ստեղծվեց խորհրդային կառավարություն, և Ռուսաստանը դուրս եկավ Առաջին աշխարհամարտից:

բ. Անտանտի տեսակետից

Փետրվար – Անտանտին հետաքրքրում էր ռուսական աջակցությունը պատերազմում:

Հոկտեմբեր – բոլշևիկների իշխանությունը նվազեցրեց Անտանտի ազդեցությունը, քանի որ Ռուսաստանը դուրս եկավ պատերազմից:

գ. Քառյակ դաշինքի տեսակետից

Փետրվար – Ռուսաստանը դեռ ռեսուրս ու ռազմաքաղաքական նշանակություն ուներ:

Հոկտեմբեր – Ռուսաստանը դուրս եկավ պատերազմից, ինչը որոշակի «հարմարություն» ստեղծեց Քառյակ դաշինքի համար, բայց հետագայում բարդացրեց ռազմավարությունը:

դ. Հայաստանի տեսակետից

Ռուսական զորքերի բացակայությունը առաջացրեց անվտանգության խնդիրներ:

Հայերը սկսեցին կազմակերպել ինքնապաշտպանական ուժեր և պետական կառավարման հիմքեր:

4. Փորձի՛ր արժևորել Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը քաղաքակրթական տեսանկյունից։
ԷՍՍԵ:

1917-ին Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը տապալեց միապետությունը Ռուսաստանում, ստեղծեց խորհրդային իշխանություն և նոր սոցիալական համակարգ: Այն ոգեշնչեց սոցիալիստական շարժումներ, ընդգծեց հասարակության մասնակցությունը ու սոցիալական արդարությունը և ազդեց ինչպես Ռուսաստանի, այնպես էլ աշխարհի քաղաքակրթության վրա:

5. Գրե՛ք էսսե «Բոլշևիկյան հեղափոխությունը և Հայաստանը» թեմայով։ Ուշադրություն
դարձրե՛ք Հայաստանի 1917–1918 թթ. պատմական ընթացքի և արդյունքների վրա
(ծավալը՝ 3–4 էջ)։

1917 թվականին Ռուսաստանում բոլշևիկյան հեղափոխությունը տապալեց միապետությունը և ստեղծեց խորհրդային իշխանություն: Ռուսական զորքերի դուրս գալը Կովկասից առաջացրեց ռազմական ու քաղաքական ճգնաժամ Հայաստանում: Հայերը ստիպված դարձան ինքնապաշտպանական ուժեր կազմել, պաշտպանել բնակչությունը և սկսել պետական կառավարման հիմքերի ստեղծումը:

Հեղափոխությունը նաև հնարավորություն տվեց հայերին կենտրոնանալ ազգային ինքնորոշման վրա: 1918 թվականին դա ուղիղ հանգեցրեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետության հռչակմանը: Չնայած դժվարություններին, հեղափոխությունը ցույց տվեց հայ ժողովրդի համախմբման և ինքնապաշտպանության ունակությունը, ինչպես նաև ձևավորեց պետության հիմքերը հետագա զարգացման համար:

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
(XIX ԴԱՐ – XX ԴԱՐԻ ՍԿԻԶԲ)

ԵԶՐՈՒՅԹՆԵՐ
Նոր ժամանակներ
Արդարացի պատերազմ — Պատերազմ, որի նպատակն է ազգն ազատագրել
մեկ այլ ազգի տիրապետությունից, պատմական սահմաններում ստեղծել
ազգային պետություն։
Անարդարացի պատերազմ — Պատերազմ, որի նպատակն է բռնությամբ յուրացնել այլ ազգերի տարածքները և շահագործել նվաճված ժողովուրդներին։
Աշխարհակարգ — Միջազգային հարաբերությունների համակարգ, որը բնութագրվում է տվյալ ժամանակաշրջանում միջազգային նորմերի առկայությամբ, աշխարհաքաղաքական ուժերի հաշվեկշռով և պետությունների միջև
հաստատված հարաբերություններով:
Գաղութ — Երկիր կամ տարածաշրջան, որը որևէ տերության գերիշխանության
ներքո է, զրկված է ինքնուրույն զարգացման հնարավորությունից և ենթարկվում է տնտեսական շահագործման:
Իմպերիալիզմ (կայսերապաշտություն) — XIX դ. վերջ – XX դ. սկիզբը տերություններին բնորոշ քաղաքականություն, որի հիմնական նպատակներն էին՝
հումքի աղբյուրների, էժան աշխատուժի, նոր շուկաների նվաճում, ազդեցության գոտիների ընդլայնում
Եռյակ դաշինք — Ռազմաքաղաքական դաշինք՝ կնքված Գերմանիայի, Ավստրո–Հունգարիայի և Իտալիայի միջև 1879–1882 թթ.։
Անտանտ (Եռյակ միություն) — Ռազմաքաղաքական դաշինք՝ կնքված Անգլիայի և Ֆրանսիայի միջև (1904 թ.), որին միացավ նաև Ռուսաստանը (1907 թ.):

ԲԱՌԱՊԱՇԱՐ
Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտե — Մարդասիրական կազմակերպություն:
Նպատակն է օգնել ռազմական հակամարտություններից և բնական աղետներից տուժածներին։ Հիմնադրվել է 1863 թ. Շվեյցարիայում՝ Անրի Դյունանի
ջանքերով։
Խաղաղապաշտ — Խաղաղության համոզված կողմնակից

Նոր ժամանակների պատերազմների
բնույթը
Պատերազմները միշտ ուղեկցել են մարդկությանը և եղել
համաշխարհային պատմական գործընթացի անբաժանմասը։
Արդյունաբերական հասարակության ժամանակներում
պատերազմներն իրենց բնույթով եղել են արդարացի կամ
անարդարացի։
Արդարացի պատերազմների գլխավոր գաղափարը ազգերի բնական՝ ինքնորոշման իրավունքն էր։ Այդպիսի ազատագրական պատերազմների արդյունքում են առաջացել
Բալկանյան թերակղզու և Լատինական Ամերիկայի պետությունները։ Արդարացի պատերազմների օրինակ են նաև ազգային հեղափոխությունները, երբ ազգն ազատագրվում է օտար
տիրապետությունից։ Այդպիսի պետության օրինակ է Իտալիան։
Անարդարացի՝ զավթողական պատերազմների մեծ մասը տեղի էր ունենում տարածքային նվաճման և գաղութացման նպատակով։ Նման պատերազմներ մղվում էին ոչ միայն
բնիկ ժողովուրդների դեմ, այլև գաղութատեր երկրների միջև։

Վիեննայի համակարգը
Դու գիտես, որ Վիեննայի համաժողովը ծնունդ տվեց միջազգային հարաբերությունների նոր աշխարհակարգի։ Այն անվանում էին Վիեննայի կամ «Հնգյակի» համակարգ, քանի որ
դրանում ծանրակշիռ դեր էին խաղում հինգ պետություններ՝ Մեծ
Բրիտանիան, Ռուսաստանը, Ֆրանսիան, Պրուսիան և Ավստրիան։ Հետագայում «մեծերի ակումբի» անդամ դարձան Ավստրո–
Հունգարիան (Ավստրիայի փոխարեն), Գերմանիան (Պրուսիայի
փոխարեն), Իտալիան, իսկ ավելի ուշ` Ճապոնիան և ԱՄՆ–ն։
Տերությունների միջև հավասարակշռության պահպանումը համարվեց կարևորագույն նպատակ։ «Հավասարակշռության դատավորի» դերում էր Մեծ Բրիտանիան։
Այդ համակարգը գոյատևեց մոտ 100 տարի և վերացավ
Առաջին համաշխարհային պատերազմի արդյունքում։

Միջազգային հարաբերությունների
զարգացումը
XIX դ. երկրորդ կեսին և XX դ. սկզբին միջազգային հարաբերություններում ի հայտ եկան նոր իրողություններ։
Գիտատեխնիկական մեծ նվաճումները նոր դարաշրջանում
հնարավորություն տվեցին կատարելագործելու զենքի տեսակները, ստեղծելու նորերը։ Պատերազմներն առավել քան երբևէ
դարձան ավերիչ և հաճախակի։
Մարդկության համար մտահոգիչ դարձավ պատերազմի հիմնախնդիրը։ Տարբեր երկրների առաջադեմ մարդիկ
պայքար սկսեցին բոլոր տեսակի պատերազմների դեմ։ Այսպես առաջացավ խաղաղության կողմնակիցների՝ խաղաղապաշտների (պացիֆիստ) միջազգային շարժումը։ Նրանց
կարծիքով խաղաղությունն այլընտրանք չունի, բոլոր հակամարտությունները կարելի է լուծել խաղաղ բանակցությունների
ճանապարհով։ Առաջին աշխարհամարտի նախօրեին աշխարհի 19 երկրներում գործում էին 136 խաղաղապաշտական կազմակերպություններ:

Խաղաղապաշտների և միջազգային համագործակցության կողմնակիցների գործունեության արդյունքներից մեկը Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի ստեղծումն էր։ Չեզոքություն պահպանելով՝ այն
նպատակ ուներ անխտիր օգնելու պատերազմներից
բոլոր տուժածներին։ Հետագայում կազմակերպությունն
իր գործունեությունն ընդլայնեց, դարձավ ազդեցիկ միջազգային ուժ և գործում է մինչ օրս։
Ոչ կառավարական կազմակերպությունների գործունեությունը ստիպեց պետություններին ընդլայնել միջազգային իրավունքը, համագործակցության ձևերը,
ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել պատերազմի և խաղաղության հիմնախնդիրներին։
Ռուսաստանի նախաձեռնությամբ 1899 թ. Հաագայում հրավիրվեց 26 պետությունների միջազգային համաժողով։ Ընդունված համաձայնագրով երաշխավորվում էր միջազգային վեճերի խաղաղ կարգավորումը։
Կարգավորվեցին պատերազմ վարելու առանձին ձևերը,
արգելվեց թունավոր նյութերի օգտագործումը և այլն։
ԱՄՆ–ի նախաձեռնությամբ 1907 թ. Հաագայում
երկրորդ անգամ հրավիրվեց պետությունների համաժողով, մասնակցում էր 44 պետություն։ Այստեղ կարգավորվեցին միջազգային հակամարտությունների լուծման սկզբունքները։ Սահմանափակվեց ուժի օրինական
օգտագործման շրջանակը, հստակեցվեցին ցամաքում
և ծովում պատերազմներ վարելու չափանիշները։ Սահմանվեցին նաև չեզոք երկրների իրավունքները և պարտականությունները։
Այս համաժողովներում հաստատված պատերազմի
մասին միջազգային իրավունքի շատ չափանիշներ այսօր ևս չեն կորցրել իրենց արդիականությունը

Ռազմաքաղաքական դաշինքների
ձևավորումը Եվրոպայում
Արդյունաբերական հեղաշրջման ավարտին ձևավորվեց հակասական աշխարհաքաղաքական իրողություն։ Արդյունաբերական հասարակության արժեքներն
ամրապնդվեցին և անշեղորեն տարածվում էին աշխարհում։ Սակայն մյուս ազգերի նկատմամբ սեփական
գերազանցության համոզմունքը եվրոպական ազգերի
մոտ դարձավ նոր գաղափարախոսության՝ իմպերիալիզմի հիմնարար դրույթ։
Ազգային նոր պետությունների առաջացումը Եվրոպայում ստեղծեց նոր իրավիճակ։ Պետությունները
ձգտում էին ամրապնդելու իրենց դիրքերը, նվաճելու
նոր կենսական տարածքներ։ Ակնհայտ էր, որ եվրոպական տերությունները ոչ միայն նպատակ ունեին գրավելու
հետամնաց երկրներ, այլև գերիշխելու միմյանց։
Աստիճանաբար խորանում էին հակասությունները
մի կողմից՝ նորաստեղծ Գերմանական կայսրության,
Իտալիայի և Ավստրո–Հունգարիայի, մյուս կողմից՝ Մեծ
Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի միջև։
Օ. Բիսմարկը ձգտում էր մեկ անգամ ևս ջախջախելու Ֆրանսիան։ Այդ հարցում Ռուսաստանի հետ համաձայնության ձախողումից հետո նա ստեղծեց հզոր
ռազմաքաղաքական Եռյակ դաշինք՝ Գերմանիայի,
Ավստրո–Հունգարիայի և Իտալիայի մասնակցությամբ։
Գերմանական խմբավորման ստեղծումից հետո
Ռուսաստանի և Ֆրանսիայի համար պարզ դարձավ, որ
Եվրոպայում իրենց գլխավոր հակառակորդը Գերմանական կայսրությունն է։ Ուստի նրանց միջև ավելի վաղ
սկսված մերձեցումը 1891–1893 թթ. ավարտվեց ռազմաքաղաքական դաշինքի կնքմամբ։
Մեծ Բրիտանիան, երկյուղ կրելով Գերմանիայի
հզորացումից և իր գաղութները կորցնելու վտանգից,
մերձեցավ իր դարավոր հակառակորդ Ֆրանսիայի հետ։
Արդյունքում հարթվեցին բոլոր տարաձայնությունները, և աշխարհում ազդեցության ոլորտների բաժանման
հարցում եկան «սրտագին համաձայնության» (ֆրանս.՝ Entente cordiale, կրճատ՝ Անտանտ)։ 1907 թ. Անտանտին
միացավ նաև Ռուսաստանը, որով այդ խմբավորումը
նույնպես ունեցավ երեք անդամ։

Բոլոր Հարցերը

1.Ինչո՞ւ է կարևոր պատերազմները դասակարգել արդարացի և անարդարացի տեսակների: Քո կարծիքով այսօր ինչպիսի՞ պատերազմներ են ընթանում աշխարհում:

Կարևոր է, որովհետև օգնում է տարբերակել օրինավոր ինքնորոշումը և զավթիչ պատերազմները․ այսօր կան և ազատագրական, և ագրեսիվ պատերազմներ։

2. Ո՞ր դեպքում կարող է պատերազմը համարվել արդարացի: Հնարավո՞ր է արդյոք, որ
պատերազմող երկու կողմերի համար էլ այն լինի միատեսակ:

Արդարացի է, երբ նպատակն է ինքնորոշում եւ պաշտպանություն; ոչ՝ երբ քաղաքացիական յաղթանակ կամ նվաճում է նպատակ։ Չի ստացվի երկու կողմի համար միշտ նույնը լինել։

3. Փորձի՛ր մեկնաբանել, թե ինչո՞ւ էին արդյունաբերական հեղափոխության ժամանակաշրջանում հումքի և սպառման շուկաները դարձել պատերազմների գլխավոր պատճառ:

Արդյունաբերությունը պահանջեց հումք ու շուկաներ, դա նոր միջավայր ստեղծեց մրցակցության ու հետապնդման համար՝ պատերազմների պատճառ դարձավ։

4. Վերհիշի՛ր Վիեննայի համաժողովի որոշումները Եվրոպայի պետությունների և ժողովուրդների վերաբերյալ։

Վիեննան սահմանեց եվրոպական պետությունների հավասարակշռություն, մեծ տերությունների համագործակցություն եւ կարգ ու օրինաչափություն՝ «հնգյակը» որպես կենտրոն։

5. Փորձի՛ր պարզաբանել՝ Հաագայում կայացած երկու միջազգային համաժողովներում ընդունած որոշումները ինչպե՞ս կարող էին նպաստել միջազգային հակամարտությունների խաղաղ կարգավորմանը

Հաագայում ընդունվեցին օրենքներ խաղաղակարգման համար (վեճերի հանգուցալուծում, պատերազմի օրենքներ, նյարդային գազի արգելք, չեզոքների իրավունքներ) — այսպես մեղմվեցին հարձակման անակնկալները։

6.Ինչո՞ւ խախտվեց Վիեննայի համակարգի «ուժերի հավասարակշռությունը»։
Նշե՛ք առնվազն երկու պատճառ։

Խաթարված է՝ որովհետև գերտերությունների նոր պայծառացում (Գերմանիա, Իտալիա), ազգայնականություն ու իմպերիալիստական մրցակցություն; նաեւ ռազմական դաշինքները խորացրեցին հակասությունները։

7. Ինչո՞ւ է կարևոր պատերազմները դասակարգել արդարացի և անարդարացի տեսակների: Քո կարծիքով այսօր ինչպիսի՞ պատերազմներ են ընթանում աշխարհում:

Կարևոր է՝ տարբերել ազատագրիչը եւ զավթիչը; այսօր կա մեկնարկային ազատագրություն եւ կա ագրեսիվ նվաճում։

8. Ո՞ր դեպքում կարող է պատերազմը համարվել արդարացի: Հնարավո՞ր է արդյոք, որ
պատերազմող երկու կողմերի համար էլ այն լինի միատեսակ:

Փորձի՛ր մեկնաբանել, թե ինչո՞ւ էին արդյունաբերական հեղափոխության ժամանակաշրջանում հումքի և սպառման շուկաները դարձել պատերազմների գլխավոր պատճառ:

Արդարացի՝ ինքնորոշման ու պաշտպանության դեպքում; երկու կողմի համար նույնը լինելը դժվարանալի է, հնարավոր է միայն ընդհանուր միջազգային դատավորի միջոցով։

9. Վերհիշի՛ր Վիեննայի համաժողովի որոշումները Եվրոպայի պետությունների և ժողովուրդների վերաբերյալ։

Գործնական արդյունք՝ վերջնագրեր ու հաշվեկշիռ Եվրոպայում, կարգավորումներ գծել ժողովուրդների իրավունքի ու սահմանների վերաբերյալ։

10. Փորձի՛ր պարզաբանել՝ Հաագայում կայացած երկու միջազգային համաժողովներում ընդունած որոշումները ինչպե՞ս կարող էին նպաստել միջազգային հակամարտությունների խաղաղ կարգավորմանը։

Հաագայի փաստաթղթերը սահմանեցին միջազգային կանոններ, պարտքերի ու իրավունքների առկայություն՝ խաղաղ լուծումների աջակցություն ցույց տալով։

11. Ինչո՞ւ խախտվեց Վիեննայի համակարգի «ուժերի հավասարակշռությունը»։
Նշե՛ք առնվազն երկու պատճառ։

Վերա՝ նոր պետությունների ուժի աճը, ամենազորացուցիչ դաշինքները եւ իմպերիալիստական մրցակցությունը խախտեցին հավասարակշիռը։

ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԵՎ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ
12. Ներկայացրե՛ք Եռյակ դաշինքի և Անտանտի ձևավորման պատճառները։ Ի՞նչ կոնկրետ քաղաքական և ռազմավարական շահերի վրա էին հիմնված այդ դաշինքները։

Եռյակն ու Անտանտը ստեղծվեցին կայսրությունների իշխանությունն ու անվտանգության համար՝ պաշտպանել շահերը, կանխել հակառակորդի գերազանցումը եւ ապահովել քաղաքական հավասարակշիռ:

13. Ինչո՞ւ փոխվեց Վիեննայի համաժողովի արդյունքում ձևավորված ուժերի հավասարակշռությունը Առաջին համաշխարհային պատերազմի շեմին։ Քո կարծիքով ո՞րն էր
գլխավոր պատճառը

Վիեննայի համակարգը փոխվեց՝ ազգային միությունների աճով, ուժերի վերաձևավորմամբ եւ իմպերիալիզմի սրմամբ; գլխավոր պատճառը՝ նոր գերտերության (Գերմանիա) ի հայտ գալն ու մրցակցությունը։

14. Ինչպե՞ս էր իմպերիալիզմի գաղափարախոսությունը ազդել տերությունների արտաքին քաղաքականության վրա։

Իմպերիալիզմը թելադրեց գաղութներ, հումքի որոնում եւ վերցված երկրների շահագործում՝ արտաքին քաղաքականության հիմնական պարտականություն դարձավ։

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
15.Վիեննայի համակարգի փլուզման
պատճառները և հետևանքները:

Վիեննայի համակարգի փլուզումը՝ պատճառներ՝ ազգային շարժումներ, նոր գերտերությունների առաջացում, դաշինքների սրում; հետևանք՝ կայունության բացակայություն եւ պատերազմներ (Ա. համ.)։

ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑԱՅԻՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ
16. Դասընկերոջդ հետ քննարկե՛ք և պարզե՛ք, թե ինչու Եվրոպայում ձևավորվեց հակադիր ռազմաքաղաքական խմբավորումների այդպիսի կազմ։ Ի՞նչ հնարավոր տարբերակներ կարող էին առաջանալ. ներկայացրե՛ք և փորձե՛ք մեկնաբանել դրանք։

Եվրոպայում կազմվեց այսպիսի հակադրություն՝ ըստ շահերի, անվտանգության եւ գաղութային հավակնությունների; հնարավոր տարբերակներ՝ դիվանագիտական համաձայնություններ կամ ուժային բաշխում։

17. Զույգով բերե՛ք երեք փաստարկ արդարացի պատերազմի օգտին և երեք փաստարկ ցանկացած պատերազմի դեմ: Համեմատե՛ք այդ փաստարկները, և արե՛ք
եզրակացություններ և դրանք ներկայացրե՛ք դասարանին:

Արդարացի պատերազմի փաստարկներ՝ (1) ինքնորոշում, (2) պաշտպանության իրավունք, (3) ռեպրեսիաների դիմացում. ընդդեմ պատերազմի՝ (1) մարդկային կորուստ, (2) տնտեսական ավերածություն, (3) երկարատեւ ատելություն։

18. Օգվելով համացանցից՝ պարզե՛ք, թե ինչ գործունեություն է ծավալել Կարմիր խաչի
միջազգային կոմիտեն Հայաստանի Հանրապետությունում, և սահիկաշարի տեսքով
3–4 րոպեի ընթացքում ներկայացրե՛ք ձեր ուսումնասիրության արդյունքները (աշխատանքը կարող եք կատարել զույգերով կամ խմբերով)։

Կարմիր խաչն Հայաստանին օգնություն է ցուցաբերել պատերազմի եւ աղետների ժամանակ՝ բժշկական աջակցություն, գերիների հարցերով միջնորդություն եւ մարդասիրական աջակցության գործողություններ։

ՔՆՆԱՐԿՈՒՄ
19. «Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի ստեղծումը՝ որպես քաղաքակրթական արժեհամակարգի զարգացման կարևորագույն քայլ»:

Կամպոզիցիա՝ այո, Կարմիր խաչը քաղաքակրթական մեծ քայլ էր, որովհետև սահմանեց ոչ ռազմական, մարդասիրական կառուցվածք
20. Հիմնվելով Հաագայի համաժողովների որոշումների վրա՝ քննարկե՛ք՝
ա. Արդյո՞ք հնարավոր էր կանխել առաջին համաշխարհային պատերազմը։
բ. Ի՞նչ այլընտրանքային լուծումներ կարող էին լինել։
գ. Եթե դու մասնակցեիր Հաագայի համաժողովներին, ի՞նչ կառաջարկեիր։

ա) դժվար, բայց համաձայնություններ ու ավելի ուժեղ միջազգային մեխանիզմներ կարող էին օգնել.

բ) զսպող դիվանագիտություն, բազմակողմանի կապեր:

գ) առաջարկեի խիստ հակամարտությունների միջնորդային մեխանիզմ և արագ վեճերի խաղաղ լուծում։

ԱՐԺԵՔ ԵՎ ՎԵՐԱԲԵՐՄՈՒՆՔ
21. Ինչպե՞ս ես գնահատում խաղաղապաշտների դիրքորոշումն այն մասին, որ բոլոր
պատերազմները պետք է դադարեցվեն։

Խաղաղապաշտների դիրքը արժանի է՝ խաղաղությունը կարևոր է, բայց պատմությունն ցույց է տալիս, որ բոլոր կոնֆլիկտները չեն լուծվում միայն խաղաղապաշտությամբ։

22. Ո՞րն է խաղաղության պահպանման ամենաարդյունավետ միջոցը։

Ամենաարդյունավետ միջոցը՝ համընդհանուր միջազգային օրենքների ու ուժեղ հավասարակշռված դիվանագիտության համադրումն է (նորմատիվ օրինաչափություններ և միջազգային միջնորդություն)։

23. Արտահայտի՛ր քո վերաբերմունքը խաղաղության և պատերազմի հիմնախնդիրների
վերաբերյալ։

խաղաղությունը գերակա է, պատերազմն ընդունելի միայն ինքնապաշտպանության կամ ազատագրության դեպքում; պետք է ձգտել խաղաղ լուծումների։

Առաջադրանք 2

ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ ԲԱԶՄԱԶԳ  ՏԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ, էջ 14-19-ը,պատմել, եզրույթները սովորել , դասի ընթացքում հանդիպող բոլոր հարցերին գրավոր պատասխանել

ԵԶՐՈՒՅԹՆԵՐ
Բազմազգ տերություն — Պետություն, ուր տիրապետող ազգի գերիշխանության
ներքո ապրում են բազմաթիվ ազգեր՝ ենթարկվելով տնտեսական, քաղաքական, ազգային, կրոնական և մշակութային խտրականության ու բռնաճնշումների։
Երկկենտրոն (երկմիասնական) տերություն — Տերություն, որտեղ ապրող
բազմաթիվ ազգերից տիրապետող են երկուսը, և նրանց միջև կնքված համաձայնագրով սահմանվում է պետական հստակ կառուցվածք։
ԲԱՌԱՊԱՇԱՐ
«Ժողովուրդների բանտ» — Այդպիսի պատկերավոր անվանում էին ստացել
բազմազգ տերություններ Ավստրո–Հունգարիան, Ռուսաստանը և Օսմանյան
կայսրությունը։
Հաբսբուրգների հարստություն — Արքայատոհմ, որը կառավարել է Ավստրիայում 1282–1867 թթ., իսկ 1867–1918 թթ.՝ Ավստրո–Հունգարիայում։
Կովկասի փոխարքայություն — Վարչաքաղաքական միավոր Ռուսաստանի
կազմում. ստեղծվել է 1844 թ.։ Հետագայում ենթարկվել է որոշ վարչական փոփոխությունների, վերացվել է 1917 թ. մարտին։

Բազմազգ տերություն
Եվրոպայում առաջին ազգային պետությունները`
Անգլիան, Ֆրանսիան, Նիդերլանդները, ստեղծվել էին
դեռ միջնադարում։ Նոր ժամանակներում Եվրոպայում
և Ամերիկայում առաջացան բազմաթիվ նոր ազգային
պետություններ։ Ազգերի գիտակցության մեջ ամրակայվում էր հայրենիքի գաղափարը։ Հայրենիքը ոչ միայն
հոգևոր իմաստ ուներ, այլև ներկայանում էր որպես
որոշակի պատմաաշխարհագրական տարածք։
Ազգերը այն ժամանակներում, ինչպես և մեր օրերում, ձգտում էին իրենց հայրենիքում ապրելու անկախ և ազատ օտարի տիրապետությունից ու ճնշումներից։
Նրանք ուզում էին ինքնուրույն տնօրինել իրենց կյանքը, իրենց հայրենիքում ստեղծել սեփական պետություն
ու զարգանալ։ Ազատության և անկախության ազգերը
հասնում էին համառ պայքարի, համախմբման և հավաքական կամքի դրսևորման ու հաճախ մեծ զոհողությունների գնով։
Նոր ժամանակներում գոյություն ունեին նաև բազմազգ պետություններ։ Տիրապետող ազգի գերիշխանության ներքո գտնվող տասնյակ նվաճված ազգեր և
ժողովուրդներ ենթարկվում էին ազգային ու կրոնական խտրականության։ Բնականաբար, ճնշված ազգերը պայքարում էին իրենց իրավունքների համար և
գլխավոր նպատակ դնում անկախության հասնելը։
Բազմազգ պետությունները սովորաբար կոչվել են
կայսրություններ կամ տերություններ։ Նոր դարերում
այդպիսի տերություններ էին Ռուսաստանը, Ավստրո–
Հունգարիան և Օսմանյան կայսրությունը։

Երկմիասնական պետության
ստեղծումը
Ավստրիան բազմազգ մի
ապետություն էր։ Նրա
կազմի մեջ մտնում էին Չեխիան, Հունգարիան, Բելգիան, Իտալիայի, Սերբիայի, Բոսնիայի, Վալախիայի մի
մասը և այլ հողեր։
Ավստրոգերմանացիները և կայսրության մյուս ազգերն ու ժողովուրդները հասարակական զարգացմամբ
հետ էին մնում Եվրոպայի առաջավոր երկրներից։ Արդյունաբերական հեղաշրջումը բազմազգ տերությունում
սկսվեց XIX դ. 30–40–ականներին և ընդգրկեց միայն
բուն Ավստրիայի մի մասը և Չեխիան։
Կայսրությունում 1848–1849 թթ. տեղի ունեցավ հեղափոխություն։ Միապետական վարչակարգը կարողացավ ճնշել հեղափոխության կենտրոնի՝ Վիեննայի
բնակչության դիմադրությունը։
Հեղափոխությունն արյունալի ընթացք ստացավ
տերության ազգային շրջաններում։ Իսկ Հունգարիայում հեղափոխությունը վերածվեց Ավստրիայի լծի
դեմ ազգային–ազատագրական հզոր պատերազմի։
Հունգարները կարողացան ստեղծել սեփական սահմանադրություն և անկախ պետություն։

Անկախության համար պատերազմը շարունակվեց
մինչև 1849 թ. ամառը։ Միայն Ռուսաստանի օգնությամբ
Ավստրիան կարողացավ ճնշել հունգարական հեղափոխությունը։
Հեղափոխության ճնշումից հետո, սակայն, բազմազգ
տերության ժողովուրդների պայքարը չդադարեց։ Երկրի
դրությունը ծանրացավ, երբ Ավստրիան կորցրեց իր տիրույթները Իտալիայում և պարտություն կրեց Պրուսիայից
(1866 թ.)։ Առաջացավ կայսրության փլուզման վտանգ։
Իշխող Հաբսբուրգ արքայատոհմը ստիպված եղավ
լուրջ զիջումներ կատարելու հունգարներին։ 1867 թ.
Ավստրիայի և Հունգարիայի միջև կնքվեց համաձայնագիր և ընդունվեց սահմանադրություն։ Ավստրիական կայսրությունը վերակազմավորվեց յուրահատուկ
երկկենտրոն տերության՝ Ավստրո–Հունգարիայի։

Տերության ղեկավար էր համարվում Հաբսբուրգ արքայատոհմի կայսրը, որն ուներ մեծ իրավունքներ։ Օրենքով նա Ավստրիայի կայսրն էր, Հունգարիայի՝ թագավորը։

Հունգարիան և Ավստրիան իրավահավասար միավորներ էին, իսկ իրենց ներքին կյանքում՝ լրիվ անկախ։ Նրանցից յուրաքանչյուրն ուներ իր պետական
կառուցվածքը՝ օժտված օրենսդիր և գործադիր լայն
իրավունքներով։ Հունգարիան ուներ իր սահմանադրությունը, որը կարգավորում էր երկրի պետական կյանքի
բոլոր բնագավառները։
Այսպիսով՝ Ավստրո–Հունգարիան նախադեպը չունեցող, առանձնահատուկ սահմանադրական միապետություն էր։ Դա հիմք է տվել նրան անվանելու երկկենտրոն կամ երկմիասնական կայսրություն։

Ազգային հիմնախնդիրը Ավստրո–
Հունգարիայում

Սահմանադրության շնորհիվ որոշ չափով ազատականացավ երկրի ներքին կյանքը, սակայն ժողովրդավարությունն ավելի ցածր մակարդակում էր, քան Եվրոպայի առաջավոր երկրներում։ Նոր իրադրությունում
կայսրությունում գերիշխող դարձան երկու ազգեր՝
ավստրիացիները և հունգարները։
Սահմանադրությունը հռչակում էր Ավստրիայի տարածքում ապրող ազգերի իրավահավասարություն,
նրանց մշակույթի և լեզվի զարգացում։ Սակայն իրականում դա չէր կիրառվում։ Գլխավոր ազգային հակասությունն ավստրիացիների և չեխերի միջև էր։ Չեխիան պահանջում էր նույնպիսի իրավունքներ, ինչպիսիք
ստացել էր Հունգարիան, սակայն չեխերի պահանջներն
անտեսվեցին։ Առաջացավ նոր չեխերի շարժումը, որի
գլխավոր նպատակն էր անկախության հասնելը։
1868 թ. Հունգարիայի խորհրդարանն օրենք ընդունեց «ազգերի իրավահավասարության» մասին, ըստ
որի՝ Հունգարիայի բոլոր քաղաքացիները, անկախ լեզվից և կրոնից, իրավահավասար էին և կազմում էին
միասնական հունգարական ազգ։ Գործնականում դա
նշանակում էր բոլոր ազգերի վերածում հունգարների։

Բացառություն էր կազմում Խորվաթիան, որը ստացավ որոշ ինքնավարություն։
XIX դ. վերջերին երկմիասնական կայսրությունը մեծ
առաջընթաց ունեցավ տնտեսական և սոցի
ալական
ոլորտներում։ Ձևավորվում էր արդյունաբերական հասարակություն, բարելավվում էին մարդկանց կյանքի
պայմանները, փոխվում էր նրանց ապրելակերպը։
Այնուհանդերձ՝ ազգային հիմնախնդիրը այդպես էլ
չլուծվեց, և շարունակվեց ճնշված ազգերի պայքարը
անկախության համար։

Ազգային հիմնախնդիրը Ռուսաստանյան կայսրությունում
Նախորդ տարվա դասընթացից դու արդեն գիտես, որ արդյունաբերական հասարակության առաջին
փուլում Ռուսաստանն իր զարգացման մակարդակով
բավականին հետ էր մնում Եվրոպայի առաջատար
երկրներից։ XIX դարի վերջին նրա սահմաններն էլ
ավելի ընդարձակվեցին՝ Արևելյան Եվրոպայից հասնելով մինչև Խաղաղ օվկիանոս, Սառուցյալ օվկիանոսից
մինչև Իրան և Հնդկաստան (տե՛ս էջ 19–ի քարտեզը և
կատարի՛ր առաջադրանքը)։
Ռուսաստանում ապրում էին հասարակական զարգացման տարբեր մակարդակ ունեցող բազմաթիվ ազգեր ու ժողովուրդներ։
1897 թ. մարդահամարի տվյալներով տերությունում կար 126 մլն բնակչություն։ Ռուսները կազմում էին
բնակչության մոտ 43 տոկոսը։ Սլավոնական մյուս ժողովուրդները` ուկրաինացիները և բելառուսները, չունեին ինքնավարություն, բայց ռուսների հետ միասին
կազմում էին բնակչության գերակշիռ մասը։
Կայսրության միասնականությունը պահպանվում էր ահռելի չափերի հասած պետական ապարատի և ռազմական ուժի շնորհիվ։ Մշտական էին դարձել ազգային ու կրոնական ճնշումները։
XIX դարում սկսեց ծավալվել ենթակա երկրների ու
ազգերի ազատագրական պայքարը։ Անկախության
վերականգնման համար բազմիցս ապստամբեց Լեհաստանը, ինքնավարության համար տևական պայքար մղեցին Ֆինլանդիան և Ուկրաինան։

Այսրկովկասի նվաճումով Արևելյան Հայաստանում, Վրաստանում և մուսուլմանական խանություններում (ներկայիս Ադրբեջանի տարածքում) հաստատվեց
ռուսական վարչակարգ։ Շուտով կազմավորվեց Կովկասի փոխարքայությունը՝ Թիֆլիս կենտրոնով։ Այն
ազգային ինքնավարություն չէր, այլ կայսրության վարչական առանձին միավոր։
Ցարական կայսրության կազմում էր նաև Միջին
Ասիան, որի նվաճումն ավարտվեց միայն XIX դ. երկրորդ
կեսին։ Տեղի ժողովուրդները՝ ղազախները, ուզբեկները,
թուրքմենները, ղրղըզները, տաջիկները, ապրում էին
ավանդական ներփակ ապրելակերպով և դուրս էին
մնացել արդիականացման գործընթացից։
Ռոմանովների մեծապետական վարչակարգը շարունակաբար վարում էր ոչ ռուս ազգերի ռուսացման
քաղաքականություն։
Բազմազգ տերության ժողովուրդներն իրենց ազատության հույսերը կապում էին նաև Ռուսաստանի ժողովրդավարացման հետ։ Կայսրության ներքին կյանքի
հիմնախնդիրները, այդ թվում՝ ազգայինը, ժամանակին
չլուծվեցին։ Այդ պատճառով Ռոմանովների կայսրությունը 1917 թվականի փետրվարին անկում ապրեց։

1.Համացանցից օգտվելով՝ պարզի՛ր նրանցից առնվազն երեքի անունը։
Գնահատի՛ր նրանց դերը հեղափոխության մեջ (աշխատանքը ներկայացրո՛ւ
2–3 րոպեանոց ելույթի միջոցով)

Լյուդվիգ Բաթյոր, Լյուդվիգ Շվարցենբերգ, Իգնացի Լյոլե։
Դերը հեղափոխությունում աջակցեցին ազգային ազատագրական շարժումներին, փորձեցին պաշտպանել պետության միասնությունը, բայց հեղափոխությունը ճնշվեց։

2. Օգտագործելով էլեկտրոնային գրատախտակը կամ համակարգիչը՝ ժամանակակից քարտեզի վրա ցո՛ւյց տվեք այն տարածքը, որն զբաղեցնում էր
Ավստրո–Հունգարական կայսրությունը։ Ներկայիս ո՞ր պետություններն էին
մտնում կայսրության կազմի մեջ

ներկայիս Չեխիա, Հունգարիա, Ավստրիա, Սլովակիա, Սերբիա, Բոսնիա, Ռումինիայի որոշ մասեր, Հորվաթիա, Սլովենիա, Իտալիայի մասեր։

3. Վերհիշելով պետության և կառավարման համակարգի մասին «Հասարակագիտությունից» սովորածը՝ փորձի՛ր կանխատեսել այն ներքին հիմնախնդիրները, որոնց կարող էր բախվել երկկենտրոն կայսրությունը։

ազգերի անհավասարություն, լեզվի ու մշակույթի տարբերություն, ազգային շարժումներ, ինքնավարության պահանջներ, տնտեսության ու արդյունաբերության անհավասար զարգացում։

4*. Օգտվելով քարտեզից՝ կազմի՛ր այն տարածքների ցանկը, որոնք գրավել էր
Ռուսաստանը 1796–1914 թթ. ընթացքում։ Հայկական ո՞ր տարածքներն են միացվել կայսրությանը (վերհիշի՛ր նաև Հայոց պատմության 8–րդ դասարանում քո
սովորածը, որ կօգնի ամբողջական պատասխան տալու)։

Միջին Ասիա, Կովկաս, Լեհաստան, Ֆինլանդիա, Ուկրաինայի որոշ մասեր, Բելառուսիա, Վրաստան, Ադրբեջան, արևելյան Հայաստան։

Հայկական տարածքներ: Արևելյան Հայաստան (այսօր Հայաստանի տարածքը), այդ թվում՝ Շիրակ, Գուգարք, Վան, Էրզրումի սահմանային շրջանները (ռուսական նվաճումից հետո միացան կայսրությանը)։

ԱՄՓՈՓԻՉ ԵՎ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ
1. Թվարկի՛ր քեզ հայտնի ազգային պետություններ:

Հայկական։ Ուրարտուի Թագավորություն (մ.թ.ա.860 – մ.թ.ա 590), Մեծ Հայք (մ.թ.ա 331 – մ.թ. 428), Բագրատունյաց Հայաստան (885–1045), Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն (1198–1515), Այլ։Անգլիա, Ֆրանսիա, Նիդերլանդներ, Իտալիա, Գերմանիա։

2. Քո կարծիքով ինչո՞ւ են ազգերը ձգտում ունենալու անկախ պետություն։

որովհետև ուզում են իրենց հողում ազատ ապրել ու կառավարել։

3. Թվարկի՛ր Ավստրիական կայսրության կազմում մտնող երկրներն ու ժողովուրդներին։

Չեխիա, Հունգարիա, Իտալիայի մասեր, Սերբիա, Բոսնիա, Վալախիա։

4. Ի՞նչ արդյունք ունեցավ 1848–1849 թթ. հեղափոխությունը Ավստրիական կայսրությունում։

ճնշվեց, բայց բերեց ազգային պայքարի ուժեղացում։

5. Ե՞րբ և իրավական ո՞ր հիմքով ստեղծվեց երկկենտրոն տերությունը։

ստեղծվեց 1867-ին՝ Ավստրիայի ու Հունգարիայի համաձայնագրով։

6. Ո՞րն էր Ավստրո–Հունգարիայի ներքին կյանքի գլխավոր հիմնախնդիրը։

ազգերի անհավասարություն, չեխերի և մյուսների ճնշում։

7. Թվարկի՛ր Ռուսաստանյան կայսրությունում ապրող ազգերի և ժողովուրդների։

ռուսներ, ուկրաինացիներ, բելառուսներ, հայեր, վրացիներ, ղազախներ, տաջիկներ, ուզբեկներ։

8. Փորձի՛ր ընդհանուր կողմերով բնութագրել բազմազգ տերությունը։

պետություն, որտեղ մեկ ազգ իշխում է մյուսների վրա։

9. Ներկայացրո՛ւ ռուսական գերիշխանության բացասական և դրական կողմերը Ռուսաստանում ապրող ազգերի և ժողովուրդների համար։

դրական կողմեր — կայունություն, ճանապարհներ, կրթություն։
Բացասական կողմեր — բռնապետություն, ռուսացում, ազատության սահմանափակում։

10. Ուսումնասիրե՛ք այսօր գոյություն ունեցող պետությունների պետական կառավարման
համակարգերը, այն խնդիրներն ու մարտահրավերները, որոնց բախվում են
ժամանակակից բազմազգ պետությունները, և ներկայացրե՛ք պետությունների
փորձը դրանց հաղթահարման հարցում։
ՀԵՏԱԶՈՏԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ
ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ

Ժամանակակից բազմազգ պետություններ են՝ Կանադան, Շվեյցարիան, Բելգիան, Հնդկաստանը։
Նրանք ունեն ֆեդերալ կառավարման համակարգ, որտեղ տարբեր ազգերը ունեն հավասար իրավունքներ։
Խնդիրներ՝ լեզվի, կրոնի, մշակույթի տարբերություն։
Լուծում են՝ ինքնավարությամբ, հավասար օրենքներով և ժողովրդավարությամբ։

11. Ներկայացրո՛ւ Ավստո–Հունգարիայի պետական կառավարման համակարգը գծապատկերի տեսքով։

Ավստրո–Հունգարական կայսրություն գլխավորն էր Հաբսբուրգ կայսրը։
Կային երկու հավասար մասեր՝ Ավստրիա և Հունգարիա։
Յուրաքանչյուրն ուներ իր կառավարություն և սահմանադրություն։
Բանակը և արտաքին քաղաքականությունը ընդհանուր էին։

12. Արտահայտի՛ր քո վերաբերմունքը այդ համակարգի արդյունավետության և հեռանկարի մասին։

Իմ կարծիքով՝ այդ համակարգը արդյունավետ չէր, որովհետև հավասարություն չկար բոլոր ազգերի համար։ Դա ժամանակավոր լուծում էր, և երկարաժամկետ հեռանկար չուներ։

ՆՊԱՏԱԿԱՅԻՆ ԽՈՍՔ
1. Ռուսաստանը, ինչպես նաև Ավստրո–Հունգարիան պատկերավոր անվանում էին «ժողովուրդների բանտ»։ Ինչո՞ւ է կայսրություններին տրվել նման բնորոշում։ Ուսումնասիրի՛ր և դուրս բեր այն հիմնական կետերը, որոնք հիմք են հանդիսացել հիշյալ բնորոշման համար։ Պատրաստի՛ր 3–4 րոպեանոց ելույթ և ներկայացրո՛ւ դասարանում։
ԱՐԺԵՔ ԵՎ ՎԵՐԱԲԵՐՄՈՒՆՔ

Ռուսաստանը և Ավստրո–Հունգարիան «ժողովուրդների բանտ» էին կոչվում, որովհետև դրանք բազմազգ կայսրություններ էին, որտեղ տիրապետող ազգը իշխում էր մյուսների վրա։ Մարդիկ ենթարկվում էին ազգային, կրոնական և մշակութային ճնշումների, ազատություն չունեին, և շատ ազգեր պայքարում էին իրենց իրավունքների ու անկախության համար։

2. Գնահատի՛ր այն ճանապարհը, որով ճնշված ազգերը անցնում են անկախության
հասնելու համար։

Ճնշված ազգերը անցնում էին երկար ու դժվար ճանապարհ՝ պայքարելով անկախության համար։ Դա հաճախ ներառում էր ապստամբություններ, հեղափոխություններ, համախմբում ու մեծ զոհողություններ։

3. Գնահատի՛ր ուժեղ կայսրի/ղեկավարի դերը բազմազգ տերությունների պահպանման գործում։

Ուժեղ կայսրը կամ առաջնորդը կարևոր դեր ուներ բազմազգ տերությունը պահելու մեջ։ Նա կարող էր ապահովել կարգ ու կարգապահություն, վերահսկել տարբեր ազգերի պայքարը, բայց միաժամանակ հաճախ սահմանափակում էր ազատությունը և խոչընդոտում ազգային հավասարությանը։

Գլուխ 1.4

Գլուխ 1.3

Սեպտեմբերի 14-20-ը, առաջադրանք, 9-րդ դաս.

Սեպտեմբերի 6-10, առաջադրանք, 9-րդ դասարան

Ունեմ 3 հատ էսսե (2 Բլոգային 1 գրավոր)

Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքները և դրանց ազդեցությունը հին աշխարհում։ Էսսե(Սեպտեմբերի 1-5)

«Հայոց ցեղասպանության քաղաքականության ծագումը, ընթացքը և հետևանքները XX(20) դարի սկզբին՝ Օսմանյան և Ռուսական կայսրությունների համատեքստում»

Հայոց ցեղասպանության հետևանքները և դատապարտումը

Ցեղասպանության հետևանքները։ Ցեղասպանությունը հայության համար ունեցավ ծանր հետևանքներ։ Հայաթափվեց ամբողջ Արևմտյան Հայաստանը, հայերը հայրենազրկվեցին։ Հայությունը զրկվեց Արևմտյան Հայաստանում ապրելու ու ստեղծագործելու հնարավորությունից։ Հայությունը կրեց մարդկային մեծագույն կորուստներ։ Միայն Մեծ եղեռնի ընթացքում Արևմտյան Հայաստանում և Օսմանյան կայսրությունում ապրող շուրջ 2.5 մլն հայերից սպանվեց շուրջ 1.5 մլն։ Թուրքիայում մնաց ընդամենը 250 հազար հայ՝ հիմնականում մահմեդականացված կանայք ու երեխաներ։ Արևմտահայերի մյուս մասը մազապուրծ հեռացավ կայսրությունից։ Նրանք կենտրոնացան հիմնականում Արևելյան Հայաստանում, Այսրկովկասում, Մերձավոր Արևելքում, Հարավային Եվրոպայի երկրներում։ Այսպես ձևավորվեց հայկական սփյուռքը՝ որպես Մեծ եղեռնի և հայության հարկադրած արտագաղթի հետևանք։

Մեծ էին հայության կրած նյութական վնասները՝ շուրջ 20 մլրդ ֆրանսիական ֆրանկ։ Հայերի շարժական ու անշարժ գույքը զավթվեց մահմեդականների կողմից։ Թուրքական իշխանությունները իրականացրին նաև մշակութային եղեռն։ Ոչնչացվեցին կամ բավանդակազրկվեցին հայկական մշակութային ժառանգության արժեքները, որոնք հայկական ինքնության նյութական վկաներն էին։ Ավերվեցին գրեթե բոլոր եկեղեցիներն ու վանքերը, 1500 հայկական դպրոցներ ու վարժարաններ, ոչնչացվեցին 20 հազար հայկական ձեռագրեր ու հնատիպ գրքեր։

Ցեղասպանությունը ծանր հետք թողեց հայ ազգի կենսագործունեության, բնավորության, հետագա գործունեության, ձգտումների վրա։ Ցեղասպանությունը դարձավ մի շարք բարդույթների պատճառ՝ բնաջնջման վախ, «նախնիների սինդրոմ», միաժամանակ՝ ազգային միասնականության, վերածնության ձգտումների հիմք։

Մեծ տերությունների, առաջադեմ գործիչների արձագանքը։ Հայոց ցեղասպանությունը հենց իրագործման տարիներից դատապարտվեց միջազգային բազմաթիվ կառույցների ու առաջադեմ անհատների կողմից։ Մեծ Բրիտանիան, Ռուսաստանը և Ֆրանսիան 1915 թ. մայիսի 11-ին (24-ին) համատեղ հայտարարությամբ նախազգուշացրին Օսմանյան կայսրության ղեկավարներին, որ «Թուրքիայի կողմից կատարված այս նոր հանցագործության» համար պատասխանատու են լինելու թուրքական կառավարության բոլոր անդամները։ Միաժամանակ խոստանում էին, որ կազմակերպիչները պատասխանատվություն կկրեն կատարած հանցագործությունների համար։ 1916 թ. սկզբին հայերի նկատմամբ իրականացվող կոտորածների դեմ բողոք հայտնեց ԱՄՆ-ը։ Հայերի կոտորածների հանդեպ անտարբեր էին Թուրքիայի դաշնակիցներ Գերմանիան և Ավստրո-Հունգարական կայսրությունը։

Հայոց ցեղասպանությունը դատապարտեցին առաջադեմ գործիչներ, գրողներ ու գիտնականներ՝ Ֆ. Նանսենը, Յ. Լեփսիուսը, Հ. Մորգենթաուն, Ա. Ֆրանսը, Մ. Գորկին, Վ. Բրյուսովը, Ժ. Կլեմանսոն, Կ. Լիբկնեխտը և շատ ուրիշներ։

Ցեղասպանությունը դատապարտեցին և ամեն կերպ հայությանը աջակցեցին նաև աշխարհի տարբեր մասերում Օսմանյան կայսրությունում գործունեություն ծավալած բազմաթիվ միսիոներներ։ Ամերիկացի, կանադացի, նորվեգացի, շվեդ և այլ ազգությունների միսիոներներ միջազգային հանրությանը տեղեկացնում էին հայերի կոտորածների մասին։ Շվեյցարացի Յակոբ Կյունցլերը, գտնվելով Ուրֆայում, փրկել է մահմեդականների մոտ գտնվող հարյուրավոր հայ կանանց ու երեխաների։ Իր բազմամյա անձնվեր գործունեության համար նա հայերի կողմից կոչվել է «պապա Կյունցլեր»։ Անձնվեր աշխատանքով աչքի ընկավ Կարեն Եպպեն՝ «հայ որբերի դանիացի մայրը»։ Նա ոչ միայն դատապարտում էր կատարվող ոճրագործությունը, այլև փորձում էր փրկել հայ կանանց ու երեխաներին։ Նրա գործունեության շնորհիվ փրկվեցին շուրջ 2000 հայ կանայք ու երեխաներ։

Ցեղասպանությունը որպես հանցագործություն։ 1948 թ. դեկտեմբերի 9-ին ՄԱԿ-ը ընդունում է «Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխարգելելու և պատժելու կոնվենցիան», որը ցեղասպանության սահմանման իրավական հիմքն է։ Կոնվենցիայի նախագծի մշակողը լեհահրեա Ռաֆայել Լեմկինն էր։ Այդ գաղափարը նա հղացել էր Սողոմոն Թեհլիրյանի դատավարության և արդարացման հետ կապված իրադարձությունների առնչությամբ, իսկ Հայոց ցեղասպանության փաստը նախագծի մշակման հիմքերից էր։

Կոնվենցիան ցեղասպանությունը սահմանեց որպես միջազգային հանցագործություն։ Ըստ կոնվենցիայի՝ «ցեղասպանություն է համարվում որևէ ազգային, ռասայական, էթնիկական կամ կրոնական խմբի լիակատար կամ մասնակի ոչնչացման նպատակով իրականացվող գործողությունը»։ Առանձնացվում են հինգ գործողություն՝
ա) խմբի անդամների սպանությունը,
բ) խմբի անդամներին մարմնական լուրջ վնասվածքներ կամ մտավոր վնաս պատճառելը,
գ) որևէ խմբի համար կյանքի այնպիսի պայմանների ստեղծումը, որոնք ուղղված են նրա լրիվ կամ մասնակի ոչնչացմանը,
դ) այդ խմբի միջավայրում մանկածնությունը կանխելու միտված միջոցների իրականացումը,
ե) երեխաների բռնի փոխադրումը մարդկային մի խմբից մյուսին։

Ա1. Անուններ և հասկացություններ

Սփյուռք – հայերի աշխարհով մեկ տարածված համայնքներ, որ ստեղծվել են ցեղասպանությունից հետո։

Ցեղասպանություն – մի ողջ ազգի կամ ազգային, էթնիկ, կրոնական խմբի ոչնչացումը՝ մասամբ կամ ամբողջությամբ։

Յակոբ Կյունցլեր, Կարեն Եպպե, Ռաֆայել Լեմկին, Յակով Զարոբյան – մարդիկ ու գործիչներ, ովքեր մասնակցել են հայերի փրկությանը կամ ցեղասպանության ճանաչմանը։

Ցեղասպանության զոհերի սրբադասում – Մարտիրոլոգիա, նրանց հիշատակը նշվում է եկեղեցում։

Եղբայրական օգնության կոմիտե – կազմակերպություն, որ աջակցել է փրկվածներին։

Ուրուգվայ, Հռոմի պապ, Եվրախորհրդարան – միջազգային կառույցներ, որոնք ճանաչել են ցեղասպանությունը։

Ա2. Հիմնական գաղափարներ
ա. Հետեւանքները

Մարդկային կորուստներ՝ շուրջ 1,5 մլն հայ սպանված, միլիոնավոր փախստականներ։

Ազգի տարածքային կորուստներ, կյանքի և գործունեության իրավունքի զրկում։

Հրեական, սոցիալական, մշակութային, հոգևոր ու կրթական վնասներ։

Ցեղասպանության ազդեցությամբ ձևավորվեց հայկական սփյուռք։

բ. Դատապարտման գործիչները

Ֆ. Նանսեն, Հ. Մորգենթաուն, Ա. Ֆրանս, Ժ. Կլեմանսոն և այլ միջազգային քաղաքական ու հասարակական գործիչներ։

ԱՄՆ, Գերմանիա, Կանադա, Շվեդիա և այլ պետություններ աջակցել են ցեղասպանության ճանաչմանը։

գ. Փրկվածներին օգնությունը

Անձնուրաց մարդիկ՝ Յակոբ Կյունցլեր, Կարեն Եպպե, փրկել են հազարավոր երեխաներ ու կանանց։

«Եղբայրական օգնության կոմիտե» կազմակերպել է գաղթողների սնունդ, բնակարան և կրթություն։

Ա3. Քննադատական մտածողություն

Հիմնավորել՝ ցեղասպանությունը մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություն է, քանի որ այն ոչնչացրել է ամբողջ ազգի մեծ մասը, չափազանց բռնաբարելով մարդկային կյանքի իրավունքը։

Արժևորել՝ 50-րդ տարելիցի միջոցառումները կարևոր էին հիշողության պահպանման, ոգեկոչման և միջազգային ճանաչման համար։

Համեմատել՝ ցեղասպանությունը ոչ միայն մարդկանց կյանքեր է խլել, այլև մշակութային ժառանգություն, կրթություն և եկեղեցական արժեքներ վնասել։

XX(20) դարի սկզբին Հայ ժողովուրդը կանգնած էր պատմության իր ամենածանր ճակատագրերի առջև։ Հայերի բնակությունը Օսմանյան և Ռուսական կայսրությունների միջև՝ ռազմավարական և մշակութային սահմանների վրա, դարձրել էր նրանց ուշադրության կենտրոն՝ ինչպես ներքին քաղաքականության, այնպես էլ միջազգային հետաքրքրությունների համատեքստում։ Հայոց ցեղասպանության քաղաքականության պատճառներն ու ընթացքը հնարավոր չէ հասկանալ առանց այդ երկու կայսրությունների դերը դիտարկելու:

Ծագում և քաղաքական նախադրյալներ

Օսմանյան կայսրությունում XIX(19) դարի կեսերից սկսած ազգային շարժումները, ներառյալ քրիստոնյա ժողովուրդների ինքնորոշման փորձերը, սպառնալիք էին հանդիսանում կայսրության ամբողջականությանը։ Հայերը, շնորհիվ կրթության, առևտրային կապերի և հասարակական կազմակերպվածության, համարվում էին հասարակության մտավոր և տնտեսական հենասյուներից մեկը։ Սակայն հենց այդ հանգամանքը նրանց դարձնում էր «կասկածելի» խմբի մաս՝ Օսմանյան իշխանությունների աչքում։

Ռազմական պարտություններն ու տարածքների կորուստը Օսմանյան կայսրության՝ Բալկանյան պատերազմների և Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում՝ խորացրին թուրքական ազգային-պետական գաղափարախոսությունը։ Պանթուրքիզմի և ջենդերիզմի համադրությամբ, հայերի հարցը դիտվեց որպես ներքին անվտանգության խնդրագիծ։ Ներքին քաղաքականության այս տրամաբանությունը հանգեցրեց հայերի նկատմամբ բռնությունների և հարկադիր տեղահանությունների գաղափարի մշակմանը։

Ռուսական կայսրության ազդեցությունը նույնպես կարեւոր էր։ Արևելյան Հայաստանի հայերը հաճախ ունեին կապեր ռուսական իշխանությունների հետ, մասնակցում էին ռազմական և սոցիալ-տնտեսական ծրագրերին։ Օսմանյան իշխանությունները այս կապերը դիտարկում էին որպես ապստամբության պոտենցիալ և որպես արտաքին ոտնձգություն իրենց ներքին գործերին։ Այս երկակի ազդեցությունը՝ ներքին ու արտաքին գործոնները միասին, ստեղծեց այն պայմանները, որոնք դարձան 1915 թվականի ցեղասպանության հիմնակետը։

Ընթացք

1915 թվականի ապրիլից սկսած Օսմանյան կառավարությունը նախաձեռնում է կազմակերպված ջարդեր և հարկադիր տեղահանություններ հայերի շրջանում։ Տասնյակ հազարավոր մարդիկ սպանվեցին, ուրիշները տարհանվեցին անապատներ, որտեղ մահացությունը հսկայական էր։ Ցեղասպանության գործընթացն իրականացվեց փուլային՝ սկզբում ինտելիգենցիայի ոչնչացում, ապա գյուղական բնակչության բռնագաղթ և զանգվածային սպանություններ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ներքին լարվածությունը օգտագործվեց որպես պատրվակ՝ «ներքին խնդիրները լուծելու» համար։

Հետևանքներ

Հայոց ցեղասպանության հետևանքով Օսմանյան կայսրության արևելյան շրջաններում ավերվեցին հազարավոր գյուղեր և քաղաքներ, հազարավոր մարդիկ մահվան մատնվեցին կամ փախուստ գտան: Հոգևոր, մշակութային և տնտեսական կյանքը լրջորեն տուժեց։ Օսմանյան կայսրության քայքայումն ու Թուրքիայի Հանրապետության ստեղծումը ստեղծեցին նոր քաղաքական ու սոցիալական իրականություն՝ որտեղ հայերի վերադարձը նախկին տարածքներ անհնար դարձավ։

Ռուսական կայսրության ազդեցությունն էլ զգալի էր։ Հայերի փախուստները, գաղթը դեպի Կովկաս և Ռուսական կայսրության տարածքներ ստեղծեցին հայ սփյուռք, որը մինչև այսօր պահպանում է հայկական ինքնությունը և հիշողությունը ցեղասպանության մասին։

Եզրափակում

Հայոց ցեղասպանությունը XX(20) դարի սկզբի ողբերգական իրադարձություն էր, որը ոչ միայն մարդկային մեծ կորուստներ և նյութական վնասներ բերեց, այլ նաև ձևավորեց հայ ժողովրդի ազգային հիշողությունը և սփյուռքի ձևավորման հիմնական հենքը։ Ցեղասպանության պատճառներն ու ընթացքը կապված են Օսմանյան և Ռուսական կայսրությունների քաղաքական, ռազմական ու սոցիալ-տնտեսական մարտահրավերների հետ, ինչը ցույց է տալիս, որ նման զանգվածային հանցագործությունները հաճախ ունենում են թե ներքին, թե տարածաշրջանային բազմաշերտ պատճառներ:

Առաջին համաշխարհային պատերազմը և Հայոց ցեղասպանությունը

1914 թ. հուլիսի 19-ին (նոր տոմարով օգոստոսի 1-ին) սկսվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը՝ մեծ տերությունների և ներգրավված ազգերի միջև, որը ցնցեց աշխարհը։ Պատերազմը ընդգրկեց Եվրոպայի, Ասիայի ու Աֆրիկայի հարյուրավոր փոքր ու մեծ պետություններ:
Մեկ կողմում էին Գերմանիան, Ավստրո-Հունգարիան, Իտալիան, Օսմանյան կայսրությունը, Բուլղարիան, մյուսում՝ Մեծ Բրիտանիա, Ռուսաստան, Ֆրանսիա: Կովկասում ռուսական և օսմանյան զորքերը բախվեցին 1914–1916 թթ., գրավելով Էրզրում, Վան, Մուշ, Խնուս և այլ շրջաններ։
Հայերը մասնակցեցին ինքնապաշտպանությանը: Կազմավորվեցին 4 հիմնական ջոկատներ՝ Անդրանիկի գլխավորությամբ, և հետագայում ևս 4 նոր՝ Վարդան, Ա. Ջանփոլադյան և այլք: 1915 թ. ապրիլի–մայիսին տեղի ունեցավ Դիլման, Վան, Մուշ, Խնուս և Բիթլիս գնդակոծությունները, որտեղ հայ մարտիկներն ու զինվորականները մեծ զոհողություններ ունեցան՝ մարտի ու պաշտպանության ընթացքում։

Համաշխարհային պատերազմի և օսմանյան իշխանությունների քաղաքականության համատեքստում սկսվեց հայերի զանգվածային ոչնչացումը՝ Մեծ եղեռնը: 1915 թ. ապրիլի 24-ին Կ. Պոլսում սկսվեցին հայ մտավորականների ձերբակալություններ, որոնք տարածվեցին ողջ Արևմտյան Հայաստանում։ Հաջորդ փուլերում իրականացվեցին զանգվածային տեղահանումներ և սպանություններ, երեխաներին բռնի կերպով տարան որբանոցներ կամ բաժանեցին օտարներին՝ նպատակ ունենալով դադարեցնել հայ ժողովրդի գոյությունը։

Մեծ եղեռնը իրականացվեց հստակ ծրագրով՝ հայրենական, կրոնական ու մշակութային տարբերությունների պատճառով հայերին ոչնչացնելու համար: Օսմանյան կայսրությունում մեծ դեր ունեին ներքին գործերի նախարար Մեհմեդ Թալեաթը և ռազմական գործերի նախարար Իսմայիլ Էնվերը: Հայերին խոցում էին թե զինվորական, թե խաղաղ բնակչության շրջանում, ինչպես նաև երեխաների։

Հայկական ինքնապաշտպանությունը շեշտակի դարձավ Վան, Մուսալեռ, Ուրֆա և այլ քաղաքներում: Ինքնապաշտպանները, փոքրաթիվ և լավ կազմակերպված, հաջողությամբ հակադրվեցին թուրքական հարձակումներին, ապահովեցին ժամանակավոր պաշտպանություն և փրկություն հայ բնակչության համար։

1916 թ. ավարտվեց Կովկասի ճակատում ակտիվ ռազմական գործողությունների փուլը։ Հայկական լեգեոնները շարունակեցին ծառայել դաշնակիցների կազմում Ֆրանսիայում, Պաղեստինում և Կիպրոսում, մասնակցելով ռազմագործողություններին մինչև 1920 թ.։

Մեծ եղեռնը, որպես հանցագործություն, մնաց պատմության մեջ որպես հայ ժողովրդի զանգվածային ոչնչացման և կոտորածի օրեր, որտեղ թուրքական իշխանությունները ծրագրային կերպով փորձեցին ոչնչացնել ազգային, մշակութային և կրոնական ինքնությունը։

Ա1. Անուններ ու նշանակություն
Կովկասյան ճակատ, Սարիղամիշ, Էրզրում – ռազմավարական վայրեր, որտեղ հայերը պաշտպանեցին իրենց։
Կամավորական ջոկատներ, Անդրանիկ, Դրո, Արմենակ Եկարյան, Արամ Մանուկյան – հայ հերոսներ ու առաջնորդներ։
Մեծ եղեռն – հայերի կազմակերպված ոչնչացում Օսմանյան կայսրությունում։
Վան, Մուսալեռ, Ուրֆա – պաշտպանված քաղաքներ։

Ա2. Հիմնական գաղափարներ

Կովկասյան ճակատը կարևոր էր հայերի պաշտպանության համար։

Մեծ եղեռնը տեղի ունեցավ թուրքական ազգայնական քաղաքականության և հայերի ուժեղ ինքնագիտակցության պատճառով։

Վանում հաջողվեց պաշտպանվել համախմբվածությամբ ու ռազմավարական մարտերով։

Ա3. Պատճառ և հետևանք

Հայ մարտիկները պաշտպանել են իրենց ազգը և տարածքը։

Կամավորական ջոկատները պաշտպանեցին բնակչությունը և տարածքները։

Քեմալական շարժումները նպատակ ունեին ոչնչացնել հայերին և գրավել հողերը։

Ա4. Հիտլերի հայտարարություն

1939 թ. Հիտլերը հիշեց հայերի բնաջնջումը՝ որպես նախադեպ։

Նպատակ՝ վերահսկողություն, քաղաքական և ռազմական առավելություն, «ազգային մաքրություն»։

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Մկրտիչ Ա Խրիմյան-հայոց կաթողիկոս

Նիկոլայ II- Ռուսաստանի վերջին կայսրը

Գ. Գոլիցին- Կովկասի կառավարչապետ

Բաքու – Ադրբեջանի մայրաքաղաք

Մ. Նակաշիձե- Բաքվի նահանգապետ

Նիկոլ Դուման-աղաքացիական աշխատանքով զբաղվող

Դրո- ազատագրական պայքարի նշանավոր գործիչ

Արմեն Գարո-ինքնապաշտպանության ղեկավարող

Փարամազ-հայ հեղափոխական գործիչ

երիտթուրքեր- քաղաքական և հեղափոխական շարժում էր Օսմանյան կայսրությունում 19-րդ դարի վերջից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը։

«Միություն եւ առաջադիմություն»- եղել է Օսմանյան կայսրության ամենաազդեցիկ քաղաքական կազմակերպություններից մեկը՝ 20-րդ դարի սկզբին։

հեղաշրջում- դա հանկարծակի և բռնի եղանակով իշխանության փոփոխություն է

պանթյուրքիզմ – գաղափարախոսություն է, որի նպատակն է միավորել աշխարհի բոլոր թյուրքախոս ժողովուրդներին՝ միացյալ մշակութային, քաղաքական կամ նույնիսկ պետական միության մեջ։

Մեծ Թուրան- դա պանթյուրքիստական ու պանթուրանական ազգայնական գաղափարախոսություն է

կիլիկիահայության կոտորածներ – տեղի ունեցան 1909 թ․ ապրիլին Օսմանյան Կիլիկիայում, և դրանք եղան հայ ժողովրդի պատմության ամենացավալի ու ողբերգական էջերից մեկը՝ Հայոց ցեղասպանությանը նախորդող լայնածավալ բռնությունների շարքում։

Ադանա- պատմական քաղաք Կիլիկիայում, որը գտնվում է ներկայիս Թուրքիայի հարավարևելքում

Բալկանյան պատերազմներ- երկու աշխարհագրական և ռազմական կոնֆլիկտներ, որոնք տեղի ունեցան 1912-1913 թվականներին Բալկանյան թերակղզում

Գեւորգ Ե Սուրենյանց-հայ եկեղեցական գործիչ, կաթողիկոս, ազգային ու հոգևոր առաջնորդ

Պողոս Նուբար- նշանակալի հայ քաղաքական ու հասարակական գործիչ, դիվանագետ

բարենորոգումների ծրագիր -Օսմանյան կայսրությունում 19-20-րդ դարերի սահմանագծին իրականացված քաղաքական, սոցիալական և տնտեսական բարեփոխումների մի շարք ծրագիր

Ա. Մանդելշտամ-ռուսական և սովետական ժամանակաշրջանի նշանավոր բանաստեղծ

Նիկոլայ Հոֆ-ռուս-հայկական ծագմամբ հայտնի նկարիչ և գրաֆիկ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ Ա2 ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ

ա. Ներկայացրո՛ւ։ Ինչպե՞ս սկսվեցին եւ ի՞նչ ընթացք ունեցան հայ-թաթարական բախումները։

Հայ-թաթարական բախումները սկսվեցին 19-րդ դարի վերջում՝ Հարավային Կովկասում հայերի և թաթարների (ադրբեջանցիների) միջև՝ հողի, քաղաքական ու տնտեսական խնդիրներից: Գլխավոր բռնկումները եղան 1905-1906-ին, ու կրկնվեցին 1918-ին՝ անկախության շրջանին: Դրանք դարձան հետագա հակամարտությունների սկիզբը:

բ. Նշի՛ր։ Թվարկի՛ր երիտթուրքերի՝ Աբդուլ Համիդի քաղաքականության շարունակողներ լինելու հանգամանքը հիմնավորող մի քանի փաստ։

Երիտթուրքերը շարունակեցին Աբդուլ Համիդի ազգայնական ու պանթյուրքական քաղաքականությունը, ուժեղացրին վարչակարգը և ճնշեցին փոքրամասնություններին, հատկապես հայերին։

գ. Քննի՛ր։ Ի՞նչ էր պանթյուրքիզմը եւ ի՞նչ վտանգավոր հետեւանքներ էր ենթադրում։

Պանթյուրքիզմը թուրքական ժողովուրդների միավորման գաղափար էր, որը հանգեցրեց ազգայնական լարվածության, փոքրամասնությունների ճնշման և Հայոց ցեղասպանության։

Առաջադրանք 1

«Իմ արժեքներն ու ակնկալիքները նոր ուսումնական տարում»

Ա. Իմ արժեքները և վերաբերմունքը ուսման հանդեպ

1.Ի՞նչը քեզ համար ամենակարևորն է դպրոցում սովորելիս․ գիտելիք, ընկերություն, արդարություն, հաջողություն, ստեղծագործականություն, թե՞ ուրիշը։

գիտելիք, ընկերություն

2.Ի՞նչ արժեք ես ամենից շատ գնահատում քո դասընկերների մեջ (օր.՝ անկեղծություն, փոխօգնություն, հարգանք)։

Փոխադարձ հարգանք

3.Որոնք են այն հանգամանքները, որոնք քեզ խանգարում են լավ սովորել կամ կենտրոնանալ։

Խնդիրները։

4.Ի՞նչ կուզեիր, որ դպրոցը կամ դասերը քեզ ավելի շատ տային այս տարի։

Նոր դասացանկ Աստվածաշնչյան ուսուցում։

5.Ինչպե՞ս ես պատկերացնում «լավ դասարանը»․ ի՞նչ որակներ պետք է ունենա դասարանը որպես թիմ։

Իրար հետ խոսալ,շբվել և վստահել

Բ. Իմ նպատակներն ու հմտությունները

6.Որոնք են այն երեք հմտությունները, որ կուզեիր զարգացնել այս ուսումնական տարում (օր.՝ քննադատական մտածողություն, թիմային աշխատանք, հանրային խոսք, պատմական վերլուծություն)։

թիմային աշխատանք

7.Ի՞նչ գիտելիք կամ թեմա է քեզ առավել հետաքրքիր պատմության մեջ, որ կուզեիր խորացնել։

Կուզեի, որ Մոնթե Մելքոնյանի և Անդրանիկ Զորավարի մասին թեմա ունենայինք։

8.Կուզե՞իր մասնակցել նախագծային աշխատանքների (օր.՝ փոքր հետազոտություն, ներկայացում, թիմային նախագիծ)․ ինչ թեմայով։

Եթե անյ ինձ հետաքրքիր լինի

9.Եթե ուսումնական տարվա վերջում նայես հետ՝ ի՞նչ կուզեիր ասել․ «Ես կարողացա․․․»։

Ես կարողացա Ավարտել 9 դասարան

10.Ի՞նչն է քեզ ամենից շատ մոտիվացնում սովորել․ գնահատականը, ուսուցչի ու ծնողների կարծիքը, անձնական հետաքրքրությունը, թե՞ ապագայի մասնագիտության մասին պատկերացումը։

Գնահատականը

Հայոց ցեղասպանության քաղաքականության սկիզբը Օսմանյան կայսրությունում-

1.ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բացատրի՛ր և բնութագրի՛ր

Աբդուլ Համիդ II -Օսմանյան սուլթան (1876–1909), հայտնի «Կարմիր սուլթան» անունով, իրականացրեց բռնաճնշումների ու կոտորածների քաղաքականություն հայերի նկատմամբ։

«Համիդիե» — Կուրդական հեծելազոր, ստեղծված Աբդուլ Համիդ II-ի կողմից՝ հայերի կոտորածներին մասնակցելու և արևելյան նահանգներում հայերին ահաբեկելու նպատակով։

պանիսլամիզմ — Կրոնա-քաղաքական գաղափարախոսություն, որի նպատակն էր բոլոր մուսուլմաններին միավորել խալիֆի՝ սուլթանի իշխանության ներքո։

Կարին — Էրզրումի հայկական պատմական անունը։ Հայկական մշակութային ու քաղաքական կենտրոն։

Սասուն — Հայկական գավառ, որտեղ 1894 թ․ տեղի ունեցավ ինքնապաշտպանական հերոսամարտ՝ ընդդեմ թուրքական բռնությունների։

Վան — Հայկական քաղաք, որտեղ հայերը բազմիցս կազմակերպել են ինքնապաշտպանություն (հատկապես 1896-ին և 1915-ին)։

Զեյթուն — Կիլիկյան գավառ, հայտնի իր ազատասեր ու մարտական բնակչությամբ, 1895-ին հերոսական ինքնապաշտպանություն կազմակերպեց։

Կ.Պոլիս — Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաքը, նաև հայկական քաղաքական ու մշակութային կենտրոն։

Տրապիզոն — Սև ծովի ափին գտնվող քաղաք, որտեղ նույնպես բնակվում էին հայեր։

Մեծն Մուրադ — այ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, մասնակցել է Սասունի ու Վանի ինքնապաշտպանություններին։

Զեքի — Օսմանյան զորքերի հրամանատար, մասնակցել է հայերի դեմ ճնշումներին։

Գում Գափու — Կոստանդնուպոլսի հայկական պատրիարքարանի շենքի առջևի հրապարակ, որտեղ 1890-ին հայ երիտասարդները ցույց կազմակերպեցին։

Բաբ Ալի — Օսմանյան կառավարության նստավայր Կոստանդնուպոլսում։

Աղասի — Հայ ազատամարտիկներից։

Նազարեթ Չավուշ — Հայ Ֆիդայի, ակտիվ մասնակցել է ազատագրական շարժմանը։

Սանդուխ — Հայկական գաղտնի կազմակերպություն, որը զբաղվում էր քաղաքական-հեղափոխական գործունեությամբ։

Էդհեմ — Օսմանյան պաշտոնյա, մասնակցել է կոտորածների կազմակերպմանը:

Մկրտիչ Ավետիսյան — Հայ ազգային գործիչ, ազատագրական շարժման առաջնորդներից։

Վարդան — Հայ Ֆիդայի, մասնակցել է ազատագրական կռիվներին։

Խանասոր — 1897 թ․ հայ Ֆիդայի-ների կազմակերպած պատժիչ արշավը ադրբեջանցի քուրդ մազրիկ ցեղի դեմ։

«Դեղին գիրք» — Ֆրանսիայի կառավարության հրապարակած փաստաթղթերի ժողովածու, որտեղ ներկայացված էին հայերի կոտորածների վերաբերյալ վկայություններ։

2.ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ
ա. Ներկայացրո՛ւ։ Ի՞նչ նախապատրաստական քայլեր կատարվեցին մինչ կոտորածների սկսելը։ Ինչո՞ւ
ստեղծվեցին «Համիդիե» հեծելագնդերը։

Օսմանյան կառավարությունը զինաթափեց հայերին։

Ստեղծվեցին «Համիդիե» հեծելագնդերը՝ քրդերին զինելու և հայերի դեմ օգտագործելու համար։

Սկսվեց հայերի դեմ բամբասանքների ու քարոզչության տարածում։

բ. Նշի՛ր։ Ո՞ր քայլերը նպաստեցին Զեյթունի ինքնապաշտպանության հաղթանակին։

Զեյթունցիների մարտական պատրաստվածությունը։

Լեռնային դիրքերի առավելությունը։

Համախմբվածությունը և միասնականությունը։

գ. Քննի՛ր։ Ինչո՞ւ վանեցիները վայր դրեցին զենքերը։
Արդյոք դա ճի՞շտ որոշում էր։

Վանեցիները զենքերը վայր դրեցին, քանի որ օսմանյան իշխանությունները խոստացել էին, որ կփրկեն խաղաղ բնակչությանը։ Սակայն դա սխալ որոշում էր, քանի որ դրանից հետո սկսվեցին զանգվածային կոտորածներ։

3.ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
1. Ճանաչի՛ր ազդեցությունը։ Ի՞նչ նշանակություն
ունեցան ինքնապաշտպանական մարտերը։

Ցույց տվեցին հայերի կամքը և ազատության ձգտումը։

Դարձան ոգեշնչման աղբյուր հաջորդ սերունդների համար։

2. Վերլուծի՛ր։ Կոտորածների իրականացման մեջ ի՞նչ
նշանակություն ունեցան կրոնը և մուսուլման հոգևոր
առաջնորդները։

Մուսուլման հոգևոր առաջնորդները հայերի դեմ ատելություն քարոզեցին։

Կրոնը օգտագործվեց որպես զենք՝ հայերին «անհավատ» հայտարարելով։

3. Բացատրի՛ր։ Ի՞նչ հանգամանքներ խանգարեցին
Աբդուլ Համիդ II-ին իրականացնելու հայերի ամբողջական ոչնչացումը

Միջազգային ճնշումները (Ռուսաստան, Անգլիա, Ֆրանսիա)։

Հայերի ինքնապաշտպանական շարժումները։

Օսմանյան կայսրության ներսում տնտեսական ու քաղաքական ճգնաժամերը։

Ներածություն

Ալեքսանդր Մակեդոնացին համարվում է աշխարհի պատմության ամենանշանավոր զորավարներից մեկը։ Նրա կարճ, բայց փայլուն կյանքն ու արշավանքները փոխեցին ոչ միայն Մակեդոնիայի, այլև ամբողջ հին աշխարհի պատմությունը։ Թեման կարևոր է, քանի որ Ալեքսանդրի ռազմական նվաճումները ձևավորեցին մի նոր աշխարհակարգ, որտեղ մշակույթները խառնվեցին, իսկ քաղաքակրթությունները փոխադարձ ազդեցություն ունեցան։

Հիմնական մաս

Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքները սկսվեցին մ․թ․ա․ 334 թ․-ին՝ ընդդեմ Պարսկաստանի։ Նրան հաջողվեց կարճ ժամանակում գրավել Հունաստանից մինչև Եգիպտոս և Հնդկաստան ձգվող հսկայական տարածքներ։ Նրա արագ և ճկուն մարտավարությունը, ինչպես նաև անհատական քաջությունը, դարձրել էին նրան անպարտելի։ Օրինակ՝ Գավգամելայի ճակատամարտում նա հաղթեց Դարեհ Գ–ին, որը թվով բազմիցս գերազանցում էր նրան։

Ալեքսանդրի նվաճումները միայն ռազմական չէին․ դրանք բերեցին մշակութային և տնտեսական մեծ փոփոխություններ։ Նրա ստեղծած հելլենիստական պետությունը նպաստեց հունական լեզվի և մշակույթի տարածմանը։ Նոր քաղաքներ հիմնվեցին (օրինակ՝ Ալեքսանդրիան Եգիպտոսում), որտեղ զարգանում էին գիտությունը, արվեստը և առևտուրը։ Սա պատմության մեջ հայտնի է որպես հելլենիզմի դարաշրջան, երբ հունական ու արևելյան մշակույթները միաձուլվեցին։

Միևնույն ժամանակ, Ալեքսանդրի արշավանքները նաև բացասական հետևանքներ ունեցան․ պատերազմները բերում էին ավերածությունների, հազարավոր մարդկանց կորստի, և նրա մահից հետո կայսրությունը բաժանվեց զորավարների միջև՝ կորցնելով միասնականությունը։

Եզրափակում

Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքները հսկայական ազդեցություն ունեցան հին աշխարհի վրա։ Նրա շնորհիվ ստեղծվեց մշակույթների փոխադարձ կապ, որը մինչև այսօր էլ զգացվում է պատմության և արվեստի մեջ։ Իմ կարծիքով՝ Ալեքսանդրը ոչ միայն մեծ զորավար էր, այլև նոր դարաշրջանի սկիզբ դրեց՝ ապացուցելով, որ աշխարհը կարելի է միավորել ոչ միայն ուժով, այլ նաև մշակութային ազդեցությամբ։

Եթե Ալեքսանդրը երկար ապրեր, կարծում եմ նրա կայսրությունը որոշ ժամանակ կմնար միասնական, քանի որ նա ուներ մեծ հեղինակություն և առաջնորդի ունակություններ։ Բայց ժամանակի ընթացքում այդքան մեծ տարածքները դժվար էր պահել մեկ կենտրոնի ներքո։

Աղբյուրներ։

History.com, Fiveable

Ծավալը 562 բառ, 1.5-2 էջ