Թեմատիկ հարցեր, խնդիրներ և առաջադրանքներ՝

Խնդիր 1.  2 Վ լարման համար հաշվարկված քանի՞ միատեսակ լամպ է անհրաժեշտ հաջորդաբար միացնել, որպեսզի ստացված տոնածառի ծաղկաշղթան հնարավոր լինի միացնել 100 Վ լարման ցանցին:

50

Խնդիր 2.35 Օմ և 7 Օմ դիմադրություն ունեցող 2 ռեզիստորներ միացված են հաջորդաբար: Նրանցից որի՞ ծայրերում է լարումը փոքր և քանի՞ անգամ: 

Փոքր լարումը 7 Օմ ռեզիստորի վրա է, 5 անգամ փոքր է։

Խնդիր 3.

Շղթայի AB տեղամասի ընդհանուր դիմադրությունը 10 Օմ է : Որոշել R3 հաղորդչի դիմադրությունը, եթե R1= 2 Օմ’ R2= 5 Օմ: Որքան է հոսանքի ուժը  AB տեղամասում, եթե վոլտաչափի ցուցմունքը 6Վ է:

R₃ = 3Ω, հոսանք I = 0.6,A

Խնդիր 4.Նկարում պատկերված շղթայում ամպերաչփը ցույց է տալիս 1,5 Ա, իսկ վոլտաչափը՝ 12 Վ:  Որոշել R2 հաղորդչի դիմադրությունը, եթե R1= 2 Օմ է:

R₂=6Ω

Խնդիր 5. Որոշեք նկարում պատկերված շղթայի տեղամասի դիմադրությունը, եթե միմյանց միացված ռեզիստորների դիմադրությունները համապատասխանաբար հավասար են՝ R1 = 6 Օմ, իսկ R2 = 8 Օմ: 

R​=R₁​+R₂​=6+8=14Ω

Խնդիր 6. Ինչի՞ է հավասար նկարում պատկերված շղթայի տեղամասի ընդհանուր դիմադրությունը, եթե միմյանց զուգահեռ միացված միատեսակ լամպերից յուրաքանչյուրի դիմադրությունը 33 Օմ է: 

R = 16,5Ω

Խնդիր 7.  Լարումը նկարում պատկերված շղթայի տեղամասում 50 Վ է, իսկ հոսանքի ուժը՝ 1 Ա: Որոշեք երկրորդ ռեզիստորի դիմադրությունը, եթե առաջինինը՝ 5 Օմ է: 

R_2​=45Ω

Վահրամ Գայֆեճյանը ծնվել է 1879 թ. ապրիլի 14-ին Ախալցխայում։ Վաղ տարիներից հետաքրքրվել է նկարչությամբ, սովորել Մոսկվայում, սակայն կյանքի կարևոր մասը կապված է Հայաստանի հետ։ 1924-ից մինչև 1960-ը նա ապրել և ստեղծագործել է Երևանում, ուսուցանել երիտասարդ նկարիչների և զարգացրել հայ կերպարվեստը։ Նա մահացել է 1960 թ. նոյեմբերի 30-ին Երևանում։ Գայֆեճյանը թողել է հարուստ ժառանգություն՝ բնանկարներ, քաղաքային տեսարաններ, դիմանկարներ և նատյուրմորտներ, որոնց մեծ մասը պահվում է Հայաստանի Ազգային պատկերասրահում։

Վահրամ Գայֆեճյանի աշխատանքները,

«Արևելյան հեքիաթ» (1907), «Սրճարան» (1914), «Եղրևանի» (1917), «Ինքնանկար» (1921), «Փողոցը գիշերով» (1929), «Երևանյան տեսարան» (1944), «Ախթալա» (1957)։

Բացատրել բառերը

1․Պանիսլամիզ, պանթուրքիզմ

Պանիսլամիզմը բոլոր մահմեդականների միավորումն է մեկ իշխանության տակ։

Պանթուրքիզմը՝ բոլոր թուրք ժողովուրդների միավորումը՝ թուրքական գերիշխանությամբ։

2․ Հայության բնաջնջման համիդյան ծրագիրը, համիդյան ջարդերի հետևանքները; Միջազգային արձագանք

Սուլթան Աբդուլ Համիդ II–ի քաղաքականությունն էր հայերին ճնշելու և բնաջնջելու համար։ Արդյունքում զոհվեցին հարյուր հազարավոր մարդիկ և ավերվեցին գյուղեր ու քաղաքներ։ Եվրոպան դատապարտեց, բայց չմիջամտեց։

3․ Համեմատել Հայաստանը Ռուսական և Օսմանյան կայսրությունների տրապետության տակ 20րդ դարի սկզբին

Ռուսական Հայաստանում հայերը ունեին կրթություն ու մշակութային ազատություն։ Օսմանյան Հայաստանում նրանք ենթարկվում էին բռնությունների և անիրավության։ Ռուսական վարչակարգը համեմատաբար ավելի անվտանգ էր։

4․ Ինչ է հայկական հարցը, հայկական հարցի վերաբացումը 1912 – 1914թթ

Հայկական հարցը վերաբերում էր հայերի իրավունքների ու անվտանգության խնդրին Օսմանյան կայսրությունում։ 1912–14թթ. այն վերաբացվեց եվրոպական միջամտությամբ։ Սակայն բարենորոգումները չիրականացվեցին։

5․Առաջին համաշխարհային պատերազմը և հայոց ցեղասպանությունը, հետևանքները և դատապարտումը

Պատերազմի ընթացքում Օսմանյան իշխանությունները կազմակերպեցին հայերի ցեղասպանությունը։ Զոհվեցին մոտ 1,5 մլն մարդ և կործանվեց պատմական հայրենիքը։ Ցեղասպանությունը միջազգայինորեն դատապարտվում է։

6․Բրեստ-Լիտովսկիի պայմանագիրը

1918թ. Ռուսաստանը դուրս եկավ պատերազմից և զիջեց հայկական տարածքները Կենտրոնական տերություններին։

7․ Բաթումի խորհրդաժողովը

1918թ. Թուրքիան և հայերը բանակցեցին Բաթումում։ Հայաստանին պարտադրվեցին ծանր ու սահմանափակող պայմաններ։

8․ Մայիսյան հերոսամարտերը, Հայաստանի հանրապետության հռչակումը Բաթումիի պայմանագիրը

Մայիսյան մարտերը կանգնեցրին թուրքական առաջխաղացումը։ Հայաստանի Հանրապետությունը հռչակվեց 1918թ.։ Բաթումի պայմանագիրը սահմանափակեց նրա տարածքը։

9․ Հայկական հարցը Փարիզի խաղաղության խորհրդաժողովում

Հայաստանը ներկայացրեց իրավունքներն ու պահանջները Փարիզում։ Մեծ տերությունները խոստումներ տվեցին։ Բայց դրանք ամբողջությամբ չիրականացվեցին։

10․ Հայաստանը խորհրդային Ռուսաստանի և Մուստաֆա Քեմալի կառավարությունների թիրախում․՝ ՀՀ անկումը

Հայաստանը ճնշվեց բոլշևիկներից և քեմալական Թուրքիայից։ Երկիրը ռազմական ու քաղաքականորեն թուլացավ։ 1920թ. Հանրապետությունը անկում ապրեց։

11․ Հայասանի հարաբերությունները հարևան պետությունների հետ 20 րդ դարի սկիզբ

Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ հարաբերությունները թշնամական էին։ Վրաստանի հետ հիմնականում դիվանագիտական։ Իրանի հետ հարաբերություններն հարաբերականորեն խաղաղ էին։

Առաջադրանք 1

Մշակույթը 20-րդ դարի առաջին քսանամյակում

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բացատրի՛ր և բնութագրի՛ր

Հովհ. Թումանյան — ժողովրդական բանաստեղծ, ազգային միասնության և բարոյական արժեքների քարոզիչ; հիմնեց «Վերնատուն» գրական ակումբը։

Վերնատուն — Թումանյանի տան հանդիպումների գրական սրահ/խմբակ թիֆլիսյան գրական միջավայրի կենտրոն)։

Ընկեր Բ. Փանջունի — Երվանդ Օտյանի սատիրական կերպարը/գիրքը (բեմադրություններ ու քննադատություններ՝ քաղաքականության մասին)։

Դ. Վարուժան — դարավերջի/դարասկզբի հայ բանաստեղծ, ուժեղ լիրիկա ու ազգագրական տոն։

Ե. Չարենց — նորի էպիկական ու խորհրդանշական գոհար, հեղափոխության և հայրենասիրության ուժեղ թեմաներ (օրինակ՝ «Կարմիր նժույգներ», «Վահագն»):

Վ. Տերյան — խոր սենթիմենտալ, ռոմանտիկ տոն, ազդեցություն Չարենցի վրա։

Մշակութային քաղաքականություն — պետական, գաղափարական ծրագրեր գրողներին, դպրոցներին և թանգարաններին ուղղորդելու համար։

Պետական լեզու — հայերազգի պետությունում հայերենը մոտիվացող, միացնող գերատեսչական գործոն։

Ազգային թանգարան — ազգի հիշողությունն ու մշակութային ժառանգությունը պահող ինստիտուտ։

Կոստանդնու պոլիս — պատմական մեծ քաղաք (Ստամբուլ), հայ ազգային կյանքի կենտրոններից մեկը՝ մինչև 20-րդ դ. սկիզբ։

Կարս — ռազմավարական ու քաղաքականորեն առանցքային շրջան՝ 20-րդ դարի սկզբի հայկական-թուրքական հակամարտությունների համատեքստում։

ֆուտուրիզմ — Արվեստի ուղղություն՝ արագ շարժում, ապագայի ու տեխնիկականի պաշտամունք, որ ազդեցություն ունեցավ նաև հայկական ավանգարդում։

ՀԻՄՆԱԿԱՆ
ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ

ա. Նկարագրի՛ր։ Հեղափոխության համատեքստում ներկայացրո՛ւ Եղիշե Չարենցի «Կարմիր նժույգներ» (1917) բանաստեղծության առաջին քառատողը։ Ի՞նչ ես հասկանում այդ խորհրդանիշներից։

Չարենց — «Կարմիր նժույգներ» առաջին քառատողը

«Կարմիր նժույգները թռչում են սրընթաց, / Կարմիր նժույգները՝ բաշերը փրփուր…»

Այս խորհրդանիշները՝ կարմիր նժույգներ, հուր, դողացող պայտեր ցույց են տալիս հեղափոխական հուժկու ուժն՝ երկիրը այրող, արագ ու բռնի փոփոխությունը։ Կարմիրը կարող է լինել և կրակ ու հուռ, և արյուն — ոգևորություն ու աղետ միաժամանակ։

գ. Վերլուծի՛ր։ Փորձի՛ր ինքնուրույն վերլուծել և մատնանշել «Վահագն» պոեմի պատմական ասելիքը։

Չարենցը այստեղ նայել է դիցաբանական պատերազմի-փրկչի պատկերին ու ցույց է տալիս՝ երբ ազգը սարսափում ու ջախջախվում է (ղեռնի, պատերազմի ընթացքում), նույնիսկ ընկալված «պայքարի աստվածը» անզոր կամ խեղված է։ Պոեմը քննադատում է հերոս-միթոսի մոլրուը և արտահայտում է հիասթափություն՝ իրական քաղաքական/հայրենական աղետների ֆոնին։

ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ
ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

1. Համադրի՛ր գրականության մեջ հեղափոխության արտացոլումը և պատմությունից ձեռք բերած գիտելիքներդ:

Պատմությունը տալիս է իրադարձությունների թվերն, պատճառ-արդյունքները և համակարգային պատկերը։ Երկուսն էլ անհրաժեշտ են՝ մեկը մարդկային ընկալումը, մյուսը՝ փաստերը։

Գրականությունը ցույց է տալիս զգացմունքները, խորհրդանիշները, հույսն ու հիասթափությունը (մակրանյութ՝ պատկերներ, մետաֆորներ).

2. Գնահատի՛ր։ Ի՞նչ դեր ունեցավ Հովհաննես Թումանյանը ազգամիջյան կռիվները դադարեցնելու գործում։

Թումանյանը որպես հեղինակություն և դաստիարակող ձայն նպաստեց համաշխարային համերաշխության և բարոյականության քարոզին՝ իր ստեղծագործություններով և «Վերնատուն» խմբակով։ Նրա հեղինակությունը օգնեց մշակութային հարթակում միավորել տարբեր խմբեր և մեղմել հակակրանքները։

Թեմաներ

Աղեր

Օքսիդացման աստիճան

Վալենտականություն

Հարցեր.

1.Ի՞նչ է աղը: Ինչպե՞ս է այն սովորաբար առաջանում:

Մետաղի և թթվի մնացորդի միացություն։ Ստացվում է թթու + հիմք ռեակցիայից։

2.Ո՞րն է ամենահայտնի աղը, որը մենք օգտագործում ենք ամեն օր: Ի՞նչն է դրա քիմիական բանաձևը, և ի՞նչ դեր ունի այն մարդու օրգանիզմում:

NaCl — կերակրի աղ։ Օգտակար է նյարդերի, ջրի հավասարակշռության համար։

3.Ի՞նչ տարբերություն կա չեզոք, թթու և հիմնային աղերի միջև (օրինակներով): Ինչո՞վ է դա պայմանավորված:

Չեզոք՝ ուժեղ թթու + ուժեղ հիմք (NaCl)

Թթու աղ՝ մեջը H կա (NaHSO₄)

Հիմնային աղ՝ մեջը OH կա (Mg(OH)Cl)

4.Ինչպե՞ս է կոչվում այն պրոցեսը, երբ աղը ջրում լուծվելիս փոխազդում է ջրի հետ և փոխում լուծույթի pH-ը:

Հիդրոլիզ

5,Ներկայացրե՛ք աղերի կիրառման երեք տարբեր ոլորտ (բացի սննդից), օրինակ՝ շինարարություն, գյուղատնտեսություն, կամ արդյունաբերություն:

Շինարարություն, գյուղատնտեսություն, արդյունաբերություն։

Փորձարական

1.Եթե դուք լուծեք NaCl աղը (կերակրի աղ) ջրում, լուծույթը կմնա՞ չեզոք, թե՞ pH-ը կփոխվի: Ինչո՞ւ:Բացատրեք դա՝ հիմնվելով սկզբնական թթվի և հիմքի ուժի վրա:

1․ Մի կետից շրջանագծին տարված են հատող և շոշափող: Որոշել շոշափողի երկարությունը, եթե հատողի արտաքին և ներքին մասերի երկարությունները համապատասխանաբար հավասար են՝

ա) 4 սմ և 5 սմ, 6սմ

բ) 2,25 դմ և 1,75 դմ, 3 դմ

գ) 1 մ և 2 մ։ √3 մ

2. Շոշափողը 20 սմ է, իսկ նույն կետից տարված և շրջանագծի կենտրոնով անցնող հատողը` 50 սմ։ Գտեք շրջանագծի շառավիղը։

21 սմ

3․ Դիցուք՝ AB-ն շոշափող է, AD-ն՝ նույն շրջանագծի հատող, որի արտաքին մասը AC-ն է։ Որոշել
ա) CD-ն, եթե AB = 2 սմ և AD = 4 սմ 3սմ
բ) AD-ն, եթե AC : CD = 4/5 և AB = 12 սմ 18 սմ

4․ Մի կետից շրջանագծին տարված շոշափողն ու հատողը համապատասխանաբար հավասար են 20 սմ և 40 սմ, իսկ հատողի հեռավորությունը շրջանագծի կենտրոնից՝ 8 սմ։ Գտնել շրջանագծի շառավիղը։

17 սմ

5․ Մի կետից նույն շրջանագծին տարված են երկու հատող՝ որոնց երկարություններն են 15 սմ և 25 սմ։ Գտեք նրանց արտաքին մասերը, եթե հայտնի է, որ դրանցից մեկը 2 սմ–ով մեծ է մյուսից։

Էլեկտրական շղթայի օրինակ՝ որտեղ երևում է զուգահեռ միացման առավելությունը
Տան լամպերը կամ վարդակները. եթե մեկը անջատվում է կամ փչանում, մյուսները շարունակում են աշխատել։ Հաջորդաբար միացման դեպքում մեկի անջատվելը կկտրի ամբողջ շղթան։

Հոսանքի ուժերի կապը զուգահեռ միացված սպառիչներում + փորձ
Զուգահեռ ճյուղերում հոսանքի ուժերը հավելվում են և միասին կազմում են հիմնական (չճյուղավորված) հատվածով անցնող հոսանքը։
Փորձը՝
Միացնում ենք երկու լամպ զուգահեռ։ Ամպերմետրով չափում ենք հոսանքը յուրաքանչյուր լամպի ճյուղում, հետո չափում ենք հոսանքը ընդհանուր հատվածում։ Տեսնում ենք, որ ընդհանուր հատվածի հոսանքը հավասար է երկուսի չափման գումարին։

Ո՞ր մեծությունն է նույնը զուգահեռ միացված սպառիչների համար + փորձ
Զուգահեռ միանալու դեպքում բոլոր սպառիչների վրա լարումը նույնն է։
Փորձը՝
Վոլտմետրով չափում ենք լարումը յուրաքանչյուր լամպի վրա. բոլոր չափումները ստացվում են նույնն, ինչը ապացուցում է, որ լարումը չի փոխվում։

Ինչպես են որոշում զուգահեռ միացված սպառիչների ընդհանուր դիմադրությունը (բացատրությամբ)
Քանի որ զուգահեռ ճյուղերով անցնող հոսանքները գումարվում են, իսկ լարումը բոլոր ճյուղերում նույնն է, ապա ամբողջ տեղամասով անցնող ընդհանուր հոսանքը ավելի մեծ է, քան միայն մեկ դիմադրիչ լիներ։
Եվ քանի որ ավելի մեծ հոսանք է անցնում նույն լարման դեպքում, դա նշանակում է՝ ամբողջ տեղամասը «ընդհանուր դիմադրությամբ» ավելի թույլ է դիմադրում, այսինքն՝ նրա դիմադրությունը փոքր է, քան ամենատարբեր անհատական դիմադրությունները։

Ո՞ր տեղամասի դիմադրությունն է ավելի մեծ և ինչու
Առաջին տեղամասը ունի մեկ 5 Օմ դիմադրություն։
Երկրորդ տեղամասում կա 5 Օմ և 10 Օմ դիմադրիչ՝ զուգահեռ միացված։ Զուգահեռ միացման դեպքում ընդհանուր դիմադրությունը միշտ փոքր է, քան ամենափոքր դիմադրիչը։ Այսինքն՝ երկրորդ տեղամասի դիմադրությունը 5 Օմ-ից էլ փոքր է։
Ուստի ավելի մեծ դիմադրությունն ունի առաջին տեղամասը։

Բջջի բաժանումը՝ մեյոզ

Մեյոզը բջջի բաժանման հատուկ տեսակ է, որի արդյունքում առաջանում են սեռական բջիջներ՝ ձվաբջիջներ և սպերմատոզոիդներ։ Մեյոզի ընթացքում քրոմոսոմների քանակը նվազում է երկու անգամ՝ դիպլոիդից դառնալով հապլոիդ։ Այս գործընթացը բաղկացած է երկու փուլից՝ մեյոզ I և մեյոզ II։ Մեյոզի շնորհիվ ապահովվում է սերունդների միջև գենետիկական բազմազանությունը։

1. Մեյոզի հիմնական նշանակությունն է

ա) Օրգանիզմի աճի ապահովումը
բ) Վերականգնող հյուսվածքների ձևավորումը
գ) Սեռաբջիջների առաջացումը
դ) Էներգիայի արտադրումը

2. Մեյոզի արդյունքով մի մայր բջջից ստացվում է…

ա) 2 դիպլոիդ քույր բջիջ
բ) 4 հապլոիդ դուստր բջիջ
գ) 4 դիպլոիդ բջիջ
դ) 8 հապլոիդ բջիջ

3. Մեյոզի ո՞ր փուլում է տեղի ունենում crossing-over-ը (խաչաձևում)։

ա) Պրոֆազա I
բ) Մետաֆազա II
գ) ԱՆաֆազա II
դ) Տելոֆազա I

5. Մեյոզի I բաժանման ժամանակ ինչպիսի՞ քրոմոսոմներ են բաժանվում։

ա) Քույր քրոմատիդները
բ) Համ Homolog (հոմոլոգ) քրոմոսոմները
գ) mRNA մոլեկուլները
դ) Կենտրոնոմերները

6. Մեյոզի II-ը նման է…

ա) Միտոզին
բ) Պրոֆազա I-ին
գ) ԴՆԹ կրկնապատկմանը
դ) Գամետների միավորմանը

7. Ո՞ր սեռային բջիջներն են առաջանում մեյոզի արդյունքում մարդու օրգանիզմում։

ա) Սպերմատոզոիդ և սոմատիկ բջիջներ
բ) Օվոցիտ և սոմատիկ բջիջներ
գ) Սպերմատոզոիդներ կամ ձվաբջիջներ

դ) Միայն սպերմատոզոիդներ

1․ Հորինի՛ր պատմություն (վերնագիրը՝ քո ընտրությամբ)։

«Լռության սերմը»
Մի գյուղում մի տղա գտավ մի սերմ։ Նա տնկեց այն լռությամբ ու համբերությամբ։ Տարիներ անց այդ սերմից ծառ աճեց, որի տակ բոլոր մարդիկ խաղաղվում էին։

2.Դո՛ւրս գրել ցուցական դերանունները,.
Գագիկ թագավորի ծառաները պալատի առաջ մի օձ են տեսնում, որը անհանգիստ գետնին էր քսում եղջյուրները։ Թագավորը կարգադրում է կտրել օձի եղջյուրները։ Դրանից հետո օձը հանգստանում է և գոհ հեռանում։ Ժամանակ անց նա նորից երևում է պալատի մոտ և բերանից մի կորիզ գցելով՝ անհայտանում է։ Գագիկի հրամանով կորիզը տնկում են և հետևում նրան։ Ամռանը այդ կորիզից մի հսկայական կլոր պտուղ է աճում։ Փորձելու համար մի կտոր տալիս են ուտելու մերձիմահ ծերուկի։ Սա անմիջապես կազդուրվում է ու երիտասարդանում։ Գագիկն իր պալատականների հետ վայելում է պտուղի մնացած մասը և նույնպես կազդուրվում ու երիտասարդանում։ Դրանից հետո այդ պտուղի անունը դնում են չմեռուկ, որը, բերանից բերան անցնելով, դառնում է ձմերուկ։ Արամ Ղանալանյանի «Ավանդապատում» գրքից ( Սա ժողովրդական ստուգաբանություն է. Հրաչյա Աճառյանն իր «Հայերեն արմատական բառարանում»
ձմերուկ բառը համարում է ձմեռն բառից կազմված (որպես զովացնող)։

այդ, սա, դրանք

 3. Գտնե՛լ փոխադարձ դերանունները։
Կախարդական մի շղթա կա երկնքում՝
Անրերևույթ, որպես ցավը խոր հոգու,
Իջնում է նա հուշիկ, որպես իրիկուն՝
Օղակելով լույս աստղեցը մեկմեկու։
Մեղմ գիշերի գեղագանգուր երազում
Այն աստղերը, որպես մոմեր սրբազան,
Առկայծում են կարոտագին երազուն՝
Հավերժաբար իրար կապված և բաժան։
Ես ու դու էլ շղթայված ենք իրարու,
Կարոտավառ երազում ենք միշտ իրար,
Միշտ իրար հետ, բայց միշտ բաժան ու հեռու
Աստղերի պես և՛ հարազատ, և՛ օտար…

իրար, իրարու, մեկմեկու

4. Դո՛ւրս գրել դերանունները և խմբավորե՛լ ըստ տեսակների։ Հոլով, թիվ կամ դեմք ունեցող դերանունների դեպքում նշե՛լ դրանք։
Մկան թագավորը հրաման է տալիս, կանչում իր մոտ չղջիկին և ասում. «Ա՛յ
անպիտան, դու մուկ ես, ո՞ւր ես թաքնվում, ինչի՞ տուրք չես տալիս»։ Չղջիկը բաց
է անում թևերը և ասում. «Ես ինչի՞ պիտի տուրք տամ քեզ, չե՞ս տեսնում սրանք.
Ես թռչուն եմ, ես որտեղի՞ մուկն եմ»։ Մկան թագավորը գրում է թռչունների
թագավորին, թե այս տեսակ մի թռչուն կա. ինչի՞ դու նրանից տուրք չես վերցնում։
Թռչունների թագավորը սա որ լսում է, կանչում է չղջիկին, ասում. «Թե որ թռչուն
ես, մեր օրենքը ինչի՞ ես խախտում, ինչի՞ տուրք չես տալիս»։ Չղջիկը բաց է անում
բերանը, ցույց տալիս ատամները և ասում. «Ես մուկ եմ, թռչունը բա ատամներ
կունենա՞»։ Թռչունների թագավորը մնում է շվարած, գլուխը կորցրած։ Այսպես
չղջիկը, երկուսին էլ խաբելով, մինչև հիմա էլ իր համար հանգիստ ապրում է
առանց տուրք տալու։
Արամ Ղանալանյանի «Ավանդապատում» գրքից

Անձնական – ես, դու, նա
Ստացական (ցուցական) – սա, սրանք, այս
Հարցական – ինչի՞, որտեղի՞
Փոխադարձ – երկուսին
բովանդակության՝ 1-ին և 2-րդ դեմք

 5. Դո՛ւրս գրել անձնական դերանունները. կազմե՛լ նախադասություններ՝ գործածելով այդ դերանունները։
Իրար, այսչափ, նրանք, ոմն, ուրիշ, մենք, յուրաքանչյուրը, ինքը, նույնպիսի,
ամեն ինչ, ողջ, իրենք, ոչինչ, դա, ամբողջ, սա, միմյանց, ոչ մեկը, ոչ ոք, դուք,
ամենքը, մեկմեկու:

մենք, դուք, նրանք, իրենք

Նախադասություններ՝
Մենք միշտ միասին ենք։
Դուք մեզ օգնեցիք։
Նրանք հեռու էին։

6. Դո՛ւրս գրել ցուցական դերանունները. կազմե՛լ նախադասություններ՝ գործածելով այդ դերանունները։
Ոմն, այսչափ, ինչ-որ, դրա, մենք, յուրաքանչյուրը, ինքը, նույնպիսի, ամեն
ինչ, ողջ, իրենք, ոչինչ, դա, ամբողջ, սա, միմյանց, ոչ մեկը, ոչ ոք, դուք, մյուս,
ամենքը, միևնույն:

այսչափ, դրա, դա, սա, մյուս, միևնույն

Նախադասություններ՝
Սա իմ գիրքն է։
Դա ճիշտ է։
Դրա համար եկա։

 7. Ո՞ր շարքի բոլոր դերանուններ են ցուցական:
1. ողջ, ամբողջ, միևնույն, ամենայն
2. համայն, սույն, միևնույն, ինչ
3. այսպես, այդպես այնպես, որքան
4. սա, դա, նույնտեղ, այնչափ

 8. Ո՞ր շարքի բոլոր դերանուններ են որոշյալ:
1. միմյանց, յուրաքանչյուր, ինչ, երբ
2. ամեն ինչ, համայն, ամեն մի, ողջ
3. որտեղ, քանի, ինչպես, ինչու
4. իրար, որերորդ, քանիսը, այլ

9. Ո՞ր շարքի բոլոր դերանուններ են հարաբերական:
1. ով, ինչ, երբ, սույն
2. ողջ, քանի, ինչու, որ
3. որտեղ, քանի, ինչպես, ինչու
4. իրար, որերորդ, քանիսը, այլ

10.12.25

1.Հոմանիշների հինգ զույգ առանձնացրո՛ւ:

Ընչազուրկ, հերսոտ, ընչաքաղց, ընթացիկ, սրընթաց, անընկճելի, արագընթաց, անկոտրում, դյուրաթեք, դյուցազնական, դյուրաբեկ, ճկուն, աղքատ, հերոսական:

1.Ընչազուրկ — աղքատ

2.Սրընթաց — արագընթաց

3.Անընկճելի — անկոտրում

4.Հերոսական — դյուցազնական

5.Դյուրաթեք — ճկուն

2. Կատարիր ձևաբանական վերլուծություն:

Հեքիաթային աշխարհ է բացվում մեծ քարանձավ ընկած մարդու առջև: Աշխարհի ամենամեծ քարանձավը ԱՄՆ-ի Կենտակի նահանգում է: Այդ քարանձավի խոր անդունդներն ապշեցնում են բոլորին: Քարանձավում ստորերկրյա լճեր ու երկու մեծ գետ կա: Այդ քարանձավն է նկարագրել Մարկ Տվենն իր «Թոմ Սոյերի արկածները» գրքում: Դրա անունը Մամոնտի քարանձավ է:

հեքիաթային – ածական

աշխարհ – գոյական

է – բայ (լինել)

բացվում – բայ

մեծ – ածական

քարանձավ – գոյական

մարդու – գոյական (սեռական հոլով)

առջև – կապական բառ

Աշխարհի – գոյական (սեռական)

ամենամեծ – գերադրական ածական

ԱՄՆ-ի – հատուկ գոյական

նահանգում – գոյական (տեղական հոլով)

խոր – ածական

անդունդներն – գոյական

ապշեցնում – բայ

բոլորին – դերանուն (տրական)

լճեր – գոյական, հոգնակի

գետ – գոյական

կա – բայ

նկարագրել – բայ

իր – սեփականության դերանուն

գրքում – գոյական (տեղական)

անունը – գոյական

է – բայ

1․ Կետադրի՛ր․

Ամառային սիրուն երեկո էր և արեգակն արդեն թեքվում էր դեպի իր մուտքը: Մի փոքր տոթ օդին խառնվել էր մեղմ հովիկը և զբոսնելը հաճելի էր դարձել: Հանգստյան օր էր ծովափին շատ մարդիկ կային: Բոլորն անհանգիստ էին և հայացքներն ուղղել էին ծովում ինչ-որ կետի: Ոչ ոք չէր ուզում բան ասել և չէր էլ ուզում լսել ինչ- որ բան: Միայն բարձրախոսն էր անտարբեր ընդհանուր հուզմունքին և բարեխղճորեն իր գործն էր անում. զբաղեցնում էր հանգստացող հասարակությանը: Հաղորդավարը միապաղաղ ձայնով ինչ-որ բան էր կարդում և այդ ձայնը մատնում էր ձանձրույթն ու հոգնածությունը: Մակույկավարների տնակում անվերջ զնգում էր հեռախոսը և ոչ մեկը չէր մոտենում, որ խոսեր կամ գոնե անջատեր այն:

Ամառային սիրուն երեկո էր, և արեգակն արդեն թեքվում էր դեպի իր մուտքը։ Մի փոքր տոթ օդին խառնվել էր մեղմ հովիկը, և զբոսնելը հաճելի էր դարձել։ Հանգստյան օր էր, ծովափին շատ մարդիկ կային։ Բոլորն անհանգիստ էին, և հայացքներն ուղղել էին ծովում ինչ-որ կետի։ Ոչ ոք չէր ուզում բան ասել և չէր էլ ուզում լսել ինչ-որ բան։ Միայն բարձրախոսն էր անտարբեր ընդհանուր հուզմունքին և բարեխղճորեն իր գործն էր անում․ զբաղեցնում էր հանգստացող հասարակությանը։ Հաղորդավարը միապաղաղ ձայնով ինչ-որ բան էր կարդում, և այդ ձայնը մատնում էր ձանձրույթն ու հոգնածությունը։ Մակույկավարների տնակում անվերջ զնգում էր հեռախոսը, և ոչ մեկը չէր մոտենում, որ խոսեր կամ գոնե անջատեր այն։

2․ Նախադասությունները համապատասխանաբար տեղադրի՛ր տեքստում: Տրված և ստացված տեքստերը համամատի՛ր:
 Քաղաքի անունը Օուշեն Գրոուվ է: Յոթ հազար բնակիչ ունի: Քաղաքի փողոցներում ո՛չ մի ճռռոց ու հռնդյուն չես լսի: Մա՛րդ են, հանկած մեքենա վարելու  գայթակղությանը չտրվեն: Երկարատև բանավեճերից հետո մի բացատրություն է արվել:
ԱՄՆ-ի Նյու-Ջերսի  նահանգում մի փոքրիկ քաղաք կա: Արդեն հայուր տարի է, ինչ այնտեղ կիրակի օրը հայտարարված է «լռության օր»: Այդ օրը տրանսպորտի երթևեկությունն արգելված է։ Թերթերն առաքվում են հեծանիվներով: Փողոցները ծանր, թուջե շղթաներով ցանկապատվում են ու փականքով փակվում:

Ճիշտ հերթականություն՝

1. ԱՄՆ-ի Նյու-Ջերսի նահանգում մի փոքրիկ քաղաք կա։
2. Քաղաքի անունը Օուշեն Գրոուվ է։
3. Յոթ հազար բնակիչ ունի։
4. Արդեն հարյուր տարի է, ինչ այնտեղ կիրակի օրը հայտարարված է «լռության օր»։
5. Այդ օրը տրանսպորտի երթևեկությունն արգելված է։
6. Թերթերն առաքվում են հեծանիվներով։
7. Փողոցները ծանր, թուջե շղթաներով ցանկապատվում են ու փականքով փակվում։
8. Քաղաքի փողոցներում ո՛չ մի ճռռոց ու հռնդյուն չես լսի։
9. Մա՛րդ են, հանկարծ մեքենա վարելու գայթակղությանը չտրվեն։
10. Երկարատև բանավեճերից հետո մի բացատրություն է արվել։

3. Հետևություններից ո՞րն է (որո՞նք են) համապատասխանում տեքստին: Ընտրությունդ հիմնավորի՛ր: Կարող ես նաև այլ հետևություն անել:
Արագիլին հարցրին.
— Իմաստո՛ւն հավք, ինչո՞ւ ես անվերջ մի ոտքի վրա կանգնում:
Պատասխանեց.
Որպեսզի գոնե մի քիչ թեթևացնեմ աշխարհի բեռը:
Հետևություն
ա) Մարդիկ մեծամիտ են ու շատ կարևորում են իրենց: Նրանց թվում է, թե իրենք են տանում աշխարհի հոգսը, և իրենցից է կախված, թե աշխարհն ինչպե՛ս է ապրում:
բ) Կա մարդ, ով այնքան բարի է, աշխարհի ու մարդկանց նեղություն չտալու համար պատրաստ է «մեկ ոտքի վրա» ապրելու: Իր կյանքը կդժվարացնի, միայն թե ուրիշների համար հեշտ լինի:
գ) Ծույլ մարդիկ, իրենց բան ու գործը թողած, ամբողջ օրը կարծես աշխարհի հոգսն են հոգում:
դ)Կան պարծենկոտ մարդիկ, որոնք իրենց ամենասովորական արարքները շատ են կարևորում ու դրանք վեհ գաղափարներով բացատրում:
ե) Բոլոր մարդիկ  պիտի մեկ ոտք ունենան, որ երկրի բեռը թեթև լինի:
զ) Մարդիկ պետք է հարգեն դիմացինների սովորությունները և դրանց  վերաբերող ավելորդ հարցեր չտան, թե չէ երբեմն շատ անհեթեթ պատասխաններ կլսեն: Ամեն ինչ չէ, որ բացատրելի է:
է) Մարդիկ այնքան եսասեր ու շահամոլ  են, որ երբեք, մի թռչունի չափ անգամ չեն մտածի  իրենց երկրի մասին:

Բացատրություն՝ արագիլը խոսում է հեգնանքով, կարծես ուզում է ցույց տալ, որ ոմանք իրենց չափից շատ կարևորում են։

1. Շրջանագծի որևէ կետից տրամագծին իջեցված է ուղղահայաց։ Գտնել նրա երկարությունը, եթե տրամագծի հատվածները հավասար են՝

ա) 12 սմ և 3 սմ, 6սմ

բ) 16 սմ և 9 սմ, 12սմ

գ) 2 մ և 5 դմ։ 1մ

2. Շրջանագծի երկու լարեր հատվում են: Մի լարի հատվածները հավասար են 24 սմ և 14 սմ, իսկ մյուս լարի հատվածներից մեկը` 28 սմ: Գտնել երկրորդ լարի երկարությունը:

40 սմ

3. Երկու իրար հատող լարերից մեկը տրոհված է 48 մ և 3 մ հատվածների, իսկ մյուսը` կիսվում է։ Որոշել երկրորդ լարի երկարությունը։

24 մ

4. Երկու իրար հատող լարերից մեկը տրոհված է 12 մ և 18 մ հատվածների, իսկ երկրորդը` 3 : 8 հարաբերությամբ։ Որոշել երկրորդ լարի երկարությունը։

33մ

5. Իրար հատող երկու լարերից առաջինը 32 սմ է, իսկ երկրորդ լարի հատվածներն են 12 սմ և 16 սմ: Որոշել առաջին լարի հատվածները։

Առաջին լարի հատվածները 8 սմ և 24 սմ են։

6. AB և CD հատվածները հատվում են M կետում այնպես, որ MA = 7 սմ, MB = 21 սմ, MC = 3 սմ և MD = 16 սմ: A, B, C և D կետերը գտնվու՞մ են, արդյոք, միևնույն շրջանագծի վրա։

Ոչ չեն գտնվում նույն գծի վրա։